अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या परिवृत्ते युगे तस्मिंस् ततः सा वै प्रणश्यति
dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā parivṛtte yuge tasmiṃs tataḥ sā vai praṇaśyati
ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानाम् अविनिश्चयः
tataḥ pravartite tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ lobho dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānām aviniścayaḥ
प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पो ऽक्षमा बलम्
pradhvaṃsaścaiva varṇānāṃ karmaṇāṃ tu viparyayaḥ yātrā vadhaḥ paro daṇḍo māno darpo 'kṣamā balam
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः आद्ये कृते नाधर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः
tathā rajastamo bhūyaḥ pravṛtte dvāpare punaḥ ādye kṛte nādharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartitaḥ
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथाश्रमाः
dvāpare vyākulo bhūtvā praṇaśyati kalau punaḥ varṇānāṃ dvāpare dharmāḥ saṃkīryante tathāśramāḥ
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्श्रुतिस्मृतौ द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते
dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmiñśrutismṛtau dvidhā śrutiḥ smṛtiścaiva niścayo nādhigamyate
अनिश्चयावगमनाद् धर्मतत्त्वं न विद्यते धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते
aniścayāvagamanād dharmatattvaṃ na vidyate dharmatattve hyavijñāte matibhedastu jāyate
परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनां विभ्रमेण तु अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलं त्विदम्
parasparaṃ vibhinnāste dṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa tu ato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtamatyākulaṃ tvidam
एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेष्विह
eko vedaścatuṣpādaḥ saṃhṛtya tu punaḥ punaḥ saṃkṣepādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣviha
वेदश्चैकश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः
vedaścaikaścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu ṛṣiputraiḥ punarvedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ
ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः संहृता ऋग्यजुःसाम्नां संहितास्तैर्महर्षिभिः
te tu brāhmaṇavinyāsaiḥ svarakramaviparyayaiḥ saṃhṛtā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhitāstairmaharṣibhiḥ
सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित्क्वचित् ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च
sāmānyādvaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ kvacitkvacit brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi bhāṣyavidyāstathaiva ca
अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित् तान् प्रत्यवस्थिताः द्वापरेषु प्रवर्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः
anye tu prasthitāstānvai kecit tān pratyavasthitāḥ dvāpareṣu pravartante bhinnārthaistaiḥ svadarśanaiḥ
एकमाध्वर्यवं पूर्वम् आसीद्द्वैधं तु तत्पुनः सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्
ekamādhvaryavaṃ pūrvam āsīddvaidhaṃ tu tatpunaḥ sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam
आध्वर्यवं च प्रस्थानैर् बहुधा व्याकुलीकृतम् तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः
ādhvaryavaṃ ca prasthānair bahudhā vyākulīkṛtam tathaivātharvaṇāṃ sāmnāṃ vikalpaiḥ svasya saṃkṣayaiḥ
व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः द्वापरे संनिवृत्ते ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ
vyākulo dvāpareṣvarthaḥ kriyate bhinnadarśanaiḥ dvāpare saṃnivṛtte te vedā naśyanti vai kalau
तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः अदृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः
teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ adṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ
वाङ्मनःकर्मभिर्दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
vāṅmanaḥkarmabhirduḥkhair nirvedo jāyate tataḥ nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
विचारणायां वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते
vicāraṇāyāṃ vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam doṣāṇāṃ darśanāccaiva jñānotpattistu jāyate
तेषां मेधाविनां पूर्वं मर्त्ये स्वायम्भुवे ऽन्तरे उत्पस्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः
teṣāṃ medhāvināṃ pūrvaṃ martye svāyambhuve 'ntare utpasyantīha śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ
आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्
āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyotiṣasya ca arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam
प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्
prakriyā kalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthak pṛthak
द्वापरेष्वभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति
dvāpareṣvabhivartante matibhedāstathā nṛṇām manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārttā prasidhyati
द्वापरे सर्वभूतानां कालः क्लेशपरः स्मृतः लोभो ऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः
dvāpare sarvabhūtānāṃ kālaḥ kleśaparaḥ smṛtaḥ lobho 'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ
वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च
vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca
पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तदा नृणाम् निःशेषे द्वापरे तस्मिंस् तस्य संध्या तु पादतः
pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustadā nṛṇām niḥśeṣe dvāpare tasmiṃs tasya saṃdhyā tu pādataḥ
गुणहीनास्तु तिष्ठन्ति धर्मस्य द्वापरस्य तु तथैव संध्या पादेन अंशस्तस्यां प्रतिष्ठितः
guṇahīnāstu tiṣṭhanti dharmasya dvāparasya tu tathaiva saṃdhyā pādena aṃśastasyāṃ pratiṣṭhitaḥ
द्वापरस्य तु पर्याये पुष्यस्य च निबोधत द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरथ
dvāparasya tu paryāye puṣyasya ca nibodhata dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kaleratha
हिंसा स्तेयानृतं माया दम्भश्चैव तपस्विनाम् एते स्वभावाः पुष्यस्य साधयन्ति च ताः प्रजाः
hiṃsā steyānṛtaṃ māyā dambhaścaiva tapasvinām ete svabhāvāḥ puṣyasya sādhayanti ca tāḥ prajāḥ
एष धर्मः स्मृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते मनसा कर्मणा वाचा वार्त्ताः सिध्यन्ति वा न वा
eṣa dharmaḥ smṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate manasā karmaṇā vācā vārttāḥ sidhyanti vā na vā
कलिः प्रमारको रोगः सततं चापि क्षुद्भयम् अनावृष्टिभयं चैव देशानां च विपर्ययः
kaliḥ pramārako rogaḥ satataṃ cāpi kṣudbhayam anāvṛṣṭibhayaṃ caiva deśānāṃ ca viparyayaḥ
न प्रमाणे स्थितिर्ह्यस्ति पुष्ये घोरे युगे कलौ गर्भस्थो म्रियते कश्चिद् यौवनस्थस्तथा परः
na pramāṇe sthitirhyasti puṣye ghore yuge kalau garbhastho mriyate kaścid yauvanasthastathā paraḥ
स्थाविर्ये मध्यकौमारे म्रियन्ते च कलौ प्रजाः अल्पतेजोबलाः पापा महाकोपा ह्यधार्मिकाः
sthāvirye madhyakaumāre mriyante ca kalau prajāḥ alpatejobalāḥ pāpā mahākopā hyadhārmikāḥ
अनृतव्रतलुब्धाश्च पुष्ये चैव प्रजाः स्थिताः दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः
anṛtavratalubdhāśca puṣye caiva prajāḥ sthitāḥ duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ
विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम् हिंसा मानस्तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूयाक्षमाधृतिः
