91 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शनास चतुर्थीव्रतानिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमो ऽध्यायः सनातन उवाच शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि पञ्चम्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि भक्त्या समास्थाय सर्वान्कामानवाप्नुयात्
91 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne caturthapāde dvādśanāsa caturthīvratānirūpaṇaṃ nāma trayodaśādhikasatatamo 'dhyāyaḥ sanātana uvāca śṛṇu vipra pravakṣyāmi pañcamyāste vratānyaham / yāni bhaktyā samāsthāya sarvānkāmānavāpnuyāt
1 ॥ प्रोक्ता मत्स्यजयन्ती तु पञ्चमी मधुशुक्लगा । अस्यां मत्स्यावतारार्चा भक्तैः कार्या महोत्सवा
1 // proktā matsyajayantī tu pañcamī madhuśuklagā / asyāṃ matsyāvatārārcā bhaktaiḥ kāryā mahotsavā
2 ॥ श्रीपञ्चमीति चैषोक्ता तत्र कार्यं श्रियोर्ऽचनम् । गन्धाद्यैरुपचारैस्तु नैवेद्यैः पायसादिभिः
2 // śrīpañcamīti caiṣoktā tatra kāryaṃ śriyor'canam / gandhādyairupacāraistu naivedyaiḥ pāyasādibhiḥ
3 ॥ यो लक्ष्मीं पूजयेच्चात्र तं वै लक्ष्मीर्न मुञ्चति । पृथ्वीव्रतं तथा चान्द्रं हयगरीवव्रतं तथा
3 // yo lakṣmīṃ pūjayeccātra taṃ vai lakṣmīrna muñcati / pṛthvīvrataṃ tathā cāndraṃ hayagarīvavrataṃ tathā
4 ॥ कार्यं तत्तद्विधानेन तत्तत्सिद्धिमभीप्सुभिः । अथ वैशाखपञ्चम्यां शेषं चाभ्यर्च्य मानवः
4 // kāryaṃ tattadvidhānena tattatsiddhimabhīpsubhiḥ / atha vaiśākhapañcamyāṃ śeṣaṃ cābhyarcya mānavaḥ
5 ॥ सर्वैर्नागगणैर्युक्तमभीष्टं लभते फलम् । तथा ज्येष्ठस्य पञ्चम्यां पितॄनभ्यर्चयेत्सुधीः
5 // sarvairnāgagaṇairyuktamabhīṣṭaṃ labhate phalam / tathā jyeṣṭhasya pañcamyāṃ pitṝnabhyarcayetsudhīḥ
6 ॥ सर्वकामफलावाप्तिर्भवेद्वै विप्रभोजनैः । अथाषाढस्य पञ्चम्यां वायुं सर्वगतं मुने
6 // sarvakāmaphalāvāptirbhavedvai viprabhojanaiḥ / athāṣāḍhasya pañcamyāṃ vāyuṃ sarvagataṃ mune
7 ॥ ग्रामाद्बहिर्विनिर्गत्य धरोपस्थे समास्तितः । ध्वजं च पञ्चवर्णं तु वंशदण्डाग्रसंस्थितम्
7 // grāmādbahirvinirgatya dharopasthe samāstitaḥ / dhvajaṃ ca pañcavarṇaṃ tu vaṃśadaṇḍāgrasaṃsthitam
8 ॥ समुच्छ्रितं निदध्यात्तु कल्पिताब्जे तु मध्यतः । ततस्तन्मूलदेशे तु दिक्षु सर्वासु नारद
8 // samucchritaṃ nidadhyāttu kalpitābje tu madhyataḥ / tatastanmūladeśe tu dikṣu sarvāsu nārada
9 ॥ लोकपालान्समभ्यर्च्य कुर्याद्वायुपरीक्षणम् । प्रथमादिषु यामेषु यो यो वायुः प्रवर्तते
9 // lokapālānsamabhyarcya kuryādvāyuparīkṣaṇam / prathamādiṣu yāmeṣu yo yo vāyuḥ pravartate
10 ॥ तस्मै तस्मै दिगीशाय पूजां सम्यक् प्रकल्पयेत् । एवं स्थित्वा निराहारस्तत्र यामचतुष्टयम्
10 // tasmai tasmai digīśāya pūjāṃ samyak prakalpayet / evaṃ sthitvā nirāhārastatra yāmacatuṣṭayam
