76 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सत्पमो ऽध्यायः सनक उवाच एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषआं प्रतिवासररम्
76 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgāmāhātmyaṃ nāma satpamo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca evamaurvāśrame te dve bāhubhārye munīśvara / cakrāte bhaktibhāvena śuśrūṣaāṃ prativāsararam
1 ॥ गते वर्षार्ध्दके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः संपदं प्रति
1 // gate varṣārdhdake kāle jyeṣṭhā rājñī tu yā dvija / tasyāḥ pāpamatirjātā sapatnyāḥ saṃpadaṃ prati
2 ॥ ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया
2 // tatastayā garo dattaḥ kaniṣṭhāyai tu pāpayā / na svaprabhāvaṃ cakre vai garo muniniṣevayā
3 ॥ भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सामुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा
3 // bhūlepanādibhiḥ samyagyataḥ sāmudinaṃ muneḥ / cakāra sevāṃ tenāsau jīrṇapuṇyena karmaṇā
4 ॥ ततो मास त्रये ऽतीते गरेण सहितंसुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा
4 // tato māsa traye 'tīte gareṇa sahitaṃsutam / suṣāva suśubhe kāle śuśrūṣānaṣṭakilbiṣā
5 ॥ अहो सत्संगतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम्
5 // aho satsaṃgatirloke kiṃ pāpaṃ na vināśayet / na tadātisukhaṃ kiṃ vā narāṇāṃ puṇyakarmaṇām
6 ॥ ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारीतं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम्
6 // jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ yaccānyatkārītaṃ paraiḥ / tatsarvaṃ nāśayatyāśu paricaryā mahātmanām
7 ॥ जडो ऽपि याति पूज्यत्वं सत्संगाज्जगतीतलं । कलामात्रो ऽपि शीताशुः शंभुना स्वीकृतो यथा
7 // jaḍo 'pi yāti pūjyatvaṃ satsaṃgājjagatītalaṃ / kalāmātro 'pi śītāśuḥ śaṃbhunā svīkṛto yathā
8 ॥ सत्संगतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विग्नेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः
8 // satsaṃgatiḥ parāmṛddhiṃ dadāti hi nṛṇāṃ sadā / ihāmutra ca vignendra santaḥ pūjyatamāstataḥ
9 ॥ अहो महग्दुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वरा । गर्भं प्रात्पो गरो जीर्णो मासत्रयमहो ऽद्भुतम्
9 // aho mahagduṇānvaktuṃ kaḥ samartho munīśvarā / garbhaṃ prātpo garo jīrṇo māsatrayamaho 'dbhutam
10 ॥ गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चचकारासौ तन्नाम सगरेति च
10 // gareṇa sahitaṃ putraṃ dṛṣṭvā tejonidhirmuniḥ / jātakarma cacakārāsau tannāma sagareti ca
11 ॥ पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः
11 // pupoṣa sagaraṃ bālaṃ tanmātā prītipūrvakam / caulopavītakarmāṇi tathā cakre munīśvaraḥ
12 ॥ शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किञ्चिदुद्भिन्नशैशवम्
12 // śāstrāṇyadhyāpayāmāsa rājayogyāni mantravit / samarthaṃ sagaraṃ dṛṣṭvā kiñcidudbhinnaśaiśavam
13 ॥ मन्त्रवत्सर्व शास्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने
13 // mantravatsarva śāstrāstraṃ dattavānsa munīśvaraḥ / sagaraḥ śikṣitastena samyagaurvarṣiṇā mune
14 ॥ बभूव बलवान्धर्मि कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सो ऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । सभित्कुशांवुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत्
14 // babhūva balavāndharmi kṛtajño guṇavānsudhīḥ / dharmajñaḥ so 'pi sagaro muneramitatejasaḥ / sabhitkuśāṃvupuṣpādi pratyahaṃ samupānayat
15 ॥ स कदाचिद्गुणिनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः
15 // sa kadācidguṇinidhiḥ praṇipatya svamātaram / uvāca prāñjalirbhūtvā sagaro vinayānvitaḥ
