अतः परं प्रवक्ष्यामि विष्णुना यदुदीरितम् श्राद्धं साधारणं नाम भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣṇunā yadudīritam śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma bhuktimuktiphalapradam
अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे अमावास्याष्टकाकृष्णपक्षे पञ्चदशीषु च
ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame amāvāsyāṣṭakākṛṣṇapakṣe pañcadaśīṣu ca
आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृतिवासरे
ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame gajacchāyāvyatīpāte viṣṭivaidhṛtivāsare
वैशाखस्य तृतीयायां नवमी कार्त्तिकस्य च पञ्चदशी च माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamī kārttikasya ca pañcadaśī ca māghasya nabhasye ca trayodaśī
युगादयः स्मृता ह्य् एता दत्तस्याक्षय्यकारिकाः तथा मन्वन्तरादौ च देयं श्राद्धं विजानता
yugādayaḥ smṛtā hy etā dattasyākṣayyakārikāḥ tathā manvantarādau ca deyaṃ śrāddhaṃ vijānatā
अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिके तथा तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च
aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārttike tathā tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
फाल्गुनस्य ह्य् अमावास्या पौषस्यैकादशी तथा आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी
phālgunasya hy amāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī
श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठपञ्चदशी सिता मन्वन्तरादयश् चैता दत्तस्याक्षय्यकारिकाः
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā kārttikī phālgunī caitrī jyeṣṭhapañcadaśī sitā manvantarādayaś caitā dattasyākṣayyakārikāḥ
यस्यां मन्वन्तरस्यादौ रथमास्ते दिवाकरः माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी
yasyāṃ manvantarasyādau rathamāste divākaraḥ māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī
पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति
pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti
वैशाख्यामुपरागेषु तथोत्सवमहालये तीर्थायतनगोष्ठेषु दीपोद्यानगृहेषु च
vaiśākhyāmuparāgeṣu tathotsavamahālaye tīrthāyatanagoṣṭheṣu dīpodyānagṛheṣu ca
विविक्तेषूपलिप्तेषु श्राद्धं देयं विजानता विप्रान्पूर्वे परे चाह्नि विनीतात्मा निमन्त्रयेत्
vivikteṣūpalipteṣu śrāddhaṃ deyaṃ vijānatā viprānpūrve pare cāhni vinītātmā nimantrayet
शीलवृत्तगुणोपेतान् वयोरूपसमन्वितान् द्वौ दैवे त्रींस्तथा पित्र्य एकैकमुभयत्र वा
śīlavṛttaguṇopetān vayorūpasamanvitān dvau daive trīṃstathā pitrya ekaikamubhayatra vā
भोजयेत्सुसमृद्धो ऽपि न प्रसज्जते विस्तरे विश्वान्देवान्यवैः पुष्पैर् अभ्यर्च्यासनपूर्वकम्
bhojayetsusamṛddho 'pi na prasajjate vistare viśvāndevānyavaiḥ puṣpair abhyarcyāsanapūrvakam
पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्य दर्भपवित्रकम् शं नो देवीत्य् अपः कुर्याद् यवो ऽसीति यवानपि
pūrayetpātrayugmaṃ tu sthāpya darbhapavitrakam śaṃ no devīty apaḥ kuryād yavo 'sīti yavānapi