11 ॥ सायमागत्य गेहं स्वं भुक्त्वा स्वल्पं समाहितः । लोकपालान्नमस्कृत्य स्वप्याद्भूमितले शुचौ
11 // sāyamāgatya gehaṃ svaṃ bhuktvā svalpaṃ samāhitaḥ / lokapālānnamaskṛtya svapyādbhūmitale śucau
12 ॥ यः स्वप्नो जायते तस्यां रात्रौ यामे चतुर्थके । स एव भविता नूनं स्वप्न इत्याह वै शिवः
12 // yaḥ svapno jāyate tasyāṃ rātrau yāme caturthake / sa eva bhavitā nūnaṃ svapna ityāha vai śivaḥ
13 ॥ अशुभे तु समुत्पन्ने शिवपूजापरायणः । सोपवासो नयेदष्टयामं तद्दिनमेव वा
13 // aśubhe tu samutpanne śivapūjāparāyaṇaḥ / sopavāso nayedaṣṭayāmaṃ taddinameva vā
14 ॥ भोजयित्वा द्विजानष्टौ ततः शुभफलं लभेत् । व्रतमेतत्समुदितं शुभाशुभनिदर्शनम्
14 // bhojayitvā dvijānaṣṭau tataḥ śubhaphalaṃ labhet / vratametatsamuditaṃ śubhāśubhanidarśanam
15 ॥ नृणां सौभाग्यजनकमिह लोके परत्र च । श्रावणे कृष्णपञ्चम्यां व्रतं ह्यन्नसमृद्धिदम्
15 // nṛṇāṃ saubhāgyajanakamiha loke paratra ca / śrāvaṇe kṛṣṇapañcamyāṃ vrataṃ hyannasamṛddhidam
16 ॥ चतुर्थ्यां दिनशेषे तु सर्वाण्यन्नानि नारद । पृथक् पात्रेषु संस्थाप्य जलैराप्लावयेत्सुधीः
16 // caturthyāṃ dinaśeṣe tu sarvāṇyannāni nārada / pṛthak pātreṣu saṃsthāpya jalairāplāvayetsudhīḥ
17 ॥ ततो पात्रान्तरे तत्तु निष्कास्यांबु निधापयेत् । प्रातर्भानौ समुदिते पितॄंश्चैव तथा ऋषीन्
17 // tato pātrāntare tattu niṣkāsyāṃbu nidhāpayet / prātarbhānau samudite pitṝṃścaiva tathā ṛṣīn
18 ॥ देवांश्चाभ्यर्च्य सुस्नातं कृत्वा नैवेद्यमग्रतः । तदन्नं याचकेभ्यस्तु प्रयच्छेत्प्रीतमानसः
18 // devāṃścābhyarcya susnātaṃ kṛtvā naivedyamagrataḥ / tadannaṃ yācakebhyastu prayacchetprītamānasaḥ
19 ॥ सर्वं दिनं क्षिपेदेवं प्रदोषे तु शिवालये । गत्वा संपूजयेद्देवं लिङ्गरूपिणमीश्वरम्
19 // sarvaṃ dinaṃ kṣipedevaṃ pradoṣe tu śivālaye / gatvā saṃpūjayeddevaṃ liṅgarūpiṇamīśvaram
20 ॥ गन्धपुष्पादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महेश्वरम् । जपेत्पञ्चाक्षरी विद्यां शतं चापि सहस्रकम्
20 // gandhapuṣpādibhiḥ samyakpūjayitvā maheśvaram / japetpañcākṣarī vidyāṃ śataṃ cāpi sahasrakam
21 ॥ जपं निवेद्य देवाय भवाय भवरूपिणे । स्तुत्वा सर्वैर्वौन्दिकैश्च पौराणैश्चाप्यनाकुलः
21 // japaṃ nivedya devāya bhavāya bhavarūpiṇe / stutvā sarvairvaundikaiśca paurāṇaiścāpyanākulaḥ
22 ॥ प्रार्थयेद्देवमीशानं शश्वत्सर्वान्नसिद्धये । शारदीयानि चान्नानि तथा वासंतिकान्यपि
22 // prārthayeddevamīśānaṃ śaśvatsarvānnasiddhaye / śāradīyāni cānnāni tathā vāsaṃtikānyapi
23 ॥ यानि स्युस्तैः समृद्धो ऽहं भूयां जन्मनि जन्मनि । एवं संप्रार्थ्य देवेशं गृहमागत्य वै स्वकम्
