127 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे भृगुभरद्वाजसंवादे ब्राह्मणाचारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः भरद्वाज उवाच अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
127 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde brāhmaṇācāranirūpaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ bharadvāja uvāca asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate / tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati
1 ॥ मृगुरुवाच उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते
1 // mṛguruvāca uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite / puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa paro loka ucyate
2 ॥ तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयो ऽत्यन्तनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः
2 // tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ / lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ
3 ॥ स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रबवति स्पृशन्ति व्याधयो न च
3 // sa svargasadṛśo deśaḥ tatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ / kāle mṛtyuḥ prabavati spṛśanti vyādhayo na ca
4 ॥ न लोबः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः
4 // na lobaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ / nānyo hi vadhyate tatra dravyeṣu ca na vismayaḥ
5 ॥ परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते
5 // paro hyadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate / kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate
6 ॥ यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः
6 // yānāsanāśanopetā prasādabhavanāśrayāḥ / sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ
7 ॥ प्राणधारणमात्रं तु केषाञ्चिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम्
7 // prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāñcidupapadyate / śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam
8 ॥ इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे
8 // iha dharmaparāḥ kecitkecinnaiṣkṛtikā narāḥ / sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino pare
9 ॥ इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यन्त्यपण्डिताः
9 // iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate / lobhaścārthakṛto tṝṇāṃ yena muhyantyapaṇḍitāḥ
10 ॥ यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादो ऽभ्यसूयता
10 // yastadvedo bhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate / sopadhe nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā
11 ॥ परोपघातो हिंसा च पैशुन्मनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते
11 // paropaghāto hiṃsā ca paiśunmanṛtaṃ tathā / etānsaṃsevate yastu tapastasya prahīyate
12 ॥ यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः
12 // yastvetānācaredvidvānna tapastasya varddhate / iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ
13 ॥ कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा
13 // karmabhūmiriyaṃ loke iha kṛtvā śubhāśubham / śubhaiḥ śubhamavāpnoti tathāśubhamathānyathā
14 ॥ इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः
14 // iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā / iṣṭeṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ
15 ॥ उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः
15 // uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ / ihasthāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ
16 ॥ यदि सत्कारमिच्छन्ति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले
16 // yadi satkāramicchanti tiryagyoniṣu cāpare / kṣīṇāyuṣastathā cānye naśyanti pṛthivītale
17 ॥ अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम्
17 // anyonyabhakṣaṇāsaktā lobhamohasamanvitāḥ / ihaiva parivarttante na ca yāntyuttarāṃ diśam
18 ॥ गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पन्थानं सर्वालोकानां विजानन्ति मनीषिणः
18 // gurūnupāsate ye tu niyatā brahmacāriṇaḥ / panthānaṃ sarvālokānāṃ vijānanti manīṣiṇaḥ
19 ॥ इत्युक्तो ऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौं हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान्
19 // ityukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣipto brahmanirmitaḥ / dharmādharmauṃ hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān
20 ॥ भरद्वाज उवाच ।. अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन
20 // bharadvāja uvāca /. adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate / yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi tapodhana
21 ॥ भृगुरुवाच अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम्
21 // bhṛguruvāca adhyātmamiti viprarṣe yadetadanupṛcchasi / tadvyākhyāṃsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ sukham
22 ॥ सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति
22 // sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam / yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati
23 ॥ फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
23 // phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
24 ॥ महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ । यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति लयं पुनः
24 // mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau / yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti layaṃ punaḥ
25 ॥ महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा । प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः
25 // mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā / prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ
26 ॥ तद्वद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुनः । महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
26 // tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭāni harate punaḥ / mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
27 ॥ अकरोत्तेषु वै सम्यक् तं तु जीवो न पश्यति । शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम्
27 // akarotteṣu vai samyak taṃ tu jīvo na paśyati / śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam
28 ॥ वायोः स्पर्सस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् । रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते
28 // vāyoḥ sparsastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam / rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate
29 ॥ रसाः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः । घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः
29 // rasāḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ / ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ
30 ॥ महाभूतानि पचैव षष्टं च मन उच्यते । इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञातान्यस्य भारत
30 // mahābhūtāni pacaiva ṣaṣṭaṃ ca mana ucyate / indriyāṇi manaścaiva vijñātānyasya bhārata
31 ॥ सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः । श्रोत्रं वै श्रवणार्थाय स्पर्शनाय च त्वक् स्मृता
31 // saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ / śrotraṃ vai śravaṇārthāya sparśanāya ca tvak smṛtā
32 ॥ रसादानाय रसना गन्धादानाय नासिका । चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः
32 // rasādānāya rasanā gandhādānāya nāsikā / cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
33 ॥ बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः । उर्द्धं पादतलाभ्यां यदवाक्चोदक्च पश्यति
33 // buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ / urddhaṃ pādatalābhyāṃ yadavākcodakca paśyati
34 ॥ एतेन सर्वमेवेदं विभुना च्याप्तमन्तरम् । पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्त्रशः
34 // etena sarvamevedaṃ vibhunā cyāptamantaram / puruṣairindriyāṇīha veditavyāni kṛtstraśaḥ
35 ॥ तमो रजश्च सत्त्वं च ते ऽपि भावास्तदाश्रिताः । एतां बुद्धिं नरो बुद्धा भूतानागतिं गतिम्
35 // tamo rajaśca sattvaṃ ca te 'pi bhāvāstadāśritāḥ / etāṃ buddhiṃ naro buddhā bhūtānāgatiṃ gatim
36 ॥ समवेक्ष्य शनैश्चैवं लभते शममुत्तमम् । गुणैर्विनश्यते बुद्दिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्यपि
36 // samavekṣya śanaiścaivaṃ labhate śamamuttamam / guṇairvinaśyate buddirbuddherevendriyāṇyapi
37 ॥ मनःषष्टानि भूतानि बुद्ध्यबावे कुतो गुणाः । इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्
37 // manaḥṣaṣṭāni bhūtāni buddhyabāve kuto guṇāḥ / iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
38 ॥ प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्द्दिश्यते तथा । येन पश्यति तञ्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते
38 // pralīyate codbhavati tasmānnirddiśyate tathā / yena paśyati tañcakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate
39 ॥ जिघ्रति घ्राणमित्याहुः रसं जानाति जिह्वया । त्वचा स्पर्शयति स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियते सकृत्
39 // jighrati ghrāṇamityāhuḥ rasaṃ jānāti jihvayā / tvacā sparśayati sparśaṃ buddhirvikriyate sakṛt
40 ॥ येन प्रार्थयते किञ्चित्तदा भवति तन्मनः । अधिष्टानात्तु बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा
40 // yena prārthayate kiñcittadā bhavati tanmanaḥ / adhiṣṭānāttu buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā
41 ॥ इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तान्यदृश्यो ऽधितिष्टति । पुरुषे तिष्टती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
41 // indriyāṇīti tānyāhustānyadṛśyo 'dhitiṣṭati / puruṣe tiṣṭatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate
42 ॥ कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदुपशोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते
42 // kadācillabhate prītiṃ kadācidupaśocati / na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate
43 ॥ एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेषु वर्तते । सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते
43 // evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣu vartate / seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate
44 ॥ सरितां सागरो भर्ता वेलानामिव वारिधिः । अतिभावगता बुद्धिर्भावैर्मनसि वर्तते
44 // saritāṃ sāgaro bhartā velānāmiva vāridhiḥ / atibhāvagatā buddhirbhāvairmanasi vartate
45 ॥ वर्तमानो मुनिस्त्वेवं स्वबावमनुवर्तते । इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा सदा
45 // vartamāno munistvevaṃ svabāvamanuvartate / indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā sadā
46 ॥ प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमः क्रोधस्तु ते त्रयः । ये ये च भावा लोके ऽस्मिन्सर्वे प्येतेषु वै त्रिषु
46 // prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamaḥ krodhastu te trayaḥ / ye ye ca bhāvā loke 'sminsarve pyeteṣu vai triṣu
47 ॥ इति बुद्धिगताः सर्वा व्याख्यातास्तव भावनाः । इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
47 // iti buddhigatāḥ sarvā vyākhyātāstava bhāvanāḥ / indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā
48 ॥ सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा । त्रिविश्वावेदनाश्चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते
48 // sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā / triviśvāvedanāścaiva sarvasattveṣu dṛśyate
49 ॥ सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति मानद । सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः
49 // sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti mānada / sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ
50 ॥ तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ । तव यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
50 // tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau / tava yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
51 ॥ वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत्तथा । अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः
51 // vartate sāttviko bhāva ityācakṣīta tattathā / atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ
52 ॥ प्रवृत्तं रज इत्येव जानीहि मुनिसत्तम । अथयन्मोहसंयुक्तमव्यक्त विषमं भवेत्
52 // pravṛttaṃ raja ityeva jānīhi munisattama / athayanmohasaṃyuktamavyakta viṣamaṃ bhavet
53 ॥ अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् । प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं वा शान्तचित्तता
53 // apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet / praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ vā śāntacittatā
54 ॥ कथञ्चिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः । अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथा क्षमा
54 // kathañcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ / atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā kṣamā
55 ॥ लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते देहहेतुभिः । अपमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिते
55 // liṅgāni rajasastāni dṛśyante dehahetubhiḥ / apamānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandrite
56 ॥ कथञ्चिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः । दूषणं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
56 // kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ / dūṣaṇaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam
57 ॥ मनः स्वनियतं यस्य स सुखी प्रेत्यचेह च । सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं यस्य सूक्ष्मयोः
57 // manaḥ svaniyataṃ yasya sa sukhī pretyaceha ca / sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ yasya sūkṣmayoḥ
58 ॥ सृजतेहि गुणानेक एको न सृजते गुणान् । मशकोदुंबरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सदा
58 // sṛjatehi guṇāneka eko na sṛjate guṇān / maśakoduṃbarau vāpi saṃprayuktau yathā sadā
59 ॥ अन्योन्यमेतौ स्यातां च सप्रंयोगस्तथोभयोः । पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सप्रंयुक्तौ च सर्वदा
59 // anyonyametau syātāṃ ca sapraṃyogastathobhayoḥ / pṛthagbhūtau prakṛtyā tau sapraṃyuktau ca sarvadā
60 ॥ यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तो तथैव तौ । न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः
60 // yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayukto tathaiva tau / na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ
61 ॥ परिद्रष्टा गुणानां तु संस्त्रष्टा मन्यते तथा । इन्द्रियस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसत्तमैः
61 // paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃstraṣṭā manyate tathā / indriyastu pradīpārthaṃ kurute buddhisattamaiḥ
62 ॥ निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवान् । सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति
62 // nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavān / sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati
63 ॥ संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवम् । आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन
63 // saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvam / āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana
64 ॥ सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन । रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति
64 // sattvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana / raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati
65 ॥ तदा प्रकाशते ऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव । त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः
65 // tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva / tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ
66 ॥ सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् । यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते
66 // sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim / yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate
67 ॥ एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते । एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः
67 // evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate / evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ
68 ॥ अशोचन्नप्रहृष्यंश्च समो विगतमत्सरः । भावयुक्त्या प्रयुक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान्
68 // aśocannaprahṛṣyaṃśca samo vigatamatsaraḥ / bhāvayuktyā prayuktastu sa nityaṃ sṛjate guṇān
69 ॥ ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः । प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते
69 // ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ / pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate
70 ॥ प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिद्ध्यति । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
70 // pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena siddhyati / evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare
71 ॥ उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति । इतीमं हृदयग्रथिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्
71 // ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati / itīmaṃ hṛdayagrathiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham
72 ॥ विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशवः । मलिनाः प्राण्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः
72 // vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśavaḥ / malināḥ prāṇnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ
73 ॥ अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानभिदे तथा । महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा
73 // avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānabhide tathā / mahānadyā hi pārajñastapyate na taranyathā
74 ॥ न तु तप्यति तत्त्वज्ञः कुलज्ञस्तु तरत्युत । एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम्
74 // na tu tapyati tattvajñaḥ kulajñastu taratyuta / evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam
75 ॥ एवं बुद्धा नरः सर्वो भूतानामगतिं गतिम् । अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते च शमं ततः
75 // evaṃ buddhā naraḥ sarvo bhūtānāmagatiṃ gatim / avekṣya ca śanairbuddhyā labhate ca śamaṃ tataḥ
76 ॥ त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य यश्च विमुञ्चति । अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः
76 // trivargo yasya viditaḥ prekṣya yaśca vimuñcati / anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ
77 ॥ न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः । तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्वापेष्वकृतात्माभिः
77 // na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ / tatra tatra visṛṣṭeṣu durvāpeṣvakṛtātmābhiḥ
78 ॥ एतद् बुद्धा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कतकृत्या मनीषिणः
78 // etad buddhā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam / vijñāya taddhi manyante katakṛtyā manīṣiṇaḥ
79 ॥ न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् । नहि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणेप्रवदत्यतुल्यताम्
79 // na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet / nahi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇepravadatyatulyatām
80 ॥ यः करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्दहति यत्पुराकृतम् । नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः
80 // yaḥ karotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirdahati yatpurākṛtam / nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ
81 ॥ लोकमायुरभिसूयते जनस्तस्य तज्जनयतीह कुर्वन्तः । तत्र पश्य कुशलान्न शोचते जायते यदि भयं पदं सदा