गन्धपुष्पैश्च संपूज्य वैश्वदेवं प्रति न्यसेत् विश्वे देवास इत्याभ्याम् आवाह्य विकिरेद्यवान्
gandhapuṣpaiśca saṃpūjya vaiśvadevaṃ prati nyaset viśve devāsa ityābhyām āvāhya vikiredyavān
गन्धपुष्पैर् अलंकृत्य या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृजेत् अभ्यर्च्य ताभ्यामुत्सृष्टं पितृकार्यं समारभेत्
gandhapuṣpair alaṃkṛtya yā divyetyarghyamutsṛjet abhyarcya tābhyāmutsṛṣṭaṃ pitṛkāryaṃ samārabhet
दर्भासनं तु दत्त्वादौ त्रीणि पात्राणि पूरयेत् खपवित्राणि कृत्वादौ शं नो देवीत्य् अपः क्षिपेत्
darbhāsanaṃ tu dattvādau trīṇi pātrāṇi pūrayet khapavitrāṇi kṛtvādau śaṃ no devīty apaḥ kṣipet
तिलो ऽसीति तिलान्कुर्याद् गन्धपुष्पादिकं पुनः पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं पुनः
tilo 'sīti tilānkuryād gandhapuṣpādikaṃ punaḥ pātraṃ vanaspatimayaṃ tathā parṇamayaṃ punaḥ
जलजं वाथ कुर्वीत तथा सागरसम्भवम् सौवर्णं राजतं वापि पितॄणां पात्रमुच्यते
jalajaṃ vātha kurvīta tathā sāgarasambhavam sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi pitṝṇāṃ pātramucyate
रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव वा राजतैर् भाजनैरेषाम् अथवा रजतान्वितैः
rajatasya kathā vāpi darśanaṃ dānameva vā rājatair bhājanaireṣām athavā rajatānvitaiḥ
वार्यपि श्रद्धया दत्तम् अक्षयायोपकल्पते तथार्घ्यपिण्डभोज्यादौ पितॄणां राजतं मतम्
vāryapi śraddhayā dattam akṣayāyopakalpate tathārghyapiṇḍabhojyādau pitṝṇāṃ rājataṃ matam
शिवनेत्रोद्भवं यस्मात् तस्मात्तत्पितृवल्लभम् अमङ्गलं तद्यत्नेन देवकार्येषु वर्जयेत्
śivanetrodbhavaṃ yasmāt tasmāttatpitṛvallabham amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjayet
एवं पात्राणि संकल्प्य यथालाभं विमत्सरः या दिव्येति पितुर्नाम गोत्रैर्दर्भकरो न्यसेत्
evaṃ pātrāṇi saṃkalpya yathālābhaṃ vimatsaraḥ yā divyeti piturnāma gotrairdarbhakaro nyaset
पितॄन् आवाहयिष्यामि कुर्वित्युक्तस्तु तैः पुनः उशन्तस्त्वा तथायन्तु ऋग्भ्याम् आवाहयेत्पितॄन्
pitṝn āvāhayiṣyāmi kurvityuktastu taiḥ punaḥ uśantastvā tathāyantu ṛgbhyām āvāhayetpitṝn
या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृज्य दद्याद्गन्धादिकांस्ततः हस्तात्तदुदकं पूर्वं दत्त्वा संस्रवमादितः
yā divyetyarghyamutsṛjya dadyādgandhādikāṃstataḥ hastāttadudakaṃ pūrvaṃ dattvā saṃsravamāditaḥ
पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत् पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिषेचयेत्
pitṛpātre nidhāyātha nyubjamuttarato nyaset pitṛbhyaḥ sthānamasīti nidhāya pariṣecayet
तत्रापि पूर्ववत्कुर्याद् अग्निकार्यं विमत्सरः उभाभ्यामपि हस्ताभ्याम् आहृत्य परिवेषयेत्
tatrāpi pūrvavatkuryād agnikāryaṃ vimatsaraḥ ubhābhyāmapi hastābhyām āhṛtya pariveṣayet
प्रशान्तचित्तः सततं दर्भपाणिरशेषतः गुणाढ्यैः सूपशाकैस्तु नानाभक्ष्यैर्विशेषतः
praśāntacittaḥ satataṃ darbhapāṇiraśeṣataḥ guṇāḍhyaiḥ sūpaśākaistu nānābhakṣyairviśeṣataḥ
