52 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गात्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमो ऽध्यायः नारद उवाच अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात्
52 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde gaṅgātpattau balikṛtadevaparājayavarṇanannāma daśamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca aho hyatyadbhutaṃ proktaṃ tvayā bhrātaridaṃ mama / sa vahniraditiṃ muktvā kathaṃ tānadahatkṣaṇāt
1 ॥ वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः
1 // vadāditermahāsattvaṃ viśeṣāścaryakāraṇam / paropadeśaniratāḥ sajjanā hi munīśvarāḥ
2 ॥ सनक उवाच शृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम्
2 // sanaka uvāca śṛṇu nārada māhātmyaṃ haribhaktiratātmanām / haridhyānaparānsādhūnkaḥ samarthaḥ prabādhitum
3 ॥ हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टन्ति सत्तमाः
3 // haribhaktiparo yatra tatra brahmā hariḥ śivaḥ / devāḥ siddhā munīśvāśca nityaṃ tiṣṭanti sattamāḥ
4 ॥ हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम्
4 // harirāste mahābhāga hṛdaye śāntacetasām / harināmaparāṇāṃ ca kimu dhyānaratātmanām
5 ॥ शिवपूजारतो वापि विष्णुपूजापरो ऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः
5 // śivapūjārato vāpi viṣṇupūjāparo 'pi vā / yatra tiṣṭati tatraiva lakṣmīḥ sarvāśca devatāḥ
6 ॥ यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि
6 // yatra pūjāparo viṣṇorvahnistatra na bādhate / rājā vā taskaro vāpi vyādhayaśca na santi hi
7 ॥ प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्ते ऽच्युतार्चकम्
7 // pretāḥ piśācāḥ kūṣmāṇḍagrahā bālagrahāstathā / ḍākinyo rākṣasāścaiva na bādhante 'cyutārcakam
8 ॥ परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः
8 // parapīḍāratā ye tu bhūtavetālakādayaḥ / naśyanti yatra sadbhakto harilakṣmyarcane rataḥ
9॥ट जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः
9//ṭa jitendriyaḥ sarvahito dharmakarmaparāyaṇaḥ / yatra tiṣṭati tatraiva sarvatīrthāni devatāḥ
10 ॥ निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम्
10 // nimiṣaṃ nimiṣārddhaṃ vā yatra tiṣṭanti yoginaḥ / tatraiva sarvaśreyāṃsi tattīrthaṃ tattapovanam
11 ॥ यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते
11 // yannāmoccāraṇādeva sarve naśyantyupadravāḥ / stotrairvāpyarhaṇābhirvā kimu dhyānena kathyate
12 ॥ एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिर क्षिता
12 // evaṃ tenāgninā vipra dagdhaṃ sāsurakānanam / sāditirnaiva dagdhābhūdviṣṇucakrābhira kṣitā
13 ॥ ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपे ऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः
13 // tataḥ prasannavadanaḥ pahmapatrāyatekṣaṇaḥ / prādurāsītsamīpe 'syāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ
14 ॥ ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम्
14 // īṣadvāsyasphuraddantaprabhābhāṣitadiṅmukhaḥ / spṛśankareṇa puṇyena prāha kaśyapavallabhām
15 ॥ श्रीभगवाननुवाच देवमातः प्रसन्नो ऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविशष्यति न संशयः
15 // śrībhagavānanuvāca devamātaḥ prasanno 'smi tapasārādhitastvayā / ciraṃ śrāntāsi bhadraṃ te bhaviśaṣyati na saṃśayaḥ
16 ॥ वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति
16 // varaṃ varaya dāsyāmi yatte manasi rocate / mā bhairbhadre mahābhāge dhruvaṃ śreyo bhaviṣyati
17 ॥ इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम्
17 // ityuktādevamātā sā devadevena cakriṇā / tuṣṭāva praṇipatyainaṃ sarvalokasukhāvaham
18 ॥ अदितिरुवाच नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण
18 // aditiruvāca namaste devadeveśa sarvavyāpiñjanārdanā / sattvādiguṇabhedena lokavyāpārakāraṇa
19 ॥ नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने
19 // namaste bahuparupāyārupāya ca mahātmane / sarvaikaruparupāya nirguṇāya guṇātmane
20 ॥ नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने
20 // namaste lokanāthāya paramajñānarupiṇe / sadbhaktajanavātsalyaśāline maṅgalātmane
21 ॥ यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये
21 // yasyāvatārarupāṇi hyarcayanti munīśvarāḥ / tamādipuruṣaṃ devaṃ namāmi hyarthasiddhaye
22 ॥ श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम्
22 // śrutayo yaṃ na jānanti na jānanti ca sūrayaḥ / taṃ namāmi jagaddhetuṃ samāyaṃ cāpyamāyinam
23 ॥ यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम्
23 // yasyāvalokanaṃ citraṃ māyopadravakāraṇam / jagadrūpaṃ jagaddhetuṃ taṃ vandeṃ sarvavanditam
24 ॥ यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम्
24 // yatpādāmbujakiñjalkasevārakṣitamastakāḥ / avāpuḥ paramāṃ siddhiṃ taṃ vande kamalādhavam
25 ॥ यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम्