16 ॥ सगर उवाच मातर्गतः पिता कुत्र किंनामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मेसमाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम
16 // sagara uvāca mātargataḥ pitā kutra kiṃnāmā kasya vaṃśajaḥ / tatsarvaṃ mesamācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama
17 ॥ पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तो ऽपि मृतोपमाः
17 // pitrā vihīnā ye loke jīvanto 'pi mṛtopamāḥ
18 ॥ दरीद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते
18 // darīdro 'pi pitā yasya hyāste sa dhanadopamaḥ / yasya mātā pitā nāsti sukhaṃ tasya na vidyate
19 ॥ धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथां जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि
19 // dharmahīno yathā mūrkhaḥ paratreha ca ninditaḥ / mātāpitṛvihīnasya ajñasyāpyavivekinaḥ / aputrasya vṛthāṃ janma ṛṇagrastasya caiva hi
20 ॥ चन्द्रहीना यथा रात्रिः पह्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः
20 // candrahīnā yathā rātriḥ pahmahīnaṃ yathā saraḥ / patihīnā yathā nārī pitṛhīnastathā śiśuḥ
21 ॥ धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तया पित्रा विनार्भक्तः
21 // dharmahīno yathā jantuḥ karmahīno yathā gṛhī / paśuhīno yathā vaiśyastayā pitrā vinārbhaktaḥ
22 ॥ सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं सथा पित्रा विवार्भकः
22 // satyahīnaṃ yathā vākyaṃ sādhuhīnā yathā sabhā / tapo yathā dayāhīnaṃ sathā pitrā vivārbhakaḥ
23 ॥ वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । बेदहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भक्तः
23 // vṛkṣahīnaṃ yathāraṇyaṃ jalahīnā yathā nadī / bedahīno yathā vājī tathā pitrā vinārbhaktaḥ
24 ॥ यथा लगुतरो लोके मातर्याव्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितः सुतः
24 // yathā lagutaro loke mātaryāvñāparo naraḥ / tathā pitrā vihīnastu bahuduḥkhānvitaḥ sutaḥ
25 ॥ इतीतितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वास्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत्
25 // itītitaṃ sutenaiṣā śrutvā niḥśvāsya duḥkhitā / saṃpṛṣṭaṃ tadyathāvṛttaṃ sarvaṃ tasmai nyavedayat
26 ॥ तच्छुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्त लोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा
26 // tacchutvā sagaraḥ kruddhaḥ kopasaṃrakta locanaḥ / haniṣyāmītyarātīnsa pratijñāmakarottadā
27 ॥ प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना वदा
27 // pradakṣiṇīkṛtya muniṃ jananīṃ ca praṇamya saḥ / prasthāpitaḥ pratasthe ca tenaiva muninā vadā
28 ॥ और्वाश्रमाद्रिनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वशिष्टं स्वकुलाचार्यं प्रात्पः प्रीतिसमन्वितः
28 // aurvāśramādriniṣkrāntaḥ sagaraḥ satyavāk śuciḥ / vaśiṣṭaṃ svakulācāryaṃ prātpaḥ prītisamanvitaḥ
29 ॥ प्रणम्य गुरवे तस्मै विशिष्टाय महात्मने । सर्वं विज्ञापत्रामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते
29 // praṇamya gurave tasmai viśiṣṭāya mahātmane / sarvaṃ vijñāpatrāmāsa jñānadṛṣṭyā vijānate
30 ॥ ऐन्द्रास्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्रेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनावाप खड्गं वज्रोपमं धनुः
30 // aindrāstraṃ vāruṇaṃ brāhmamāgreyaṃ sagaro nṛpaḥ / tenaiva munināvāpa khaḍgaṃ vajropamaṃ dhanuḥ
31 ॥ ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम्
31 // tatastenābhyanujñātaḥ sagaraḥ saumanasyavān / āśīrbhirarcitaḥ sadyaḥ pratasthe praṇipatya tam