23 // yāni syustaiḥ samṛddho 'haṃ bhūyāṃ janmani janmani / evaṃ saṃprārthya deveśaṃ gṛhamāgatya vai svakam
24 ॥ दत्वान्नं ब्राह्मणादिभ्यः पक्वं भुञ्जीत वाग्यतः । एतदन्नव्रतं विप्र विधिनाऽचरितं नृभिः
24 // datvānnaṃ brāhmaṇādibhyaḥ pakvaṃ bhuñjīta vāgyataḥ / etadannavrataṃ vipra vidhinā'caritaṃ nṛbhiḥ
25 ॥ सर्वान्नसंपज्जनकं परलोके गतिप्रदम् । श्रावणे शुक्लपञ्चजम्यां नृभिरास्तिक्यतत्परैः
25 // sarvānnasaṃpajjanakaṃ paraloke gatipradam / śrāvaṇe śuklapañcajamyāṃ nṛbhirāstikyatatparaiḥ
26 ॥ द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः । गन्धाद्यैः पूजयेत्तांश्च तथेन्द्राणीमनन्तरम्
26 // dvārasyobhayato lekhyā gomayena viṣolbaṇāḥ / gandhādyaiḥ pūjayettāṃśca tathendrāṇīmanantaram
27 ॥ संपूज्य स्वर्णरूप्यादिदध्यक्षतकुशांबुभिः । गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्नैवेद्यसंचयैः
27 // saṃpūjya svarṇarūpyādidadhyakṣatakuśāṃbubhiḥ / gandhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpairnaivedyasaṃcayaiḥ
28 ॥ ततः प्रदक्षिणीकृत्य तद्द्रव्यं संप्रणम्य च । संप्रार्थ्य भक्तिभावेन विप्राग्र्येषु समर्पयेत्
28 // tataḥ pradakṣiṇīkṛtya taddravyaṃ saṃpraṇamya ca / saṃprārthya bhaktibhāvena viprāgryeṣu samarpayet
29 ॥ यदिदं स्वर्णरौप्यादि द्रव्यं वै विप्रसात्कृतम् । तदनन्तफलं भूयान्मम जन्मनि जन्मनि
29 // yadidaṃ svarṇaraupyādi dravyaṃ vai viprasātkṛtam / tadanantaphalaṃ bhūyānmama janmani janmani
30 ॥ इत्येवं ददतो द्रव्यं भक्तिभावेन नारद । प्रसन्नः स्याद्धनाध्यक्षः स्वर्णादिकसमृद्धिदः
30 // ityevaṃ dadato dravyaṃ bhaktibhāvena nārada / prasannaḥ syāddhanādhyakṣaḥ svarṇādikasamṛddhidaḥ
31 ॥ एतद्व्रतं नरः कृत्वा विप्रान्संभोज्य भक्तितः । पश्चात्स्वयं च भुञ्जीत दारापत्यसुहृद्दृतः
31 // etadvrataṃ naraḥ kṛtvā viprānsaṃbhojya bhaktitaḥ / paścātsvayaṃ ca bhuñjīta dārāpatyasuhṛddṛtaḥ
32 ॥ भाद्रे तु कृष्णपञ्चम्यां नागान् क्षीरेण तर्पयेत्
32 // bhādre tu kṛṣṇapañcamyāṃ nāgān kṣīreṇa tarpayet
33 ॥ यस्तस्याऽसप्तमं यावत्कुलं सर्पात्सुनिर्भयम् । भाद्रस्य शुक्लपञ्चम्यां पूजयेदृषिसत्तमान्
33 // yastasyā'saptamaṃ yāvatkulaṃ sarpātsunirbhayam / bhādrasya śuklapañcamyāṃ pūjayedṛṣisattamān
34 ॥ प्रातर्नद्यादिके स्नात्वा कृत्वा नित्यमतन्द्रितः । गृहमागत्य यत्नेन वेदिकां कारयेन्मृदा
34 // prātarnadyādike snātvā kṛtvā nityamatandritaḥ / gṛhamāgatya yatnena vedikāṃ kārayenmṛdā
35 ॥ गोमयेनोपलिप्याथ कृत्वा पुष्पोपशोभिताम् । तत्रास्तीर्य कुशान्विप्रऋषीन्सप्त समर्चयेत्
35 // gomayenopalipyātha kṛtvā puṣpopaśobhitām / tatrāstīrya kuśānvipraṛṣīnsapta samarcayet
36 ॥ गन्धैश्च विविधैः पुष्पैर्धूपैर्दीपैः सुशोभनेः । कश्यपो ऽत्रिर्भरद्वाजौ विश्वामित्रो ऽथ गौतमः
36 // gandhaiśca vividhaiḥ puṣpairdhūpairdīpaiḥ suśobhaneḥ / kaśyapo 'trirbharadvājau viśvāmitro 'tha gautamaḥ
37 ॥ जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषयः स्मृताः । एतैभ्यो ऽघ्य च विधिवत्कल्पयित्वा प्रदाय च
37 // jamadagnirvasiṣṭhaśca saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ / etaibhyo 'ghya ca vidhivatkalpayitvā pradāya ca
38 ॥ नैवेद्यं विपचेद्वीमान्श्यामाकाद्यैरकृष्टकैः । तन्निवेद्य विसृज्येमान्स्वयं चाद्यात्तदेव हि
38 // naivedyaṃ vipacedvīmānśyāmākādyairakṛṣṭakaiḥ / tannivedya visṛjyemānsvayaṃ cādyāttadeva hi
39 ॥ अनेन विधिना सप्त वर्षाणि प्रतिवत्सरम् । कृत्वा व्रतान्ते वरयेदाचार्यान् सप्त वैदिकान्
39 // anena vidhinā sapta varṣāṇi prativatsaram / kṛtvā vratānte varayedācāryān sapta vaidikān
40 ॥ प्रतिमाः सप्तकुर्वीन्त सुवर्णेन स्वशक्तितः । जटिलाः साक्षसूत्राश्च कमण्डलुसमन्विताः
40 // pratimāḥ saptakurvīnta suvarṇena svaśaktitaḥ / jaṭilāḥ sākṣasūtrāśca kamaṇḍalusamanvitāḥ
41 ॥ संस्थाप्य कलशेष्वेतांस्ताम्रेषु मृन्मयेषु वा । स्नापयेद्विधि वद्भक्त्या पृथक्पञ्चामृतैरपि
41 // saṃsthāpya kalaśeṣvetāṃstāmreṣu mṛnmayeṣu vā / snāpayedvidhi vadbhaktyā pṛthakpañcāmṛtairapi
42 ॥ उपचारैः षोडशभिस्ततः संपूज्य भक्तितः । अर्घ्यं दत्वा ततो होमं तिलव्रीहियवादिभिः
42 // upacāraiḥ ṣoḍaśabhistataḥ saṃpūjya bhaktitaḥ / arghyaṃ datvā tato homaṃ tilavrīhiyavādibhiḥ
43 ॥ ठसहस्तोमाऽइति ऋखा नामनन्त्रैस्तु वा पृथक् । पुण्यैर्मन्त्रैस्तथैवान्यैर्हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत्
43 // ṭhasahastomā'iti ṛkhā nāmanantraistu vā pṛthak / puṇyairmantraistathaivānyairhutvā pūrṇāhutiṃ caret
44 ॥ ततस्तु सप्त गा दद्याद्वस्त्रालङ्कारसंयुताः । आचार्यं पूजयेज्जैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः
44 // tatastu sapta gā dadyādvastrālaṅkārasaṃyutāḥ / ācāryaṃ pūjayejjaiva vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ
45 ॥ अनुज्ञया गुरोः पश्चान्मूर्तीर्विप्रेषु चार्पयेत् । भोजयित्वा तु तान्भक्त्या प्रणिपत्य विसर्जयेत्
45 // anujñayā guroḥ paścānmūrtīrvipreṣu cārpayet / bhojayitvā tu tānbhaktyā praṇipatya visarjayet
46 ॥ ततश्चेष्टैः सहासीनः स्वयं ब्राह्मणशेषितम् । भुङ्क्त्वा वै षड्रसोपेतं प्रमुद्यात्सह बन्धुभिः
46 // tataśceṣṭaiḥ sahāsīnaḥ svayaṃ brāhmaṇaśeṣitam / bhuṅktvā vai ṣaḍrasopetaṃ pramudyātsaha bandhubhiḥ
47 ॥ एतत्कृत्वा व्रतं गाङ्गं भोगान्भुक्त्वाथ वाञ्छितान् । सप्तर्षीणां प्रसादेन विमानवरगो भवेत्
47 // etatkṛtvā vrataṃ gāṅgaṃ bhogānbhuktvātha vāñchitān / saptarṣīṇāṃ prasādena vimānavarago bhavet
48 ॥ आश्विने शुक्लपञ्चम्यामुपाङ्गललिताव्रतम्
48 // āśvine śuklapañcamyāmupāṅgalalitāvratam
49 ॥ तस्याः स्वर्णमयीं मूर्तिं शक्त्या निर्माय नारद । उपचारैः षोडशभिः पूजयेत्तां विधानतः
49 // tasyāḥ svarṇamayīṃ mūrtiṃ śaktyā nirmāya nārada / upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayettāṃ vidhānataḥ
50 ॥ पक्वान्नं फलसंयुक्तं सघृतं दक्षिणान्वितम् । द्विजवर्याय दातव्यं व्रतसंपूर्तिहेतवे
50 // pakvānnaṃ phalasaṃyuktaṃ saghṛtaṃ dakṣiṇānvitam / dvijavaryāya dātavyaṃ vratasaṃpūrtihetave
51 ॥ "सवाहना शक्तियुता वरदा पूजिता मया । मातर्मामनुगृह्याथ गम्यतां निजमन्दिरम्
51 // "savāhanā śaktiyutā varadā pūjitā mayā / mātarmāmanugṛhyātha gamyatāṃ nijamandiram
52 ॥ कार्तिके शुक्लपञ्चम्यां जयाव्रतमनुत्तमम् । कर्तव्यं पापनाशाय श्रद्धया द्विजसत्तम
52 // kārtike śuklapañcamyāṃ jayāvratamanuttamam / kartavyaṃ pāpanāśāya śraddhayā dvijasattama
53 ॥ पूजयित्वा जयां विप्र यथाविधि समाहितः । उपचारैः षोडशभिस्ततः शुचिरलङ्कृतः
53 // pūjayitvā jayāṃ vipra yathāvidhi samāhitaḥ / upacāraiḥ ṣoḍaśabhistataḥ śuciralaṅkṛtaḥ
54 ॥ विप्रैकं भोजयेच्चापि तस्मै दत्त्वा च दक्षिणाम् । विसर्जयेत्ततः पश्चात्स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः
54 // vipraikaṃ bhojayeccāpi tasmai dattvā ca dakṣiṇām / visarjayettataḥ paścātsvayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ
55 ॥ यस्तु वै भक्तिसंयुक्तः स्नानं कुर्याज् जयादिने । नश्यन्ति तस्य पापानि सिंहाक्रान्ता मृगा यथा
55 // yastu vai bhaktisaṃyuktaḥ snānaṃ kuryāj jayādine / naśyanti tasya pāpāni siṃhākrāntā mṛgā yathā
56 ॥ यदश्वमेधावभृथे फलं स्नानेन कीर्तितम् । तत्फलं प्राप्यते विप्रस्नानेनापि जयादिने
56 // yadaśvamedhāvabhṛthe phalaṃ snānena kīrtitam / tatphalaṃ prāpyate viprasnānenāpi jayādine
57 ॥ अपुत्रो लभते पुत्रं वन्ध्या गभ च विन्दति । रोगी रोगात्प्रमुच्येत बद्धो मुच्येत बन्धनात्
57 // aputro labhate putraṃ vandhyā gabha ca vindati / rogī rogātpramucyeta baddho mucyeta bandhanāt
58 ॥ मार्गशुक्ले च पञ्चम्यां नागानिष्ट्वा विधानतः । नागेभ्यो ह्यभयं लब्ध्वा मोदते सह बान्धवैः
58 // mārgaśukle ca pañcamyāṃ nāgāniṣṭvā vidhānataḥ / nāgebhyo hyabhayaṃ labdhvā modate saha bāndhavaiḥ
59 ॥ पौषे ऽपि शुक्लपञ्चम्यां सम्पूज्य मधुसूदनम् । लभते बाञ्छितान्कामान्नात्र कार्या विचारणा
59 // pauṣe 'pi śuklapañcamyāṃ sampūjya madhusūdanam / labhate bāñchitānkāmānnātra kāryā vicāraṇā
60 ॥ पञ्चम्यां प्रतिमासे तु शुक्ले कृष्णे च नारद । पितॄणां पूजनं शस्तं नागानां चापि सर्वथा
60 // pañcamyāṃ pratimāse tu śukle kṛṣṇe ca nārada / pitṝṇāṃ pūjanaṃ śastaṃ nāgānāṃ cāpi sarvathā