25 // yasya brahmādayo devā mahimānaṃ na vai viduḥ / atyāsannaṃ ca bhaktānāṃ taṃ vande bhaktasaṃginam
26 ॥ यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम्
26 // yo devastyaktasaṅgānāṃ śāntānaṃ karuṇārṇavaḥ / karoti hyātmanaḥ saṅgaṃ taṃ devaṃ saṅgavarjitam
27 ॥ यज्ञेश्वरं यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम्
27 // yajñeśvaraṃ yajñakarmasu niṣṭitam / namāmi yajñaphaladaṃ yajñakarmaprabodhakam
28 ॥ अजामिलो ऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्रात्पवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम्
28 // ajāmilo 'pi pāpātmā yannāmoccāraṇādanu / prātpavānparamaṃ dhāma taṃ vande lokasākṣiṇam
29 ॥ हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम्
29 // harirupī mahādevaḥ śivarupī janārdanaḥ / iti lokasya netā yastaṃ namāmi jagadgurum
30 ॥ ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम्
30 // brahmādyā api deveśā yanmāyāpāśayantritāḥ / na jānanti paraṃ bhāvaṃ taṃ vande sarvanāyakam
31 ॥ ह्यत्पह्मस्थो ऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम्
31 // hyatpahmastho 'piñyogyānāṃ dūrastha iva bhāsate / pramāṇātītasadbhāvastaṃ vande jñānasākṣiṇam
32 ॥ यन्मुखः द्र्वाह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियो ऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रो ऽभ्यजायत
32 // yanmukhaḥ drvāhyaṇo jāto bāhubhyāṃ kṣatriyo 'jani / ūrvorvaiśyaḥ samutpannaḥ padyāṃ śūdro 'bhyajāyata
33 ॥ मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत
33 // manasaścandramā jāto jātaḥ sūryaśca cakṣuṣaḥ / mukhādagnistarthendraśca prāṇādvāyurajāyata
34 ॥ ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः
34 // ṛgyajuḥsāmarupāya satyasvaragatātmane / ṣaḍaṅgarupiṇe tubhyaṃ bhūyobhūyo namo namaḥ
35 ॥ त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निरृतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः
35 // tvamindraḥ pavanaḥ somastvamīśānastvamantakaḥ / tvamagnirnirṛtiścaiva varuṇastvaṃ divākaraḥ
36 ॥ देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगन्धर्वानद्यो भूमिश्च सागराः
36 // devāśca sthāvarāścaiva piśācāścaiva rākṣasāḥ / girayaḥ siddhagandharvānadyo bhūmiśca sāgarāḥ
37 ॥ त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमो ऽस्तु ते
37 // tvameva jagatāmīśo yatrāsi tvaṃ parātparaḥ / tvadrūpamakhilaṃ deva tasmānnityaṃ namo 'stu te
38 ॥ अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन
38 // anāthānātha sarvajña bhūtadevendravigraha / daiteyairbādhitānputrānmama pāhi janārdana
39 ॥ इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी
39 // iti stutvā devamātā devaṃ natvā punaḥ punaḥ / uvāca prāñjalirbhūtvā harṣāśrukṣālitastanī
40 ॥ अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम्
40 // anugrāhyāsmi deveṃśa tvayā sarvādikāraṇa / akaṇṭakāṃ śriyāṃ dehi matsutānāṃ divaukasām
41 ॥ अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो
41 // antaryyāmiñjagadrūpa sarvajñā parameśvara / ajñātaṃ kiṃ tava śrīśa kiṃ māmīhayasi prabho
42 ॥ तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता
42 // tathāpi tava vakṣyāmi yanme manasi rocate / vṛthāputrāsmi deveśa daiteyaiḥ paripīḍitā
43 ॥ तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्ते ऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर
43 // tānna hiṃsitumicchāmi yataste 'pi sutā mama / tānahatvā śriyaṃ dehi matsutebhyaḥ sureśvara
44 ॥ इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात्
44 // ityukto devedeveśaḥ punaḥ prītimupāgataḥ / uvāca harṣayanvipra devamātaramādarāt
45 ॥ श्रीभगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपन्तिपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम्
45 // śrībhagavānuvāca prīto 'smi devi bhadraṃ te bhaviṣyāmi suto hyaham / yataḥ sapantiputreṣu vātsalyaṃ devi durlabham
46 ॥ त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन
46 // tvayā tu yatkṛtaṃ stotraṃ tatpaṭhānti narāstu ye / teṣāṃ saṃpadvarā putrā na hīyante kadācana
47 ॥ त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः
47 // tvātmaje vānyaputre vā yaḥ samatvena vartate / na tasya putraśokaḥ syādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ
48 ॥ अदितिरुवाच ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम्
48 // aditiruvāca tāha voḍhuṃ kṣamā deva tvāmādyapuruṣaṃ param / asaṃkhyātāṇḍaromāṇaṃ sarveśaṃ sarvakāraṇam
49 ॥ यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयाम किथं प्रभो
49 // yatprabhāvaṃ na jānanti śrutayaḥ sarvadevatāḥ / tamahaṃ devadeveśaṃ dhārayāma kithaṃ prabho
50 ॥ अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम्
50 // aṇoraṇīyāṃsamajaṃ parātparataraṃ prabhum / dhārayāmi kathaṃ deva tvāmahaṃ puruṣottamam