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam hiṃsā mānastatherṣyā ca krodho 'sūyākṣamādhṛtiḥ
पुष्ये भवन्ति जन्तूनां लोभो मोहश्च सर्वशः संक्षोभो जायते ऽत्यर्थं कलिमासाद्य वै युगम्
puṣye bhavanti jantūnāṃ lobho mohaśca sarvaśaḥ saṃkṣobho jāyate 'tyarthaṃ kalimāsādya vai yugam
नाधीयते तथा वेदान् न यजन्ते द्विजातयः उत्सीदन्ति तथा चैव वैश्यैः सार्धं तु क्षत्रियाः
nādhīyate tathā vedān na yajante dvijātayaḥ utsīdanti tathā caiva vaiśyaiḥ sārdhaṃ tu kṣatriyāḥ
शूद्राणां मन्त्रयोनिस्तु सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह भवतीह कलौ तस्मिञ् छयनासनभोजनैः
śūdrāṇāṃ mantrayonistu sambandho brāhmaṇaiḥ saha bhavatīha kalau tasmiñ chayanāsanabhojanaiḥ
राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाषण्डानां प्रवृत्तयः काषायिणश्च निष्कच्छास् तथा कापालिनश्च ह
rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pāṣaṇḍānāṃ pravṛttayaḥ kāṣāyiṇaśca niṣkacchās tathā kāpālinaśca ha
ये चान्ये देवव्रतिनस् तथा ये धर्मदूषकाः दिव्यवृत्ताश्च ये केचिद् वृत्त्यर्थं श्रुतिलिङ्गिनः
ye cānye devavratinas tathā ye dharmadūṣakāḥ divyavṛttāśca ye kecid vṛttyarthaṃ śrutiliṅginaḥ
एवंविधाश्च ये केचिद् भवन्तीह कलौ युगे अधीयते तदा वेदाञ् छूद्रा धर्मार्थकोविदाः
evaṃvidhāśca ye kecid bhavantīha kalau yuge adhīyate tadā vedāñ chūdrā dharmārthakovidāḥ
यजन्ते ह्यश्वमेधैस्तु राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
yajante hyaśvamedhaistu rājānaḥ śūdrayonayaḥ strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam
उपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रचुरताल्पायुर् देशोत्सादः सरोगता
upahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ duḥkhapracuratālpāyur deśotsādaḥ sarogatā
अधर्माभिनिवेशित्वं तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् भ्रूणहत्या प्रजानां न तथा ह्येवं प्रवर्तते
adharmābhiniveśitvaṃ tamovṛttaṃ kalau smṛtam bhrūṇahatyā prajānāṃ na tathā hyevaṃ pravartate
तस्मादायुर्बलं रूपं प्रहीयन्ते कलौ युगे दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं नृणाम्
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ prahīyante kalau yuge duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ nṛṇām
भूत्वा च न भवन्तीह वेदाः कलियुगे ऽखिलाः उत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलं धर्महेतवः
bhūtvā ca na bhavantīha vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ utsīdante tathā yajñāḥ kevalaṃ dharmahetavaḥ
एषा कलियुगावस्था संध्यांशौ तु निबोधत युगे युगे तु हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांश्च सिद्धयः
eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśau tu nibodhata yuge yuge tu hīyante trīṃstrīnpādāṃśca siddhayaḥ
युगस्वभावाः संध्यासु अवतिष्ठन्ति पादतः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादेनैवावतस्थिरे
yugasvabhāvāḥ saṃdhyāsu avatiṣṭhanti pādataḥ saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādenaivāvatasthire
एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषामधर्मिणां शास्ता भृगूणां च कुले स्थितः
evaṃ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike teṣāmadharmiṇāṃ śāstā bhṛgūṇāṃ ca kule sthitaḥ
गोत्रेण वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते कलिसंध्यांशभागेषु मनोः स्वायम्भुवे ऽन्तरे
gotreṇa vai candramaso nāmnā pramatirucyate kalisaṃdhyāṃśabhāgeṣu manoḥ svāyambhuve 'ntare
समास्त्रिंशत्तु सम्पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अश्वकर्मा स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
samāstriṃśattu sampūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām aśvakarmā sa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्सर्वान् निजघ्निवान्