32 ॥ एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गासिनः
32 // ekenaiva tu cāpena sa śūraḥ paripanthinaḥ / saputrapautrānsagaṇānakarotsvargāsinaḥ
33 ॥ तच्चापमुक्तबाणाग्निसंततास्तदरातवः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः
33 // taccāpamuktabāṇāgnisaṃtatāstadarātavaḥ / kecidvinaṣṭā saṃtrastāstathā cānye pradudruvuḥ
34 ॥ केचिद्विशीर्ण केशाश्चवल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्राश्च विविशुर्जनलम्
34 // kecidviśīrṇa keśāścavalmīkopari saṃsthitāḥ / tṛṇānyabhakṣayankecinnagrāśca viviśurjanalam
35 ॥ शकाश्च यवनाश्वेवतथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्टं प्राणलोलुपाः
35 // śakāśca yavanāśvevatathā cānye mahībhṛtaḥ / satvaraṃ śaraṇaṃ jagmurvaśiṣṭaṃ prāṇalolupāḥ
36 ॥ जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्रात्प श्चाचार्यसन्निधिम्
36 // jitakṣitirbāhuputro ripūngurusamīpagān / cārairvijñātavānsadyaḥ prātpa ścācāryasannidhim
37 ॥ तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्टः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विवारयामास तदा क्षणेन
37 // tamāgataṃ bāhusutaṃ niśamya munirvaśiṣṭaḥ śaraṇāgatāṃstān / trātuṃ ca śiṣyābhihitaṃ ca kartuṃ vivārayāmāsa tadā kṣaṇena
38 ॥ चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदवहिष्कृतान्
38 // cakāra muṇḍāñśabarānyavanāṃllambamūrddhajān / andhāṃśca śmaśrulānsarvānmuṇḍānvedavahiṣkṛtān
39 ॥ वसिष्टमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम्
39 // vasiṣṭamuninā tena hataprāyānnirīkṣya saḥ / prahasanprāha sagaraḥ svaguruṃ tapaso nidhim
40 ॥ ॥ सागर उवाच भो भो गुरो दुराचारानेतान्रक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान्
40 // // sāgara uvāca bho bho guro durācārānetānrakṣasi tānvṛthā / sarvathāhaṃ haniṣyāmi matpiturdeśahārakān
41 ॥ उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः
41 // upekṣeta samarthaḥ sandharmasya paripanthinaḥ / sa eva sarvanāśāya hetubhūto na saṃśayaḥ
42 ॥ बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जताः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्ते ऽत्यन्तसाधुताम्
42 // bāndhavaṃ prathamaṃ matvā durjatāḥ sakalaṃ jagat / ta eva balahīnāścedbhajante 'tyantasādhutām
43 ॥ अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम्
43 // aho māyākṛtaṃ karma khalāḥ kaśmalacetasaḥ / tāvatkurvanti kāryāṇi yāvatsyātprabalaṃ balam
44 ॥ दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत्
44 // dāsabhāvaṃ ca śatrūṇāṃ vārastrīṇāṃ ca sauhṛdam / sādhubhāvaṃ ca sarpāṇāṃ śreyaskāmo na viśvaset
45 ॥ प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्य विपर्यये
45 // prahāsaṃ kurvate nityaṃ yāndantāndarśayankhalāḥ / tāneva darśayantyāśu svasāmarthya viparyaye
46 ॥ पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः
46 // piśunā jihvayā pūrvaṃ paruṣaṃ pravadanti ca / atīva karuṇaṃ vākyaṃ vadantyeva tathābalāḥ
47 ॥ श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत्
47 // śreyaskāmo bhavedyastu nītiśāstrārthakovidaḥ / sādhutvaṃ samabhāvaṃ ca khalānāṃ naiva viśvaset
48 ॥ दुर्जनं प्रणतिं यान्ते मित्रं कैतवशीलितम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः
48 // durjanaṃ praṇatiṃ yānte mitraṃ kaitavaśīlitam / duṣṭāṃ bhāryāṃ ca viśvasto mṛta eva na saṃśayaḥ
49 ॥ मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरुपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे
49 // mā rakṣa tasmādetānvai gorupavyāghrakarmiṇaḥ / hatvaitānakhilān duṣṭāṃstvatprasādānmahīṃ bhaje