81 // lokamāyurabhisūyate janastasya tajjanayatīha kurvantaḥ / tatra paśya kuśalānna śocate jāyate yadi bhayaṃ padaṃ sadā
82 ॥ भरद्वाज उवाच ध्यानयोगं समाचक्ष्वमह्यं तत्पदसिद्धये । यज्ज्ञात्वा मुच्यते ब्रह्मन्नरस्त्रिविधतापतः
82 // bharadvāja uvāca dhyānayogaṃ samācakṣvamahyaṃ tatpadasiddhaye / yajjñātvā mucyate brahmannarastrividhatāpataḥ
83 ॥ भृगुरुवाच हॄन्त ते संप्रवक्ष्यामि ज्ञानयोगं चतुर्विधम् । यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः
83 // bhṛguruvāca hṝnta te saṃpravakṣyāmi jñānayogaṃ caturvidham / yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchantīha maharṣayaḥ
84 ॥ यथा स्वनुष्टितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः । महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः
84 // yathā svanuṣṭitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ / maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ
85 ॥ नावर्तन्ते पुनश्चापि मुक्ताः संसारदोषतः । जन्मदोषपारीक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः
85 // nāvartante punaścāpi muktāḥ saṃsāradoṣataḥ / janmadoṣapārīkṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ
86 ॥ निर्द्वन्द्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता निष्परिग्रहाः । असंगान्य विधादीनि मनः शान्तिकराणि च
86 // nirdvandvā nityasattvasthā vimuktā niṣparigrahāḥ / asaṃgānya vidhādīni manaḥ śāntikarāṇi ca
87 ॥ तत्र ध्यानेन संक्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः । पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्टवन्मुनिः
87 // tatra dhyānena saṃkliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥ / piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭavanmuniḥ
88 ॥ शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् । रूपं न चक्षुषा विन्द्याज्जिह्वया न रसांस्तथा
88 // śabdaṃ na vindecchrotreṇa tvacā sparśaṃ na vedayet / rūpaṃ na cakṣuṣā vindyājjihvayā na rasāṃstathā
89 ॥ घ्रोयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन तत्त्ववित् । पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेञ्चैतानि वीर्यवान्
89 // ghroyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena tattvavit / pañcavargapramāthīni neccheñcaitāni vīryavān
90 ॥ ततो मनसि संगृह्य पञ्चवर्गं विचक्षणः । समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः
90 // tato manasi saṃgṛhya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ / samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ
91 ॥ विसञ्चारि निरालम्बं पञ्चद्वारं बलाबलम् । पूर्वध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनस्त्वरा
91 // visañcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ balābalam / pūrvadhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmanastvarā
92 ॥ इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् । एष ध्यानपथः पूर्वो भया समनुवर्णितः
92 // indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam / eṣa dhyānapathaḥ pūrvo bhayā samanuvarṇitaḥ
93 ॥ तस्य तत्पूर्वसंरुद्ध आत्मषष्ठमनन्तरम् । स्फुरिष्यति समुद्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा
93 // tasya tatpūrvasaṃruddha ātmaṣaṣṭhamanantaram / sphuriṣyati samudrāntā vidyudambudhare yathā
94 ॥ जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः । एवमेवास्य चित्तं च भवति ध्यानवर्त्मनि
94 // jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ / evamevāsya cittaṃ ca bhavati dhyānavartmani
95 ॥ समाहितं क्षणं किञ्जिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्टति । पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत्
95 // samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiñjiddhyānavartmani tiṣṭati / punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat
96 ॥ अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रो ह्यमत्सरी । समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्
96 // anirvedo gatakleśo gatatandro hyamatsarī / samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit
97 ॥ विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते । मुनेः समाधियुक्तस्य प्रथमं ध्यानमादितः
97 // vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate / muneḥ samādhiyuktasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ
98 ॥ मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् । न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम्
98 // manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet / na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam
99 ॥ पांशुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः । सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाः
99 // pāṃśubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ / sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanāḥ
100 ॥ किञ्चित् स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कं चूर्णमभावितम् । क्रमेण तु शनैर्गच्छत्सर्वं तत्परिभावनम्
100 // kiñcit snigdhaṃ yathā ca syācchuṣkaṃ cūrṇamabhāvitam / krameṇa tu śanairgacchatsarvaṃ tatparibhāvanam
101 ॥ एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः शं परिभावयेत् । संहरेत्क्रमशश्चैव सम्यक् तत्प्रशमिष्यति
101 // evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ śaṃ paribhāvayet / saṃharetkramaśaścaiva samyak tatpraśamiṣyati
102 ॥ स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं मुनीश्वर । पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति
102 // svayameva manaścaivaṃ pañcavargaṃ munīśvara / pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati
103 ॥ न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् । सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः
103 // na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit / sukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ
104 ॥ सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि । गच्छन्ति योगिनो ह्योवं निर्वाणं तु निरामयम्
104 // sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi / gacchanti yogino hyovaṃ nirvāṇaṃ tu nirāmayam
105 ॥ सनन्दन उवाच इत्युक्तो भृगुणा ब्रह्मन्भरद्वाजः प्रतापवान् । भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत्
105 // sanandana uvāca ityukto bhṛguṇā brahmanbharadvājaḥ pratāpavān / bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat
106 ॥ एष ते प्रसवो विद्वन् जगतः संप्रकीर्तितः । निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
106 // eṣa te prasavo vidvan jagataḥ saṃprakīrtitaḥ / nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi