कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः कचादवेत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ kacādavetya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् कालस्त्वद्विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर
sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan kālastvadvikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara
एवमुक्तस्तु सह तैस् त्रिदशैर् मघवांस्तदा तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यद्विपिने स्त्रियः
evamuktastu saha tais tridaśair maghavāṃstadā tathetyuktvopacakrāma so 'paśyadvipine striyaḥ
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे वायुर्भूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame vāyurbhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat
ततो जलात् समुत्तीर्य ताः कन्याः सहितास्तदा वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासंस्थान्यनेकशः
tato jalāt samuttīrya tāḥ kanyāḥ sahitāstadā vastrāṇi jagṛhustāni yathāsaṃsthānyanekaśaḥ
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा व्यतिक्रममजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā vyatikramamajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
ततस्तयोर् मिथस्तत्र विरोधः समजायत देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते
tatastayor mithastatra virodhaḥ samajāyata devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति
kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम स्तौति पृच्छति चाभीक्ष्णं नीचस्थः सुविनीतवत्
āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama stauti pṛcchati cābhīkṣṇaṃ nīcasthaḥ suvinītavat
याचतस्त्वं च दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः सुताहं स्तूयमानस्य ददतो न तु गृह्णतः
yācatastvaṃ ca duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ sutāhaṃ stūyamānasya dadato na tu gṛhṇataḥ
अनायुधा सायुधायाः किं त्वं कुप्यसि भिक्षुकि लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न च त्वां गणयाम्यहम्
anāyudhā sāyudhāyāḥ kiṃ tvaṃ kupyasi bhikṣuki lapsyase pratiyoddhāraṃ na ca tvāṃ gaṇayāmyaham
सा विस्मयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमाविशत्
sā vismayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāviśat
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया अनवेक्ष्य ययौ तस्मात् क्रोधवेगपरायणा
hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā anavekṣya yayau tasmāt krodhavegaparāyaṇā
अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मजः श्रान्तयुग्यः श्रान्तरूपो मृगलिप्सुः पिपासितः
atha taṃ deśamabhyāgād yayātirnahuṣātmajaḥ śrāntayugyaḥ śrāntarūpo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
नाहुषिः प्रेक्षमाणो हि स निपाने गतोदके ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्तामग्निशिखाम् इव
nāhuṣiḥ prekṣamāṇo hi sa nipāne gatodake dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhām iva
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā
का त्वं चारुमुखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा
kā tvaṃ cārumukhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā
कथं च पतिता ह्य् अस्मिन् कूपे वीरुत्तृणावृते दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे
kathaṃ ca patitā hy asmin kūpe vīruttṛṇāvṛte duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame
यो ऽसौ देवैर्हतान् दैत्यान् उत्थापयति विद्यया तस्य शुक्रस्य कन्याहं त्वं मां नूनं न बुध्यसे
yo 'sau devairhatān daityān utthāpayati vidyayā tasya śukrasya kanyāhaṃ tvaṃ māṃ nūnaṃ na budhyase
एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस् ताम्रनखाङ्गुलिः समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः
eṣa me dakṣiṇo rājan pāṇis tāmranakhāṅguliḥ samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ
जानामि त्वां च संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् तस्मान्मां पतितां कूपाद् अस्माद् उद्धर्तुमर्हसि
jānāmi tvāṃ ca saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam tasmānmāṃ patitāṃ kūpād asmād uddhartumarhasi
तामथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः गृहीत्वा दक्षिणे पाणाव् उज्जहार ततो ऽवटात्
tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāv ujjahāra tato 'vaṭāt
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau
गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यपि निन्दिता उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुनः
gate tu nāhuṣe tasmin devayānyapi ninditā uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ punaḥ
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वमाचक्ष्व मे पितुः नेदानीं तु प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ nedānīṃ tu pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं कम्पमाना विचेतना
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ kampamānā vicetanā
आचख्यौ च महाभागा देवयानी वने हता शर्मिष्ठया महाप्राज्ञ दुहित्रा वृषपर्वणः
ācakhyau ca mahābhāgā devayānī vane hatā śarmiṣṭhayā mahāprājña duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस् तदा शर्मिष्ठया हताम् त्वरया निर्ययौ दुःखान् मार्गमाणः सुतां वने
śrutvā duhitaraṃ kāvyas tadā śarmiṣṭhayā hatām tvarayā niryayau duḥkhān mārgamāṇaḥ sutāṃ vane
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं तपोवने बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tapovane bāhubhyāṃ sampariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt
आत्मदोषैर् नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति तस्येयं निष्कृतिः कृता
ātmadoṣair niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ manye duścaritaṃ te 'sti tasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā
निष्कृतिर् वास्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः
niṣkṛtir vāstu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama śarmiṣṭhayā yaduktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामस्मि गायना एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasmi gāyanā evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् स्तुवतो दुहितासि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः
vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam stuvato duhitāsi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ
सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः इति मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णानना ततः
sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ iti māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇānanā tataḥ
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इत्युक्ता हि सखी मया
yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ prasādayiṣye śarmiṣṭhām ityuktā hi sakhī mayā
स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः अतस्त्वं स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि
stuvato duhitā na tvaṃ bhadre na pratigṛhṇataḥ atastvaṃ stūyamānasya duhitā devayānyasi
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरं हि बलं मम
vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ acintyaṃ brahma nirdvaṃdvam aiśvaraṃ hi balaṃ mama