अन्नं तु सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितम् मासं प्रीणाति वै सर्वान् पितॄनित्याह केशवः
annaṃ tu sadadhikṣīraṃ goghṛtaṃ śarkarānvitam māsaṃ prīṇāti vai sarvān pitṝnityāha keśavaḥ
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै
dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsānhāriṇena tu aurabhreṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai
षण्मासं छागमांसेन तृप्यन्ति पितरस्तथा सप्त पार्षतमांसेन तथाष्टाव् एणजेन तु
ṣaṇmāsaṃ chāgamāṃsena tṛpyanti pitarastathā sapta pārṣatamāṃsena tathāṣṭāv eṇajena tu
दश मासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः शशकूर्मजमांसेन मासानेकादशैव तु
daśa māsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ śaśakūrmajamāṃsena māsānekādaśaiva tu
संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च रौरवेण च तृप्यन्ति मासान्पञ्चदशैव तु
saṃvatsaraṃ tu gavyena payasā pāyasena ca rauraveṇa ca tṛpyanti māsānpañcadaśaiva tu
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर् द्वादशवार्षिकी कालशाकेन चानन्ता खड्गमांसेन चैव हि
vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśavārṣikī kālaśākena cānantā khaḍgamāṃsena caiva hi
यत्किंचिन्मधुसम्मिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम् दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः
yatkiṃcinmadhusammiśraṃ gokṣīraṃ ghṛtapāyasam dattamakṣayamityāhuḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ
स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्यं पुराणान्यखिलानि च ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां सूक्तानि विविधानि च
svādhyāyaṃ śrāvayetpitryaṃ purāṇānyakhilāni ca brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ sūktāni vividhāni ca
इन्द्राग्निसोमसूक्तानि पावनानि स्वशक्तितः बृहद्रथंतरं तद्वज् ज्येष्ठसाम सरौहिणम्
indrāgnisomasūktāni pāvanāni svaśaktitaḥ bṛhadrathaṃtaraṃ tadvaj jyeṣṭhasāma sarauhiṇam
तथैव शान्तिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च मण्डलं ब्राह्मणं तद्वत् प्रीतिकारि तु यत्पुनः
tathaiva śāntikādhyāyaṃ madhubrāhmaṇameva ca maṇḍalaṃ brāhmaṇaṃ tadvat prītikāri tu yatpunaḥ
विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत् भुक्तवत्सु ततस्तेषु भोजनोपान्तिके नृप
viprāṇāmātmanaścaiva tatsarvaṃ samudīrayet bhuktavatsu tatasteṣu bhojanopāntike nṛpa
सार्ववर्णिकमन्नाद्यं संनीयाप्लाव्य वारिणा समुत्सृजेद्भुक्तवताम् अग्रतो विकिरेद्भुवि
sārvavarṇikamannādyaṃ saṃnīyāplāvya vāriṇā samutsṛjedbhuktavatām agrato vikiredbhuvi
अग्निदग्धास्तु ये जीवा ये ऽप्यदग्धाः कुले मम भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु प्रयान्तु परमां गतिम्
agnidagdhāstu ye jīvā ye 'pyadagdhāḥ kule mama bhūmau dattena tṛpyantu prayāntu paramāṃ gatim
येषां न माता न पिता न बन्धुर् न गोत्रशुद्धिर्न तथान्नम् अस्ति तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तमेतत् प्रयान्तु लोकेषु सुखाय तद्वत्
yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur na gotraśuddhirna tathānnam asti tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattametat prayāntu lokeṣu sukhāya tadvat
असंस्कृतप्रमीतानां त्यक्तानां कुलयोषिताम् उच्छिष्टभागधेयः स्याद् दर्भे विकिरयोश्च यः
asaṃskṛtapramītānāṃ tyaktānāṃ kulayoṣitām ucchiṣṭabhāgadheyaḥ syād darbhe vikirayośca yaḥ
तृप्ताञ्ज्ञात्वोदकं दद्यात् सकृद्विप्रकरे तथा उपलिप्ते महीपृष्ठे गोशकृन्मूत्रवारिणा
tṛptāñjñātvodakaṃ dadyāt sakṛdviprakare tathā upalipte mahīpṛṣṭhe gośakṛnmūtravāriṇā
निधाय दर्भान्विधिवद् दक्षिणाग्रान् प्रयत्नतः सर्ववर्णेन चान्नेन पिण्डांस्तु पितृयज्ञवत्
nidhāya darbhānvidhivad dakṣiṇāgrān prayatnataḥ sarvavarṇena cānnena piṇḍāṃstu pitṛyajñavat
अवनेजनपूर्वं तु नामगोत्रेण मानवः गन्धधूपादिकं दद्यात् कृत्वा प्रत्यवनेजनम्
avanejanapūrvaṃ tu nāmagotreṇa mānavaḥ gandhadhūpādikaṃ dadyāt kṛtvā pratyavanejanam
जान्वाच्य सव्यं सव्येन पाणिनाथ प्रदक्षिणम् पित्र्यमानीय तत्कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना
jānvācya savyaṃ savyena pāṇinātha pradakṣiṇam pitryamānīya tatkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā
दीपप्रज्वालनं तद्वत् कुर्यात्पुष्पार्चनं बुधः अथाचान्तेषु चाचम्य वारि दद्यात्सकृत्सकृत्
dīpaprajvālanaṃ tadvat kuryātpuṣpārcanaṃ budhaḥ athācānteṣu cācamya vāri dadyātsakṛtsakṛt
अथ पुष्पाक्षतान् पश्चाद् अक्षय्योदकम् एव च सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्
atha puṣpākṣatān paścād akṣayyodakam eva ca satilaṃ nāmagotreṇa dadyācchaktyā ca dakṣiṇām
गोभूहिरण्यवासांसि भव्यानि शयनानि च दद्याद्यदिष्टं विप्राणाम् आत्मनः पितुरेव च
gobhūhiraṇyavāsāṃsi bhavyāni śayanāni ca dadyādyadiṣṭaṃ viprāṇām ātmanaḥ pitureva ca
वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ततः स्वधावाचनकं विश्वदेवेषु चोदकम्
vittaśāṭhyena rahitaḥ pitṛbhyaḥ prītimāvahan tataḥ svadhāvācanakaṃ viśvadeveṣu codakam
दत्त्वाशीः प्रतिगृह्णीयाद् द्विजेभ्यः प्राङ्मुखो बुधः अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्तः पुनर् द्विजैः
dattvāśīḥ pratigṛhṇīyād dvijebhyaḥ prāṅmukho budhaḥ aghorāḥ pitaraḥ santu santvityuktaḥ punar dvijaiḥ
गोत्रं तथा वर्धतां नस् तथेत्युक्तश्च तैः पुनः दातारो नो ऽभिवर्धन्ताम् इति चैवमुदीरयेत्
gotraṃ tathā vardhatāṃ nas tathetyuktaśca taiḥ punaḥ dātāro no 'bhivardhantām iti caivamudīrayet
एताः सत्याशिषः सन्तु सन्त्वित्युक्तश्च तैः पुनः स्वस्तिवाचनकं कुर्यात् पिण्डानुद्धृत्य भक्तितः
etāḥ satyāśiṣaḥ santu santvityuktaśca taiḥ punaḥ svastivācanakaṃ kuryāt piṇḍānuddhṛtya bhaktitaḥ
उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद् यावद्विप्रा विसर्जिताः ततो ग्रहबलिं कुर्याद् इति धर्मव्यवस्थितिः
uccheṣaṇaṃ tu tattiṣṭhed yāvadviprā visarjitāḥ tato grahabaliṃ kuryād iti dharmavyavasthitiḥ
उच्छेषणं भूमिगतम् अजिह्मस्यास्तिकस्य च दासवर्गस्य तत्पित्र्यं भागधेयं प्रचक्षते