51 ॥ महायातकयुक्तो ऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति
51 // mahāyātakayukto 'pi yannāmasmṛtimātrataḥ / mucyate sa kathaṃ devogrāmyeṣu janimarhati
52 ॥ यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम्
52 // yathā śūkaramatsyādyā avatārāstava prabho / tathāyamapi ko veda tava viśveśa ceṣṭitam
53 ॥ त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिन्तये देव यथेच्छासि तथा कुरु
53 // tvatpādapahmapraṇatātvannāmasmṛtitatparā / tvāmeva cintaye deva yathecchāsi tathā kuru
54 ॥ सनक उवाच तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत्
54 // sanaka uvāca tayoktaṃ vacanaṃ śrutvā devadevo janārdanaḥ / dattvābhayaṃ devamāturidaṃ vacanamabravīt
55 ॥ श्रीभगवानुवाच सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि शृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे
55 // śrībhagavānuvāca satyamuktaṃ mahābhāge tvayā nāstyatra saṃśayaḥ / tathāpi śṛṇu vakṣyāmi guhyādguhyataraṃ śubhe
56 ॥ रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः
56 // rāgadveṣavihīnā ye madbhaktā matparāyaṇāḥ / vaṃhati satataṃ teṃ māṃ gatāsūyā adāmbhikāḥ
57 ॥ परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम्
57 // paropatāpavimukhāḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ / matkathāśravaṇāsaktā vahanti satataṃ hi mām
58 ॥ पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियो ऽपि त्यक्तप्रत्सराः
58 // pativratāḥ pariprāṇāḥ patibhaktiparāyaṇāḥ / vahanti satataṃ devi striyo 'pi tyaktapratsarāḥ
59 ॥ मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तो ऽतिथिप्रियः । हितकृद्वाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा
59 // mātāpitrośca śuśrūṣurgurubhakto 'tithipriyaḥ / hitakṛdvāhyaṇānāṃ yaḥ sa māṃ vahati sarvadā
60 ॥ पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम्
60 // puṇyatīrtharatā nityaṃ satsaṅganiratāstathā / lokānugrahaśīlāśca satataṃ te vahanti mām
61 ॥ परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा
61 // paropakāraviratāḥ paradravyaparāṅmukhāḥ / naṣuṃsakāḥ parastrīṣu te vahanti ca māṃ sadā
62 ॥ तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते
62 // tulasyupāsanaratāḥ sadā nāmaparāyaṇāḥ / gorakṣaṇaparā ye ca satataṃ māṃ vahanti te
63 ॥ प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहॄन्ति सततं हि माम्
63 // pratigrahanivṛttā ye parānnavimukhāstathā / annodakapradātāro vahṝnti satataṃ hi mām
64 ॥ त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम्
64 // tvaṃ tu devi patiprāṇā sādhvī bhūtahite ratā / saṃprāpya putrabhāvaṃ te sādhayiṣye manoratham
65 ॥ इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे
65 // ityuktvā devedevaśo hyaditiṃ devamātaram / dattvā kaṇṭhagatāṃ mālāmabhayaṃ ca tirodadhe
66 ॥ सा तु संहृष्टमनसा देवसीर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थआनमाव्रजत्
66 // sā tu saṃhṛṣṭamanasā devasīrdakṣanandinī / praṇamya kamalākāntaṃ punaḥ svasthaānamāvrajat
67 ॥ ततो ऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम्
67 // tato 'ditirmahābhāgā suprītā lokavanditā / asūta samaye putraṃ sarvalokanamaskṛtam
68 ॥ शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम्
68 // śaṅgacakradharaṃ śāntaṃ candramaṇḍalamadhyagam / sudhākalaśadadhyannakaraṃ vāmanasaṃjñitam
69 ॥ सहस्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम्
69 // sahasrādityasaṃkāśaṃ vyākośakamalekṣaṇam / sarvābharaṇaṃsaṃyuktaṃ pītāmbaradharaṃ harim
70 ॥ स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्व स्तोतुं समुपचक्रमे
70 // stutyaṃ munigaṇairyuktaṃ sarvalokaikanāyakam / āvirbhūtaṃ hariṃ jñātvā kaśyapo harṣavihvalaḥ / praṇamya prañjalirbhūtva stotuṃ samupacakrame
71 ॥ कश्यप उवाच नमोनमस्ते ऽखिलकारणाय नमोनमस्ते ऽखैलपालकाय । नमोनमस्ते ऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय
71 // kaśyapa uvāca namonamaste 'khilakāraṇāya namonamaste 'khailapālakāya / namonamaste 'maranāyakāya namonamo daiteyavināśanāya
72 ॥ नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरञ्जिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमो ऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय
72 // namonamo bhaktajanapriyāya namonamaḥ sajjanarañjitāya / namonamo durjananāśanāya namo 'stu tasmai jagadīśvarāya
73 ॥ नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय
73 // namonamaḥ kāraṇavāmanāya nārāyaṇāyāmitavikramāya / saśārṅgacakrāsigadādhārāya namo 'stu tasmai puruṣottamāya
74 ॥ नमः पयोराशिनिवासनाय नमो ऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमो ऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय
74 // namaḥ payorāśinivāsanāya namo 'stu saddhṛtkamalasthitāya / namo 'stu sūryādyamitaprabhāya namonamaḥ puṇyakathāgatāya
