758 ॥ इति श्रीबृहन्न.पूर्व.बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः
758 // iti śrībṛhanna.pūrva.bṛhadupākhyāne dvitīyapāde ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca vaidikaṃ laukikaṃ cāpi chando dvividhamucyate / mātrāvarṇavibhedena taccāpi dvividhaṃ punaḥ
1 ॥ मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छन्दसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः
1 // mayau rasau tajau bhanau gururlaghurapidvija / kāraṇaṃ chandasi proktāśchandaḥśāstraviśāradaiḥ
2 ॥ सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रान्त्यगः सगणो मतः
2 // sarvago magaṇaḥ prokto mukhalo yagaṇaḥ smṛtaḥ / madhyalo ragaṇaśvaiva prāntyagaḥ sagaṇo mataḥ
3 ॥ तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने
3 // tagaṇoṃ'talaghuḥ khyāto madhyago jo bhaādigaḥ / trilaghurnagaṇaḥ proktastrikā varṇagaṇā mune
4 ॥ चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः
4 // caturlāstu gaṇāḥ pañca proktā āryādisaṃmatāḥ / saṃyogaśca visargaścānusvāro laghutaḥ paraḥ
5 ॥ लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते
5 // laghordīrghatvamākhyāti dīrgho go lo laghurmataḥ / pādaścaturthabhāgaḥ syādvicchedoyatirucyate
6 ॥ सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते
6 // samamarddhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ cāpi nārada / tulyalakṣaṇataḥ pādacatuṣke samamucyate
7 ॥ आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत्
7 // āditrike dvicaturthe samamarddhasamaṃ tatam / lakṣma bhinnaṃ yasya pādacatuṣke viṣamaṃ hi tat
8 ॥ एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक्
8 // ekākṣarātsamārabhya varṇaikaikasya vṛddhitaḥ / ṣaḍviṃśatyakṣaraṃ yāvatpādastāvatpṛthak pṛthak
9 ॥ तत्परं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः शृणु संज्ञा यथोत्तरम्
9 // tatparaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikalpitāḥ / tribhiḥ ṣaḍbhiḥ padairgāthāḥ śṛṇu saṃjñā yathottaram
10 ॥ उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पङ्क्तिरेव च
10 // uktātyuktā tathā madhyā pratiṣṭānyā supūrvikā / gāyatryuṣṇiganuṣṭaṣṭapca bṛhatī paṅktireva ca
11 ॥ त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते
11 // triṣṭupca jagatī caiva tathātijagatī matā / śakkarī sātipūrvā ca aṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛte
12 ॥ धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः
12 // dhṛtiśca vidhṛtiścaiva kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ / vikṛtiḥ saṃkṛtiścaiva tathātikṛtirutkṛtiḥ
13 ॥ इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः
13 // ityetāśchandasāṃ saṃjñāḥ prastārādbhedabhāgikāḥ / pāde sarvagurau pūrvīllaghuṃ sthāpya guroradhaḥ
14 ॥ यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत्
14 // yathopari tathā śeṣamagre prāravannyasedapi / eṣa prastāra udito yāvatsarvalaghurbhavet
15 ॥ नष्टाङ्कार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादङ्गान्संमोल्य लस्थितान्
15 // naṣṭāṅkārddhe same laḥ syādvipam saiva sorddhagaḥ / uddiṣṭe dviguṇānādyādaṅgānsaṃmolya lasthitān
16 ॥ कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वणान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान्
16 // kṛtvā sekānvadaitsaṃkhyāmiti prāhuḥ purāvidaḥ / vaṇānsekānvṛttabhavānuttarādharataḥ sthitān
17 ॥ एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः
17 // ekādikramataścaikānuparyyupari vinyaset / upāntyato nivarteta tyajannekaikamūrddhataḥ
18 ॥ उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियाङ्कसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते
18 // uparyādyādgurorevamekadvyādilagakriyā / lagakriyāṅkasaṃdohe bhavetsaṃkhyāvimiśrite
19 ॥ उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः
19 // uddiṣṭāṅkasamāhāraḥ saiko vā janayedimām / saṃkhyaiva dviguṇaikonā sadbhiradhvā prakīrtitaḥ
20 ॥ इत्येतत्किञ्चिदाख्यातं लक्षणं छन्दसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते
20 // ityetatkiñcidākhyātaṃ lakṣaṇaṃ chandasāṃ nune / prastāroktaprabhedānāṃ nāmānāṃstyaṃ pragāhate