50 ॥ वशिष्टस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगस्ययाङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह
50 // vaśiṣṭastadvacaḥ śrutvā suprīto munisattamaḥ / karābhyāṃ sagasyayāṅgaṃ spṛśannidamuvāca ha
51 ॥ वसिष्ट उवाच साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचऋ श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि
51 // vasiṣṭa uvāca sādhu sādhu mahābhāga satyaṃ vadasi suvrata / tathāpi madvacaṛ śrutvā parāṃ śāntiṃ labhiṣyasi
52 ॥ मयैते निहिताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हातानां हनवे कीर्तिः का समुत्पद्यते वद
52 // mayaite nihitāḥ pūrvaṃ tvatpratijñāvirodhinaḥ / hātānāṃ hanave kīrtiḥ kā samutpadyate vada
53 ॥ भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः
53 // bhūmīśa jantavaḥ sarve karmapāśena yantritāḥ / tathāpi pāpairnihatāḥ kimarthaṃ haṃsi tānpunaḥ
54 ॥ देहस्तु पापजनितः पूर्वपमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः
54 // dehastu pāpajanitaḥ pūrvapamevainasā hataḥ / ātmā hyabhedyaḥ pūrṇatvācchāstrāṇāmeṣa niścayaḥ
55 ॥ स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि देवाधीनमिदं जगत्
55 // svakarmaphalabhogānāṃ hetumātrā hi jantavaḥ / karmāṇi daivamūlāni devādhīnamidaṃ jagat
56 ॥ आत्मा ह्यभेद्यः रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद
56 // ātmā hyabhedyaḥ rakṣitā duṣṭaśikṣitā / tato narairasvatantraiḥ kiṃ kāryaṃ sādhyate vada
57 ॥ शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः
57 // śarīraṃ pāpasaṃbhūtaṃ pāpenaiva pravartate / pāpamūlamidaṃ jñātvā kathaṃ hantuṃ samudyataḥ
58 ॥ आत्मा शुद्धो ऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः
58 // ātmā śuddho 'pi dehastho dehīti procyate budhaiḥ / tasmādidaṃ vapurbhūpa pāpamūlaṃ na saṃśayaḥ
59 ॥ पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत
59 // pāpamūlavapurhantuḥ kā kīrtistava bāhuja / bhaviṣyatīti niścitya naitānhiṃsīstataḥ suta
60 ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा
60 // iti śrutvā gurorvākyaṃ virarāma sa kopataḥ / spṛśankareṇa sagaraṃ nandanaṃ munayastadā
61 ॥ अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः
61 // athātharvanidhistasya sagarasya mahātmanaḥ / rājyābhiṣekaṃ kṛtavānmunibhiḥ saha suvrataiḥ
62 ॥ भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमति स्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनसत्तम
62 // bhāryādvayaṃ ca tasyāsītkeśinī sumati stathā / kāśyapasya vidarbhasya tanaye munasattama
63 ॥ राज्ये प्रतिष्टिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ
63 // rājye pratiṣṭite dṛṣṭvā muniraurvastaponidhiḥ / vanādāgatya rājānaṃ saṃbhāṣya svāśramaṃ yayau
64 ॥ कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितोमुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित्
64 // kadācittasya bhūpasya bhāryābhyāṃ prārthitomuniḥ / varaṃ dadāvapatyārthamaurvo bhārgavamantravit
65 ॥ क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशितीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयम्
65 // kṣaṇaṃ dhyānasthito bhūtvā trikālajño munīśvaraḥ / keśitīṃ sumatiṃ caiva idamāha praharṣayam
66 ॥ और्व उवाच एका वंशधरं चैकमन्या षड्युतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम्
66 // aurva uvāca ekā vaṃśadharaṃ caikamanyā ṣaḍyutāni ca / apatyārthaṃ mahābhāge vṛṇutāṃ ca yathepsitam
67 ॥ अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम्
67 // atha śrutvā vacastasya muneraurvasya nārada / keśinyekaṃ sutaṃ vavre vaṃśasantānakāraṇam