75 ॥ नमोनमोर्ऽकेन्दुविलोचनाय नमो ऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमो ऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमो ऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय
75 // namonamor'kenduvilocanāya namo 'stu te yajñaphalapradāya / namo 'stu yajñāṅgavirājitāya namo 'stu te sajjanavallabhāya
76 ॥ नमो जगत्कारणकारणाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमो ऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय
76 // namo jagatkāraṇakāraṇāya namo 'stu śabdādivivarjitāya / namo 'stu te divyasukhapradāya namo namo bhaktamanogatāya
77 ॥ नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमो ऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमो ऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमो ऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय
77 // namo 'stu te dhvāntavināśakāya namo 'stu śabdādivivarjitāya / namo 'stu te dhvāntavināśakāya mandaradhārakāya / namo 'stu te yajñavarāhanāmne namo hiraṇyākṣavidārakāya
78 ॥ नमो ऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमो ऽस्तु ते क्षत्रकुलान्तकाय । नमो ऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमो ऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय
78 // namo 'stu te vāmanarupabhāje namo 'stu te kṣatrakulāntakāya / namo 'stu te rāvaṇamardanāya namo 'stu te nandasutāgrajāya
79 ॥ नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः
79 // namaste kamalākānta namaste sukhadāyine / smṛtārtināśine tubhyaṃ bhūyo bhūyo namonamaḥ
80 ॥ यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम्
80 // yajñeśa yajñavinyāsa yajñavinghavināśana / yajñarupa yajadrūpa yajñāṅgaṃ tvāṃ yajāmyaham
81 ॥ इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः ॥ उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः
81 // iti stutaḥ sa deveśo vāmano lokapāvanaḥ // uvāca prahasanharṣaṃ vardhdayankaśyapasya saḥ
82 ॥ श्रीभगवानुवाच तात तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम्
82 // śrībhagavānuvāca tāta tuṣṭo 'smi bhadraṃ te bhaviṣyati surārcitā / acirātsādhayiṣyāmi nikhilaṃ tvanmanoratham
83 ॥ अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रघतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम्
83 // ahaṃ janmadvaye tvevaṃ yuvayoḥ putraghatāṃ gataḥ / asmiñjanmanyapi tathā sādayāmyuttamaṃ sukham
84 ॥ अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः
84 // atrāntare balirdaityo dīrghasatraṃ mahāmakham / ārebhe guruṇā yuktaḥ kāvyena ca munīśvaraiḥ
85 ॥ तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः
85 // tasminmakhe samāhūto viṣṇurlakṣmīsamanvitaḥ / haviḥ svīkaraṇārthāya ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ
86 ॥ प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमन्त्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ
86 // pravṛddhaiśvaryardaityasya varttamāne mahākratau / āmantrya mātāpitarau sa baṭurvāmano yayau
87 ॥ स्मितेन मोहयंल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः
87 // smitena mohayaṃllokaṃ vāmano bhaktavatsalaḥ / havirbhoktumivāyāto baleḥ pratyakṣato hariḥ
88 ॥ दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितो ऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः
88 // durvṛtto vā suvṛtto vā jaḍo vāyaṃ hito 'pi vā / yo bhaktiyuktastasyāntaḥ sadā saṃnihito hariḥ
89 ॥ आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षौषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः
89 // āyāntaṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā ṛṣayo jñānacakṣauṣaḥ / jñātvā nārāyaṇaṃ devamudyayuḥ sabhyasaṃyutāḥ
90 ॥ एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकान्ते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते
90 // etajjñātvā daityagururekānte balimabravīt / svasāramavicāryaiva khalāḥ kāryāṇi kurvate
91 ॥ शुक्र उवाच भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः
91 // śukra uvāca bho bho daityapate saumya hyapahartā tava śriyam / viṣṇurvāmanarupeṇa hyaditeḥ putrātāṃ gataḥ
92 ॥ तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किञ्चिदपि दातव्यं मन्मतं शृणु पण्डित
92 // tavādhvaraṃ sa āyāti tvayā tasyāsureśvara / na kiñcidapi dātavyaṃ manmataṃ śṛṇu paṇḍita
93 ॥ आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयङ्करी
93 // ātmabuddhiḥ sukhakarī gurubuddhirviśeṣataḥ / parabuddhirvināśāya strībudhdiḥ pralayaṅkarī
94 ॥ शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः
94 // śatrūṇāṃ hitakṛtadyastu sa hantavyo viśeṣataḥ
95 ॥ बलिरुवाच एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम्
95 // baliruvāca evaṃ guro na vaktavyaṃ dharmamārgavirodhataḥ / yadādatte svayaṃ viṣṇuḥ kimasmādadhikaṃ varam
96 ॥ कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः को ऽभ्यधिको भुवी