uccheṣaṇaṃ bhūmigatam ajihmasyāstikasya ca dāsavargasya tatpitryaṃ bhāgadheyaṃ pracakṣate
पितृभिर् निर्मितं पूर्वम् एतदाप्यायनं सदा अपुत्राणां सपुत्राणां स्त्रीणामपि नराधिप
pitṛbhir nirmitaṃ pūrvam etadāpyāyanaṃ sadā aputrāṇāṃ saputrāṇāṃ strīṇāmapi narādhipa
ततस्तानग्रतः स्थित्वा परिगृह्योदपात्रकम् वाजे वाज इति जपन् कुशाग्रेण विसर्जयेत्
tatastānagrataḥ sthitvā parigṛhyodapātrakam vāje vāja iti japan kuśāgreṇa visarjayet
बहिः प्रदक्षिणां कुर्यात् पदान्य् अष्टाव् अनुव्रजन् बन्धुवर्गेण सहितः पुत्रभार्यासमन्वितः
bahiḥ pradakṣiṇāṃ kuryāt padāny aṣṭāv anuvrajan bandhuvargeṇa sahitaḥ putrabhāryāsamanvitaḥ
निवृत्य प्रणिपत्याथ पर्युक्ष्याग्निं समन्त्रवत् वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यकं बलिमेव च
nivṛtya praṇipatyātha paryukṣyāgniṃ samantravat vaiśvadevaṃ prakurvīta naityakaṃ balimeva ca
ततस्तु वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः भुञ्जीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिषेवितम्
tatastu vaiśvadevānte sabhṛtyasutabāndhavaḥ bhuñjītātithisaṃyuktaḥ sarvaṃ pitṛniṣevitam
एतच्चानुपनीतो ऽपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम्
etaccānupanīto 'pi kuryātsarveṣu parvasu śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma sarvakāmaphalapradam
भार्याविरहितो ऽप्येतत् प्रवासस्थो ऽपि भक्तिमान् शूद्रो ऽप्यमन्त्रवत्कुर्याद् अनेन विधिना बुधः
bhāryāvirahito 'pyetat pravāsastho 'pi bhaktimān śūdro 'pyamantravatkuryād anena vidhinā budhaḥ
तृतीयमाभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते उत्सवानन्दसम्भारे यज्ञोद्वाहादिमङ्गले
tṛtīyamābhyudayikaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate utsavānandasambhāre yajñodvāhādimaṅgale
मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ततो मातामहा राजन् विश्वे देवास्तथैव च
mātaraḥ prathamaṃ pūjyāḥ pitarastadanantaram tato mātāmahā rājan viśve devāstathaiva ca
प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः प्राङ्मुखो निर्वपेत्पिण्डान् दूर्वया च कुशैर्युतान्
pradakṣiṇopacāreṇa dadhyakṣataphalodakaiḥ prāṅmukho nirvapetpiṇḍān dūrvayā ca kuśairyutān
सम्पन्नम् इत्यभ्युदये दद्यादर्घ्यं द्वयोर् द्वयोः युग्मा द्विजातयः पूज्या वस्त्रकार्तस्वरादिभिः
sampannam ityabhyudaye dadyādarghyaṃ dvayor dvayoḥ yugmā dvijātayaḥ pūjyā vastrakārtasvarādibhiḥ
तिलार्थस्तु यवैः कार्यो नान्दीशब्दानुपूर्वकः माङ्गल्यानि च सर्वाणि वाचयेद्द्विजपुंगवैः
tilārthastu yavaiḥ kāryo nāndīśabdānupūrvakaḥ māṅgalyāni ca sarvāṇi vācayeddvijapuṃgavaiḥ
एवं शूद्रो ऽपि सामान्यवृद्धिश्राद्धे ऽपि सर्वदा नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्यादामान्नतः सदा
evaṃ śūdro 'pi sāmānyavṛddhiśrāddhe 'pi sarvadā namaskāreṇa mantreṇa kuryādāmānnataḥ sadā
दानप्रधानः शूद्रः स्याद् इत्याह भगवान्प्रभुः दानेन सर्वकामाप्तिर् अस्य संजायते यतः
dānapradhānaḥ śūdraḥ syād ityāha bhagavānprabhuḥ dānena sarvakāmāptir asya saṃjāyate yataḥ