68 ॥ षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमञ्जाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम
68 // ṣaṣṭisahasrāṇi sumatyā hyabhavansutāḥ / nāmnāsamañjāḥ keśinyāstanayo munisattama
69 ॥ असमञ्जास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः
69 // asamañjāstu karmāṇi cakāronmattaceṣṭitaḥ / taṃ dṛṣṭvā sāgarāḥ sarve hyāsandurvṛttacetasaḥ
70 ॥ तद्वालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हिनम्
70 // tadvālabhāvaṃ saṃduṣṭaṃ jñātvā bāhusuto nṛpaḥ / cintayāmāsa vidhivatputrakarma vigarhinam
71 ॥ अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्णिरयःसंयोगमात्रतः
71 // aho kaṣṭatarā loke durjanānāṃ hi saṃgatiḥ / kārukaistāḍyate vahṇirayaḥsaṃyogamātrataḥ
72 ॥ अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमञ्जसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः
72 // aṃśumānnāma tanayo babhūva hyasamañjasaḥ / śāstrajño guṇavāndharmī pitāmahahite rataḥ
73 ॥ दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्रव कारिणः । अनुष्टानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते
73 // durvṛttāḥ sāgarāḥ sarve lokopadrava kāriṇaḥ / anuṣṭānavatāṃ nityamantarāyā bhavanti te
74 ॥ हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधित्रद्दिजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः
74 // hutāni yāni yajñeṣu havīṃṣi vidhitraddijaiḥ / bubhuje tāni sarvāṇi nirākṛtya divaukasaḥ
75 ॥ स्वर्गादाहृत्य सवतं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः
75 // svargādāhṛtya savataṃ rambhādyā devayoṣitaḥ / bhajanti sāgarāstā vai kacagrahabalātkṛtāḥ
76 ॥ पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः
76 // pārijātādivṛkṣāṇāṃ puṣpāṇyāhṛtya te khalāḥ / bhūṣayanti svadehāni madyapānaparāyaṇāḥ
77 ॥ साधुवृत्तीः समाजह्नुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्रुमारब्धा बलिनो ऽत्यन्तपापिनः
77 // sādhuvṛttīḥ samājahnuḥ sadācārānanāśayan / mitraiśca yodrumārabdhā balino 'tyantapāpinaḥ
78 ॥ एतद्दृष्ट्वातिदुःखार्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषुं नाशहेतवे
78 // etaddṛṣṭvātiduḥkhārtā devā indrapurogamāḥ / vicāraṃ paramaṃ cakrureteṣuṃ nāśahetave
79 ॥ निश्चित्य विवुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरुपिणः
79 // niścitya vivudhāḥ sarve pātālāntaragocaram / kapilaṃ devadeveśaṃ yayuḥ pracchannarupiṇaḥ
80 ॥ ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानैदैकविग्रहम् । प्राणम्य दण्डवद्रूमौ तुष्टुवुव्रिदशास्ततः
80 // dhyāyantamātmanātmānaṃ parānaidaikavigraham / prāṇamya daṇḍavadrūmau tuṣṭuvuvridaśāstataḥ
81 ॥ देवा ऊचुः नमस्ते योगिने तुभ्यां साङ्ख्ययोगरताय च । नररुपप्रतिच्छिन्नविष्णवे जिष्णवे नमः
81 // devā ūcuḥ namaste yogine tubhyāṃ sāṅkhyayogaratāya ca / nararupapraticchinnaviṣṇave jiṣṇave namaḥ
82 ॥ नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्रे धर्मपालनसेतवे
82 // namaḥ pareśabhaktāya lokānugrahahetave / saṃsārāraṇyadāvāgre dharmapālanasetave
83 ॥ महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान्
83 // mahate vītarāgāya tubhyaṃ bhūyo namo namaḥ / sāgaraiḥ pīḍitānasmāṃstrāyasva śaraṇāgatān
84 ॥ कपिल उवाच ये तु नाशमिहेच्छन्ति यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्वार्यं सुगेतमाः
84 // kapila uvāca ye tu nāśamihecchanti yaśobaladhanāyuṣām / ta eva lokānbādhante nātrāśvāryaṃ sugetamāḥ
85 ॥ यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः
85 // yastu bādhitumiccheta janānniraparādhinaḥ / taṃ vidyātsarvalokeṣu pāpabhogarataṃ surāḥ
86 ॥ कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा
86 // karmaṇā manasā vācā yastvanyānbādhate sadā / taṃ hanti daivamevāśu nātra kāryā vicāraṇā
87 ॥ अल्पैरहोभिरे वैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्तं मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः
87 // alpairahobhire vaite nāśameṣyanti sāgarāḥ / ityuktaṃ muninā tena kapilena mahātmanā / praṇamya taṃ yathānyāyaṃ gatā nākaṃ divaukasaḥ
88 ॥ अत्रान्तरे तु सगरोवसिष्टाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम्
88 // atrāntare tu sagarovasiṣṭādyairmaharṣibhiḥ / ārebhe hayamedhākhyaṃ yajñaṃ karttumanuttamam
89 ॥ तद्यज्ञे योजितं सत्पिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्टति
89 // tadyajñe yojitaṃ satpimapahṛtya sureśvaraḥ / pātāle sthāpayāmāsa kapilo yatra tiṣṭati
90 ॥ गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रभुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः
90 // gūḍhavigrahaśakreṇa hṛtamaśvaṃ tu sāgarāḥ / anveṣṭuṃ babhrabhurlokān bhūrādīṃśca suvismitāḥ
91 ॥ अहष्टसत्पयस्ते च पातालं गन्तु मुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक्
91 // ahaṣṭasatpayaste ca pātālaṃ gantu mudyatāḥ / cakhnurmahītalaṃ sarvamekaiko yojanaṃ pṛthak
92 ॥ मृत्तिकां खनितां ते चौदधितीरे समाकिरन् । तद्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः
92 // mṛttikāṃ khanitāṃ te caudadhitīre samākiran / tadvāreṇa gatāḥ sarve pātālaṃ sagarātmajāḥ
93 ॥ विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः
93 // vicinvanti hayaṃ tatra madonmattā vicetasaḥ
94 ॥ तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके
94 // tatrāpaśyanmahātmānaṃ koṭisūryasamaprabham / kapilaṃ dhyānanirataṃ vājinaṃ ca tadantike
95 ॥ ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वातिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्रवन्तः समासदन्
95 // tataḥ sarve tu saṃrabdhā muniṃ dṛṣṭvātivegataḥ / hantumudyuktamanaso vidravantaḥ samāsadan
96 ॥ हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गुह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम्
96 // hanyatāṃ hanyatāmeṣa vadhyatāṃ vadhyatāmayam / guhyatāṃ gṛhyatāmāśu ityūcuste parasparam
97 ॥ हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्यानतत्परम् । सन्ति चारो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत्
97 // hṛtāśvaṃ sādhubhāvena bakavaddhyānatatparam / santi cāro khalā loke kurvantyāḍambaraṃ mahat
98 ॥ इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रियसंदोहं नियम्यात्मानमात्मनि
98 // ityuccaranto jahasuḥ kapilaṃ te munīśvaram / samastendriyasaṃdohaṃ niyamyātmānamātmani
99 ॥ आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि
99 // āsthitaḥ kapilasteṣāṃ tatkarma jñātavānnahi
100 ॥ आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बुहूं च जगृहुः परे
100 // āsannamṛtyavaste tu vinaṣṭamatayo munim / padbhiḥ saṃtāḍayāmāsurbuhūṃ ca jagṛhuḥ pare
101 ॥ ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्रवकारिणः
101 // tatastyaktasamādhistu sa munirvismitastadā / uvāca bhāvagambhīraṃ lokopadravakāriṇaḥ
102 ॥ ऐश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहॄङ्कारविमूढानां विवेको नैव जायते
102 // aiśvaryamadamattānāṃ kṣudhitānāṃ ca kāminām / ahṝṅkāravimūḍhānāṃ viveko naiva jāyate
103 ॥ निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम्