96 // kurvanti viduṣo yajñānviṣṇuprīṇanakāraṇāt / sa cetsākṣāddhavirbhogī mattaḥ ko 'bhyadhiko bhuvī
97 ॥ दरिद्रेणापि यत्किञ्चिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम्
97 // daridreṇāpi yatkiñciddīyate viṣṇave guro / tadeva paramaṃ dānaṃ dattaṃ bhavati cākṣayam
98 ॥ स्मृतो ऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम्
98 // smṛto 'pi parayā bhaktyā punāti puruṣottamaḥ / yena kenāpyarcitaśveddadāti paramāṃ gatim
99 ॥ हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः
99 // harirharati pāpāniduṣṭacittairapi smṛtaḥ / anicchayāpi saṃspṛṣṭo dahatyeva hi pāvakaḥ
100 ॥ जिह्वाग्रे वसते यस्य हरि रित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमान्पोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्
100 // jihvāgre vasate yasya hari rityakṣaradvayam / sa viṣṇulokamānpoti punarāvṛttidurlabham
101 ॥ गोविन्देति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः
101 // govindeti sadā dhyāyedyastu rāgādivarjitaḥ / sa yāti viṣṇubhavanamiti prāhurmanīṣiṇaḥ
102 ॥ अग्नौ वा ब्रह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति
102 // agnau vā brahmaṇe vāpihūyate yadvavirguro / haribhaktyā mahābhāga tena viṣṇuḥ prasīdati
103 ॥ अहं तु हरितुष्य्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थो ऽस्मि न संशयः
103 // ahaṃ tu harituṣyyarthaṃ karomyadhvaramuttamam / svayamāyāti cedviṣṇuḥ kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ
104 ॥ एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम्
104 // evaṃ vadati daityandre viṣṇurvāmanarupadhṛk / praviveśādhvarasthānaṃ hutavahnimanoramam
105 ॥ तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः
105 // taṃ dṛṣṭvā koṭisūryābhaṃ yogyāvayavasundaram / vāmanaṃ sahasotthāya pratyagṛhṇātkṛtāñjaliḥ
106 ॥ दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमात्पवान्
106 // dattvāsanaṃ ca prakṣālya pādau vāmanarupiṇam / sakuṭuṃbo vahanmūrdhnā paramāṃ mudamātpavān
107 ॥ विष्णवे ऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवदूलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनो ऽब्रवीत्
107 // viṣṇave 'smai jagaddhānme dattvārghyaṃ vidhivadūliḥ / romāñcitatanurbhūtvā harṣāśrunayano 'bravīt
108 ॥ बलिरुवाच अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मे ऽद्य कृतार्थो ऽस्मि न संशयः
108 // baliruvāca adya me saphalaṃ janma adya me saphalo maravaḥ / jīvitaṃ saphalaṃ me 'dya kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ
109 ॥ अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः
109 // amoghāmṛtavṛṣṭirme samāyātātidurlabhā / tvadāgamanamātreṇa hyanāyāso mahotsavaḥ
110 ॥ एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो
110 // ete ca ṛṣayaḥ sarve kṛtārthāṃ nātra saṃśayaḥ / yaiḥ pūrvaṃ hi tapastaptaṃ tadadya saphalaṃ prabho
111 ॥ कृतार्थो ऽस्मि कृतार्थो ऽस्मि कृतार्थो ऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः
111 // kṛtārtho 'smi kṛtārtho 'smi kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ / tasmāttubhyaṃ namastubhyaṃ namastubhyaṃ namastubhyaṃ namonamaḥ
112 ॥ त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो
112 // tvadājñayā tvanniyogaṃ sādhayāmīti manmanaḥ / atyutsāhasamāyuktaṃ samājñāpaya māṃ prabho
113 ॥ एवमुर्के दीक्षितेन प्रहसन्वामनो ऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम्
113 // evamurke dīkṣitena prahasanvāmano 'bravīt / dehi me tapasi sthātuṃ bhūmiṃ tripadasaṃmitām
114 ॥ एतच्छृआत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया
114 // etacchṛātvā baliḥ prāha rājyaṃ yācitavānnahi / grāmaṃ vā nagaraṃ cāpi dhanaṃ vā kiṃ kṛtaṃ tvayā
115 ॥ तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनमन्निवा
115 // tanniśamya baliṃ prāha viṣṇuḥ sarvaśarīrabhṛt / āsannabhraṣṭarājyasya vairāgyaṃ janamannivā
116 ॥ श्रीभगवानुवाच शृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद
116 // śrībhagavānuvāca śṛṇu daityandra vakṣyāmi guhyādguhyatamaṃ param / sarvasaṃgavihīnānāṃ kimarthaiḥ sādhyatevada
117 ॥ अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद
117 // ahaṃ tu sarvabhūtānāmantaryāmīti bhāvaya / mayi sarvamidaṃ daitya kimanyaiḥ sādhyate vada
118 ॥ रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानन्दस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः
118 // rāgadveṣavihīnānāṃ śāntānāṃ tyaktamāyinām / nityānandasvarupāṇāṃ kimanyaiḥ sādhyate dhanaiḥ
119 ॥ आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम्
119 // ātmavatsarvabhūtāni paśyatāṃ śāntacetasām / abhinnamātmanaḥ sarvaṃ ko dātā dīyate ca kim
120 ॥ पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम्
120 // pṛthvīyaṃ kṣatriyavaśā iti śāstreṣu niścitam / tadājñāyāṃ sthitāḥ sarve labhante paramaṃ sukham
