65 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे स्मार्ताचारेषु वर्णाश्रमधर्मेष्वध्ययनादिधर्मनिरुपणं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः सनक उवाच वेदग्रहणपर्यन्तं शुश्रूषानियतो गुरोः । अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम्
65 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde smārtācāreṣu varṇāśramadharmeṣvadhyayanādidharmanirupaṇaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca vedagrahaṇaparyantaṃ śuśrūṣāniyato guroḥ / anujñātastatastena kuryādagniparigraham
1 ॥ वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः । अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम्
1 // vedāśca dharmaśāstrāṇi vedāṅgānyapi ca dvijaḥ / adhītya gurave dattvā dakṣiṇāṃ saṃviśedvṛham
2 ॥ रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् । द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम्
2 // rupalāvaṇyasaṃpannāṃ saguṇāṃ sukulodbhavām / dvijaḥ samudvahetkanyāṃ suśīlāṃ dharma cāriṇīm
3 ॥ मातृतः पञ्चमीं धीमान्पिततः सत्पमीं तथा । द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः
3 // mātṛtaḥ pañcamīṃ dhīmānpitataḥ satpamīṃ tathā / dvijaḥ samudvahetkanyathā gurutalparāḥ
4 ॥ रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् । अतिकेशामकेशामकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः
4 // rogiṇīṃ caiva vṛttākṣīṃ sarogakulasaṃbhavām / atikeśāmakeśāmakeśāṃ ca vācālāṃ nodvahedvudhaḥ
5 ॥ कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् । न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः
5 // kopānāṃ vāmanāṃ caiva dīrghadehāṃ virupiṇīm / nyānādhikāṅgīmunmattāṃ piśunāṃ nodvahed budhaḥ
6 ॥ स्थूलगुल्फआं दीर्घजङ्घां तथैव पुरुषाकृतिम् । श्मश्रुव्यञ्जनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च
6 // sthūlagulphaāṃ dīrghajaṅghāṃ tathaiva puruṣākṛtim / śmaśruvyañjanasaṃyuktāṃ kubjāṃ caivādvahenna ca
7 ॥ वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् । विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः
7 // vṛthāhāsyamukhīṃ caiva sadānyagṛha vāsinīm / vivādaśīlāṃ bhramitāṃ niṣṭhurāṃ nodvahedrudhaḥ
8 ॥ बह्वशिनीं स्थीलदन्तां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः
8 // bahvaśinīṃ sthīladantāṃ sthūloṣṭhīṃ ghurghurasvanām / atikṛṣṇāṃ raktavarṇāṃ dhūrtāṃ naivodvahe dvudhaḥ
9 ॥ सदा रोदनशीलां च पाण्डुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत्
9 // sadā rodanaśīlāṃ ca pāṇḍurābhāṃ ca kutsitām / tāsaśvāsādisaṃyuktāṃ nidrāśīlāṃ ca nodvahet
10 ॥ अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः
10 // anarthabhāṣiṇīṃ caiva lokadveṣa parāyaṇām / parāpavādaniratāṃ taskārāṃ nodvahedvudhaḥ
11 ॥ दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः
11 // dīrghanāsāṃ ca kitavāṃ tanūruhavibhūṣigatām / garvitāṃ bakavṛttiṃ ca sarvathā nodvahedvudhaḥ
12 ॥ बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वागुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत्
12 // bālabhāvādavijñātasvabhāvāmudvahedyadi / pragalbhāṃ vāguṇāṃ jñātvā sarvathā tāṃ parityajet
13 ॥ भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् । परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत्
13 // bharttṛputreṣu yā nārī sarvadā niṣṭhurā bhavet / parānukūlinī yā ca sarvathā tāṃ parityajet
14 ॥ विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः
14 // vivāhāścāṣṭadhā jñeyā brāhmādyā munisattama / pūrvaḥ pūrvo varo jñeyaḥ pūrvābhāve paraḥ paraḥ
15 ॥ ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः
15 // brāhno daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ / gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamo mataḥ
16 ॥ ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते
16 // brāhmeṇa ca vivāhena vaivāhyo vai dvijottamaḥ / daivenāpyathavā vipra kecidārṣaṃ pracakṣate
17 ॥ प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पञ्चज गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः
17 // prājāpatyādayo vipra vivāhāḥ pañcaja garhitāḥ / abhāveṣu tu pūrveṣāṃ kuryādeva parānbudhaḥ
18 ॥ यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुण्डले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा
18 // yajñopavītadvitayaṃ sottarīyaṃ ca dhārayet / suvarṇakuṇḍale caiva dhautavastradvayaṃ tathā
19 ॥ अनुलेपनलित्पाङ्गः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैणवं दण्डं सोदकं च कमण्डलुम्
19 // anulepanalitpāṅgaḥ kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ / dhārayedvaiṇavaṃ daṇḍaṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum
20 ॥ उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगन्धं प्रियदर्शनः
20 // uṣṇīṣamamalaṃ chatraṃ pāduke cāpyupānahau / dhārayetpuṣpamālye ca sugandhaṃ priyadarśanaḥ
21 ॥ नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत्
21 // nityaṃ svādhyāyaśīlaḥ syādyathācāraṃ samācaret / parānnaṃ naiva bhuñjīta paravādaṃ ca varjayet
22 ॥ पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लङ्घयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः
22 // pādena nākrametpādamucchiṣṭaṃ naiva laṅghayet / na saṃhatābhyāṃ hastābhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ
23 ॥ पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु
23 // pūjyaṃ devālayaṃ caiva nāpasavyaṃ vrajeddijaḥ / devārcācamanasnānavrataśrāddhakriyādiṣu
24 ॥ न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत्
24 // na bhavenmuktakeśaśca naikavastradharastathā / nāroheduṣṭrayānaṃ ca śuṣkavādaṃ ca varjayet
25 ॥ अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान्
25 // anya striyaṃ na gacchecca paiśunyaṃ parivarjayet / nāpasavyaṃ vrajedvipra goścatthānalaparvatān
26 ॥ चतुष्पथं चैत्यवृक्षर्ं देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत्
26 // catuṣpathaṃ caityavṛkṣarṃ devakhātaṃ nṛpaṃ tathā / asūyāṃ matsaratvaṃ ca divāsvāpaṃ ca varjayet
27 ॥ न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत्
27 // na vadetparapāpāni svapuṇyaṃ na prakāśayet / svakaṃ nāma svanakṣatraṃ mānaṃ caivātigopayet
28 ॥ न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं शृणुयात्तथा । आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत्
28 // na durjanaiḥ saha vase nnāśāstraṃ śṛṇuyāttathā / āsavadyūtagīteṣu dvijastu na rartiṃ caret
29 ॥ आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा । सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत्
29 // ārdrāsthi ca tathocchiṣṭaṃ śūdraṃ ca patitaṃ tathā / sarpaṃ ca bhaṣaṇaṃ spṛṣṭvā sacailaṃ snānamācaret
30 ॥ चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चाण्डालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत्
30 // citiṃ ca citikāṣṭaṃ ca yūpaṃ cāṇḍālameva ca / spṛṣṭvā devalakaṃ caiva savāsā jalamāviśet
31 ॥ दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस् त्रकटोदकम् । अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत्
31 // dīpakhaṭvātanucchāyākeśavas trakaṭodakam / ajāmārjaṃnimārjārareṇurddaivaṃ śubhaṃ haret
32 ॥ शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत्
32 // śūrppavātaṃ pretadhūmaṃ tathā śūdrānnabhojanam / vṛṣalīpatisaṅgaṃ ca dūrataḥ parivarjayet
33 ॥ असच्छार्स्त्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः । तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत्
33 // asacchārstrārthamananaṃ khādanaṃ nakhakeśayoḥ / tathaiva nagnaśayanaṃ sarvadā parivarjayet
34 ॥ शिरोभ्यङ्गावशिष्टेन तैलेनाङ्गं न लेपयेत् । तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत्
34 // śirobhyaṅgāvaśiṣṭena tailenāṅgaṃ na lepayet / tāṃbūlamaśuciṃ nādyāttathā suptaṃ na bodhayet
35 ॥ नाशुद्धो ऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम्
35 // nāśuddho 'gniṃ paricaretpūjayedgurudevatāḥ / na vāmahastenaikena pibedvakreṇa vā jalam
36 ॥ न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर । न निन्देद्योगिनो विप्रान्व्रतिनो ऽपि यतींस्तथा
36 // na cākramedgurośchāyāṃ tadājñāṃ ca munīśvara / na nindedyogino viprānvratino 'pi yatīṃstathā
37 ॥ परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि
37 // parasparasya marmāṇi na kadāpi vadeddvijaḥ / darśe ca paurṇamāsyāṃ ca yāgaṃ kuryādyathāvidhi
38 ॥ उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः । उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः
38 // upasanaṃ ca hotavyaṃ sāyaṃ prātardvijātibhiḥ / upāsanaparityāgī surāpītyucyate budhaiḥ
39 ॥ अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि । दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः
39 // ayane viṣuve caiva yugādiṣu caturṣvapi / darśe ca pretapakṣe ca śrāddhaṃ kuryādgṛhī dvijaḥ
40 ॥ मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद । नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत्
40 // manvādiṣu mṛdāhe ca aṣṭakāsu ca nārada / nāvadhānye samāyāte gṛhī śrāddhaṃ samācaret
41 ॥ श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चन्द्रसूर्योः । पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत्
41 // śrotriye gṛhamāyāte grahaṇe candrasūryoḥ / puṇyakṣetreṣu tīrtheṣu gṛhī śrāddhaṃ samācaret
42 ॥ यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुण्ड्रं विना कृतम्
42 // yajño dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam / vṛthā bhavati tatsarvamūrddhapuṇḍraṃ vinā kṛtam
43 ॥ उर्द्धपुण्ड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छन्ति केचन । वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयो ऽर्थिभिर्द्विजैः
43 // urddhapuṇḍraṃ ca tulasīṃ śrāddhe necchanti kecana / vṛthācāraḥ parityājyastasmācchreyo 'rthibhirdvijaiḥ
44 ॥ इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः । कार्या द्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः
44 // ityevamādayo dharmāḥ smṛtimārgapracoditāḥ / kāryā dvijātibhiḥ samyaksarvakarmaphalapradāḥ
45 ॥ सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति । विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम
45 // sadā cāraparā ye tu teṣāṃ viṣṇuḥ prasīdati / viṣṇau prasannatāṃ yāte kimasādhyaṃ dvijottama