103 // nidherādhāramātreṇa mahī jvalati sarvadā / tadeva mānavā bhuktvā jvalantīti kimadbhutam
104 ॥ किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहां श्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः
104 // kimatra citraṃ sujanaṃ bādhante yadi durjanāḥ / mahīruhāṃ ścānutaṭe pātayanti nadīrayāḥ
105 ॥ यत्र श्रीर्यौंवनं वापि शारदा वापि तिष्टति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मुर्खत्वं चापि जायते
105 // yatra śrīryauṃvanaṃ vāpi śāradā vāpi tiṣṭati / tatrāśrīrvṛddhatā nityaṃ murkhatvaṃ cāpi jāyate
106 ॥ अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यादहो चित्रं धत्तूरो ऽपिमदप्रदः
106 // aho kanakamāhātmyamākhyātuṃ kena śakyate / nāmasāmyādaho citraṃ dhattūro 'pimadapradaḥ
107 ॥ भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम्
107 // bhavedyadi khalasya śrīḥ saiva lokavināśinī / yathā sakhāgneḥ pavanaḥ pannagasya yathā viṣam
108 ॥ अहो धनमदान्दस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यामहितं स पश्यति न संशयः
108 // aho dhanamadāndastu paśyannapi na paśyati / yadi paśyatyāmahitaṃ sa paśyati na saṃśayaḥ
109 ॥ इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजे ऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात्
109 // ityuktvā kapilaḥ kruddho netrābhyāṃ sasṛje 'nalam / sa vahniḥ sāgarānsarvānbhasmasādakarotkṣaṇāt
110 ॥ यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः
110 // yannetrajānalaṃ dṛṣṭvā pātālatalavāsinaḥ / akālapralayaṃ matvā cukruśuḥ śokalālasāḥ
111 ॥ तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः
111 // tadagnitāpitāḥ sarve dandaśūkāśca rākṣasāḥ / sāgaraṃ viviśuḥ śīghraṃ satāṃ kopo hi duḥsahaḥ
112 ॥ अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते
112 // atha tasya mahīpasya samāgamyādhvaraṃ tadā / devadūta uvācedaṃ sarvaṃ vṛttaṃ hi yakṣate
113 ॥ एतत्समाकर्ण्य वचः सगरः सर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचाति हर्षितः
113 // etatsamākarṇya vacaḥ sagaraḥ sarvavitprabhuḥ / daivena śikṣitā duṣṭā ityuvācāti harṣitaḥ
114 ॥ माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयो ऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते
114 // mātā vā janako vāpi bhrātā vā tanayo 'pi vā / adharmaṃ kurute yastu sa eva ripuriṣyate
115 ॥ यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः
115 // yastvadharmeṣu nirataḥ sarvalokavirodhakṛt / taṃ ripuṃ paramaṃ vidyācchāstrāṇāmeṣa nirṇayaḥ
116 ॥ सगरः पुत्रनाशे ऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साह कारणम्
116 // sagaraḥ putranāśe 'pi na śuśoca munīśvaraḥ / durvṛttanidhanaṃ yasmātsatāmutsāha kāraṇam
117 ॥ यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कतवान्प्रभुः
117 // yajñeṣvanadhikāratvādaputrāṇāmiti smṛteḥ / pautraṃ tamaṃśumantaṃ hi putratve katavānprabhuḥ
118 ॥ असमञ्जःसुतं तु सुधीयं वाग्विदांवरम् । युयोज सारविद्भूयो ह्यश्चानयनकर्मणि
118 // asamañjaḥsutaṃ tu sudhīyaṃ vāgvidāṃvaram / yuyoja sāravidbhūyo hyaścānayanakarmaṇi
119 ॥ स गतस्तद्विलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसांराशिं साष्टाङ्गंप्रणनामहा
119 // sa gatastadviladvāre dṛṣṭvā taṃ munipuṅgavam / kapilaṃ tejasāṃrāśiṃ sāṣṭāṅgaṃpraṇanāmahā
120 ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनये नाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम्
120 // kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinaye nāgrataḥ sthitaḥ / uvāca śāntamanasaṃ devadevaṃ sanātanam
121 ॥ अंशुमानुवाच दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्वतत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः
121 // aṃśumānuvāca dauḥśīlyaṃ yatkṛtaṃ brahmanmatpitṛvyaiḥ kṣamasvatat / paropakāraniratāḥ kṣamāsārā hi sādhavaḥ
122 ॥ दुर्जनेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरतेज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनः
122 // durjaneṣvapi sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ / nahi saṃharatejyotsnāṃ candraścāṇḍālaveśmanaḥ
123 ॥ बाध्यमानो ऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद्भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणो ऽमरैः शशी
123 // bādhyamāno 'pi sujanaḥ sarveṣāṃ sukhakṛdbhavet / dadāti paramāṃ tuṣṭiṃ bhakṣyamāṇo 'maraiḥ śaśī
124 ॥ दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनोजनः
124 // dāritaśchinna evāpi hyāmodenaiva candanaḥ / saurabhaṃ kurute sarvaṃ tathaiva sujanojanaḥ
125 ॥ क्षान्त्या च तपसा चारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । संजातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम
125 // kṣāntyā ca tapasā cāraistadguṇajñā munīśvarāḥ / saṃjātaṃ śāsituṃ lokāṃstvāṃ viduḥ puruṣottama
126 ॥ नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च
126 // namo brahmanmune tubhyaṃ namaste brahmamūrttaye / namo brahmaṇyaśīlāya brahmadhyānaparāya ca
127 ॥ इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नो ऽस्मि तवानघ
127 // iti stuto munistena prasannavadanastadā / varaṃ varaya cetyāha prasanno 'smi tavānagha
128 ॥ एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्यतम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत
128 // evamukte tu muninā hyaṃśumānpraṇipatyatam / prāpayāsmatpitṝnbrāhmaṃ lokamityabhyabhāṣata
129 ॥ ततस्तस्यादिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम्
129 // tatastasyādisaṃtuṣṭo muniḥ provāca sādaram / gaṅgāmānīya pautraste nayiṣyati pitṝndivam
130 ॥ त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम्
130 // tvatpautreṇa samānītā gaṅgā puṇyajalā nadī / kṛtvaitāndhūtapāpānvai nayiṣyati paraṃ padam
131 ॥ प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत्
131 // prāpayainaṃ hayaṃ vatsa yataḥ syātpūrṇamadhvaram / pitāmahāntikaṃ prāpya sāśvaṃ vṛttaṃ nyavedayat
132 ॥ सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्रह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्यापपदंहरेः
132 // sagarastena paśunā taṃ yajñaṃ brahmaṇaiḥ saha / vidhāya tapasā viṣṇumārādhyāpapadaṃhareḥ
133 ॥ जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः
133 // jajñe hyaṃśumataḥ putro dilīpa iti viśrutaḥ / tasmādbhagīratho jāto yo gaṅgāmānayaddivaḥ
134 ॥ भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाः चिन्तयामा स धारणे
134 // bhagīrathasya tapasā tuṣṭo brahmā dadau mune / gaṅgāṃ bhagīrathāyāḥ cintayāmā sa dhāraṇe
135 ॥ ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन्
135 // tataśca śivamārādhya taddvārā svarṇadīṃ bhuvam / ānīya tajjalaiḥ spṛṣṭvā pūtānninye divaṃ pitṝn
136 ॥ भगीरथान्वये जातः सुदसो नाम भूपतिः । यस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः
136 // bhagīrathānvaye jātaḥ sudaso nāma bhūpatiḥ / yasya putro mitrasahaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ
137 ॥ वशिष्टशापात्प्रात्पः स सौदासो राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेवेणंपुनर्मुक्तो नृपो ऽभवत्
137 // vaśiṣṭaśāpātprātpaḥ sa saudāso rākṣasīṃ tanum / gaṅgābinduniṣeveṇaṃpunarmukto nṛpo 'bhavat