121 ॥ दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः
121 // dātavyo munibhiścāpi ṣaṣṭāṃśo bhūbhuje bale / mahīyaṃ brāhmaṇānāṃ tu dātavyā sarva yatnataḥ
122 ॥ भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमान्पोति भूमिदो नात्र संशयः
122 // bhūmidānasya māhātmyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / paraṃ nirvāṇamānpoti bhūmido nātra saṃśayaḥ
123 ॥ स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्
123 // svalpāmapi mahīṃ dattvā śrotriyāyāhitāgnaye / brahmalokamavāpnoti punarāvṛttidurlabham
124 ॥ भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम्
124 // bhūmidaḥ sarvadaḥ prokto bhūmido mokṣabhāgbhavet / atidānaṃ tu tajjñeyaṃ sarvapāpaprāṇāśanam
125 ॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
125 // mahāpātakayukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ / daśahastāṃ mahīṃ dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate
126 ॥ सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्रिषु लोकेषु विद्यते
126 // satpātre bhūmidātā yaḥ sarvadānaphalaṃ labhet / bhūmidānasamaṃ nānyatriṣu lokeṣu vidyate
127 ॥ द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमो ऽब्दशतैरहम्
127 // dvijāya vṛttihīnāya yaḥ pradadyānmahīṃ bale / tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na kṣamo 'bdaśatairaham
128 ॥ सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः
128 // saktāya devapūjāsu vṛttihīnāya daityapa / svalpāmapi mahīṃ dadyādyaḥ sa viṣṇurna saṃśayaḥ
129 ॥ इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः
129 // ikṣugodhūma tuvarīpūgavṛkṣādisaṃyutā / pṛthvī pradīyate yena sa viṣṇurnātra saṃśayaḥ
130 ॥ वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महीन्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात्
130 // vṛttihīnāya viprāya daridrāya kuṭumbine / svalpāmapi mahīndattvā viṣṇusāyujyamānpuyāt
131 ॥ सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम्
131 // saktāya devapūjāsu viprāyāḍhakikāṃ mahīm / dattvā labheta gaṅgāyāṃ trirātrasnānajaṃ phalam
132 ॥ विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते शृणु
132 // viprāya vṛttihīnāya sadācāraratāya ca / droṇikāṃ pṛthivīṃ dattvā yatphalaṃ labhate śṛṇu
133 ॥ गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमान्पोति तदाप्नोति स पुष्कलम्
133 // gaṅgātīrthāśvamedhānāṃ śatāni vidhivannaraḥ / kṛtvā yatphalamānpoti tadāpnoti sa puṣkalam
134 ॥ ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय
134 // dadāti khārikāṃ bhūmiṃ daridrāya dvijāya yaḥ / tasya puṇyaṃ pravakṣyāmi vadato me niśāmaya
135 ॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे पत्फलं तल्लभेद्धुवम्
135 // aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca / vidhāya jāhnavītīre patphalaṃ tallabheddhuvam
136 ॥ भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम्
136 // bhūmidānaṃ mahādānamatidānaṃ prakīrttitam / sarvapāpapraśamanamapavargaphalapradam
137 ॥ अत्रोतिहासं वक्ष्यामि शृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत्
137 // atrotihāsaṃ vakṣyāmi śṛṇu daityakuleśvara / yacchutvā śraddhayā yukto bhūmidānaphalaṃ labhet
138 ॥ आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले
138 // āsītpurā dvijavaro brāhmakalpe mahāmatiḥ / daridro vṛttihīnaśca nāmnā bhadramatirbale
139 ॥ श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः
139 // śrutāni sarvaśāstrāṇi tena vedadivāniśam / śrutāni ca purāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ
140 ॥ अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः
140 // abhavaṃstasya ṣaṭpatnyaḥ śrutiḥ sindhuryaśovatī / kāminī mālinī caiva śobhā ceti prakīrtitāḥ
141 ॥ आसु पन्तीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ठ सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः
141 // āsu pantīṣu tasyāsañcatvariṃśacchatadvayam / putrāṇāmasuraśreṣṭha sarve nityaṃ bubhukṣitāḥ
142 ॥ अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः
142 // akiñcano bhadramatiḥ kṣudhārttānātmajānpriyāḥ / paśyansvayaṃ kṣudhārttaśca vilalāpākulendriyaḥ
143 ॥ धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम्
143 // dhigjanma bhāgyarahitaṃ dhigjanma dhanavarjitam / dhigjanma dharmarahitaṃ dhigjanma khyātivarjitam
144 ॥ नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले
144 // narasya bahvapatyasya dhigjanmaiśvaryavārjitam / aho guṇāḥ saumyatā ca vidvattā janma satkule
145 ॥ दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा
145 // dāridyāmbudhimagnasya sarvametanna śobhate / priyāḥ putrāścapautrāśca bāndhavā bhrātarastathā
146 ॥ शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते
146 // śiṣyāśca sarvamanujāstyajantyaiśvaryavārjitam / cāṇḍālo vā dvijo vāpi bhāgyavāneva pūjyate
147 ॥ दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः
147 // daridraḥ puruṣo loke śavavallokaninditaḥ / aho saṃpatsaṃmāyukto niṣṭuro vāpyaniṣṭhuraḥ
148 ॥ गुणहीनो ऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः
148 // guṇahīno 'pi guṇavānmūrkho vāpyatha paṇḍitaḥ / aiśvaryaguṇayuktaścetpūjya eva na saṃśayaḥ
149 ॥ अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवते ऽक्षयम्
149 // aho daridratā duḥkhaṃ tatrāpyāśātiduḥkhadā / āśābhibhūtāḥ puruṣā duḥkhamaśnuvate 'kṣayam
150 ॥ आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः
150 // āśayādāsā ye dāsāste sarvalokasya / āśā dāsī yeṣāṃ teṣāṃ dāsāyate lokaḥ
151 ॥ मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता
151 // māno hi mahatāṃ loke dhanamakṣayamucyate / tasminnāśākhyaripuṇā māne naṣṭe daridratā
152 ॥ सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचचकः
152 // sarvaśāstrārthavettāpi daridro bhāti mūrkhavat / naiṣkiñcanyamahāgrāhagrastānāṃ ko vimocacakaḥ
153 ॥ अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम्
153 // aho duḥkhamaho duḥkhamaho duḥkhaṃ daridratā / tatrāpi putrabhāryāṇāṃ bāhulyamatiduḥkhadam
154 ॥ एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाचिन्तयत्तदा
154 // evamuktvā bhadramatiḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ / anyamaiśvaryadaṃ dharmaṃ manasācintayattadā
155 ॥ भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन यो ऽनुमन्ताति स एव कृतवान्पुरा
155 // bhūmidānaṃ viniścitya sarvadānottamottamam / dānena yo 'numantāti sa eva kṛtavānpurā
156 ॥ प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम्
156 // prāpakaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvakāmaphalapradam / dānānāmuttamaṃ dānaṃ bhūdānaṃ parikīrtitam
157 ॥ यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले
157 // yaddattvā samavānpoti yadyadiṣṭatamaṃ naraḥ / iti niścatya matimāndhīro bhadramatirbale
158 ॥ कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्वलितम्
158 // kauśāmbīṃnāma nagarīṃ kalatrāpatyayugyayau / sughoṣanāmaviprendraṃ sarvaiśvaryasamanvalitam
159 ॥ गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम्
159 // gatvā yācitavānbhūmiṃ pañcahastāyatāṃ bale / sughoṣo dharmaniratastaṃ nirīkṣya kuṭumbikram
160 ॥ मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थो ऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च
160 // manasā prīyamāṇena samabhyarcyedamabravīt / kṛtārtho 'haṃ bhadramate saphalaṃ mama janma ca
161 ॥ मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः
161 // matkula pāvanaṃ jātaṃ tvadanugrahato dvija / ityuktvā taṃ samabhyarcya sughoṣo dharmatatparaḥ
162 ॥ पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता
162 // pañcahastamitāṃ bhūmiṃ dadau tasmai mahāmatiḥ / pṛthivī vaiṣṇavī puṇyā pṛthivīṃ viṣṇupālitā
163 ॥ पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम्
163 // pṛthivyāstu pradānena prīyatāṃ me janārdanaḥ / mantreṇānena daityendra sughoṣastaṃ dvijottamam
164 ॥ विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सो ऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम्
164 // viṣṇubuddhyā samabhyarcya tāvatīṃ pṛthivīṃ dadau / so 'pi bhadramatirvipro dhīmatā yācitāṃ bhuvam
165 ॥ दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः
165 // dattavānharibhaktāya śrotriyāya kuṭumbine / sughoṣo bhūmidānena koṭivaṃśasamanvitaḥ
166 ॥ प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम्
166 // prapede viṣṇubhavanaṃ yatra gatvā na śocati / bale bhadramatiścāpi yataḥ prārthitavāñchriyam
167 ॥ स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम्
167 // sthitavānviṣṇubhavane sakuṭumbo yugāyutam / tathaiva brahmasadane sthitvā koṭiyugāyutam
168 ॥ ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः
168 // aindraṃ padaṃ samāsādya sthitavānkalpapañcakam / tato bhuvaṃ samāsādya sarvaiśvaryasamanvitaḥ
169 ॥ जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः
169 // jātismaro mahābhāgo bubhuje bhogamuttamam / tato bhadramatirdaitya niṣkāmo viṣṇutatparaḥ
170 ॥ पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्रह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैशअवर्यमनुत्तमम्
170 // pṛthivīṃ vṛttihīnebhyo brahmaṇebhyaḥ pradattavān / tasya viṣṇuḥ prasannātmā tattvaiśaavaryamanuttamam
171 ॥ कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण
171 // koṭivaṃśasametasya dadau mokṣamanuttamam / tasmāddaityapate mahyaṃ sarvadharmaparāyaṇa
172 ॥ तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम्
172 // tapaścariṣyemokṣāya dehi me tripadāṃ mahīm / vairocanistato dṛṣṭaḥ kalaśaṃ jalapūritam
173 ॥ आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम्
173 // ādade pṛthivīṃ dātuṃ varṇine vāmanāya / viṣṇuḥ sarvagatojñātvā jaladhārāvarodhinam
174 ॥ काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रे ऽभून्महाशास्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम्
174 // kāvyaṃ hastasthadarbhāgraṃ tacchare saṃnyaveśayat / darbhāgre 'bhūnmahāśāstraṃ koṭisūryasamaprabham
175 ॥ अमोधं ब्रह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा
175 // amodhaṃ brahmamatyugraṃ kāvyākṣigrāsalolupam / āyāya bhārgavasurānasurānekacakṣuṣā
176 ॥ पश्येति वान्दिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम्
176 // paśyeti vāndideśe ca darbhāgraṃ śastrasannibham / balirdadau mahāviṣṇormahīṃ tripadasaṃmitām
177 ॥ ववृधे सो ऽपि विश्वात्मा आब्रह्मभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः
177 // vavṛdhe so 'pi viśvātmā ābrahmabhuvanaṃ tadā / amimīta mahīṃ dvābhyāṃ padbhyāṃ viśvatanurhariḥ
178 ॥ स आब्रह्मकटाहान्तपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्कुष्टाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा
178 // sa ābrahmakaṭāhāntapadānyetāni saprabhaḥ / pādāṅkuṣṭāgranirbhinnaṃ brahmāṇḍaṃ vibhide dvidhā
179 ॥ तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम्
179 // taddārā bāhyasalilaṃ bahudhāraṃ samāgatam / dhautaviṣṇupadaṃ toyaṃ nirmalaṃ lokapāvanam
180 ॥ अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्ठं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान्
180 // ajāṇḍabāhyanilayaṃ dhārārupamavarttata / tajjalaṃ pāvanaṃ śreṣṭhaṃ brahmādīnpāvayatsurān
181 ॥ सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि
181 // satparṣisevitaṃ caiva nyapatanmerumūrddhani
182 ॥ एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः
182 // etaddaṣṭvādbhutaṃ karma brahmādyā devatāgaṇāḥ / ṛṣayo manavaścaiva hyastuvanharṣavihvalāḥ
183 ॥ देवा ऊचुः नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमो ऽस्तु ते ऽव्याहतकर्मशीलिने
183 // devā ūcuḥ namaḥ pareśāya parātmarupiṇe parātparāyāpararupadhāriṇe / brahmātmane brahmaratātmabuddhaye namo 'stu te 'vyāhatakarmaśīline
184 ॥ परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः
184 // pareśa paramānanda paramātmanparātpara / sarvātmane jaganmūrtte pramāṇātīta te namaḥ
185 ॥ विश्वतश्वक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः
185 // viśvataśvakṣuṣe tubhyaṃ viśvato bāhave namaḥ / viśvataḥ śirase caiva viśvato gataye namaḥ
186 ॥ एवंर स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्माद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः
186 // evaṃra stuto mahāviṣṇurbrahmādyaiḥ svarddavaukasām / dattvābhayaṃ ca mumude devadevaḥ sanātanaḥ
187 ॥ विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह
187 // virocanātmajaṃ daityaṃ padaikārthaṃ babandha ha / tataḥ prapannaṃ tu baliṃ jñātvā cāsmai rasātalam / dadau tadvārapālaśca bhaktavaśyo babhūva ha
188 ॥ नारद उवाच रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले
188 // nārada uvāca rasātale mahāviṣṇurvirocanasutasya vai / kiṃ bhojyaṃ kalpayāmāsa ghore sarpabhayākule
189 ॥ सनक उवाच अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम्
189 // sanaka uvāca amantritaṃ haviryattu hūyate jātavedasi / apātre dīyate yacca taddhoraṃ bhogasādhanam
190 ॥ हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम्
190 // hutaṃ haviraśucinā dṛttaṃ satkarma yatkṛtam / tatsarvaṃ tatra bhogārhamadhaḥ pātaphalapradam
191 ॥ एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ
191 // evaṃ rasātalaṃ viṣṇurbalaye sāsurāya tu / dattvābhayaṃ ca sarveṣāṃ surāṇāṃ tridivaṃ dadau
192 ॥ पूज्यमानो ऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गन्धर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः
192 // pūjyamāno 'maragaṇaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ / gandharvairgīyamānaśca punarvāmanatāṃ gataḥ
193 ॥ एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनो ब्रह्मवादिनः । परस्परे स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम्
193 // etaddṛṣṭvā mahatkarmamuno brahmavādinaḥ / paraspare smitamukhāḥ praṇebhuḥ puruṣottamam
194 ॥ सर्वभूतत्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम्
194 // sarvabhūtatmako viṣṇurvāmanatvamupāgataḥ / mohayannikhilaṃ lokaṃ prapede tapase vanam
195 ॥ एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
195 // evaṃ prabhāvā sā devī gaṅgā viṣṇupadodbhavā / yasyāḥ smaraṇamātreṇa mucyate sarvapātakaiḥ
196 ॥ इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठे च्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
196 // idaṃ tu gaṅgāmāhātmyaṃ yaḥ paṭhe cchṛṇuyādapi / devālaye nadītīre so 'śvamedhaphalaṃ labhet