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānsarvān nijaghnivān
स हत्वा सर्वशश्चैव राजानः शूद्रयोनयः पाषण्डान्स सदा सर्वान् निःशेषानकरोत्प्रभुः
sa hatvā sarvaśaścaiva rājānaḥ śūdrayonayaḥ pāṣaṇḍānsa sadā sarvān niḥśeṣānakarotprabhuḥ
अधार्मिकाश्च ये केचित् तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः उदीच्यान्मध्यदेशांश्च पार्वतीयांस्तथैव च
adhārmikāśca ye kecit tānsarvānhanti sarvaśaḥ udīcyānmadhyadeśāṃśca pārvatīyāṃstathaiva ca
प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठापरान्तिकान् तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhāparāntikān tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha
गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यवनाञ्छकान् तुषारान्बर्बराञ्छ्वेतान् हलिकान्दरदान्खसान्
gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyavanāñchakān tuṣārānbarbarāñchvetān halikāndaradānkhasān
लम्पकान् आन्ध्रकांश्चापि चोरजातींस्तथैव च प्रवृत्तचक्रो बलवाञ् छूद्राणामन्तकृद्बभौ
lampakān āndhrakāṃścāpi corajātīṃstathaiva ca pravṛttacakro balavāñ chūdrāṇāmantakṛdbabhau
विद्राव्य सर्वभूतानि चचार वसुधामिमाम् मानवस्य तु वंशे तु नृदेवस्येह जज्ञिवान्
vidrāvya sarvabhūtāni cacāra vasudhāmimām mānavasya tu vaṃśe tu nṛdevasyeha jajñivān
पूर्वजन्मनि विष्णुश्च प्रमतिर्नाम वीर्यवान् सुतः स वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः
pūrvajanmani viṣṇuśca pramatirnāma vīryavān sutaḥ sa vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ
द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिं समाः निजघ्ने सर्वभूतानि मानुषाण्येव सर्वशः
dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatiṃ samāḥ nijaghne sarvabhūtāni mānuṣāṇyeva sarvaśaḥ
कृत्वा बीजावशिष्टां तां पृथ्वीं क्रूरेण कर्मणा परस्परनिमित्तेन कालेनाकस्मिकेन च
kṛtvā bījāvaśiṣṭāṃ tāṃ pṛthvīṃ krūreṇa karmaṇā parasparanimittena kālenākasmikena ca
संस्थिता सहसा या तु सेना प्रमतिना सह गङ्गायमुनयोर्मध्ये सिद्धिं प्राप्ता समाधिना
saṃsthitā sahasā yā tu senā pramatinā saha gaṅgāyamunayormadhye siddhiṃ prāptā samādhinā
ततस्तेषु प्रनष्टेषु संध्यांशे कूरकर्मसु उत्साद्य पार्थिवान्सर्वांस् तेष्वतीतेषु वै तदा
tatasteṣu pranaṣṭeṣu saṃdhyāṃśe kūrakarmasu utsādya pārthivānsarvāṃs teṣvatīteṣu vai tadā
ततः संध्यांशके काले सम्प्राप्ते च युगान्तिके स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित् क्वचित्
tataḥ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte ca yugāntike sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacit kvacit
स्वाप्रदानास् तदा ते वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रलुम्पन्ति परस्परम्
svāpradānās tadā te vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ upahiṃsanti cānyonyaṃ pralumpanti parasparam
अराजके युगांशे तु संक्षये समुपस्थिते प्रजास्ता वै तदा सर्वाः परस्परभयार्दिताः
arājake yugāṃśe tu saṃkṣaye samupasthite prajāstā vai tadā sarvāḥ parasparabhayārditāḥ
व्याकुलास्ताः परावृत्तास् त्यक्त्वा देवं गृहाणि तु स्वान्स्वान्प्राणानवेक्षन्तो निष्कारुण्यात् सुदुःखिताः
vyākulāstāḥ parāvṛttās tyaktvā devaṃ gṛhāṇi tu svānsvānprāṇānavekṣanto niṣkāruṇyāt suduḥkhitāḥ
नष्टे श्रौतस्मृते धर्मे कामक्रोधवशानुगाः निर्मर्यादा निरानन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः
naṣṭe śrautasmṛte dharme kāmakrodhavaśānugāḥ nirmaryādā nirānandā niḥsnehā nirapatrapāḥ
नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलप्रजाः
naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśakāḥ hitvā dārāṃśca putrāṃśca viṣādavyākulaprajāḥ
अनावृष्टिहतास्ते वै वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः आश्रयन्ति स्म प्रत्यन्तान् हित्वा जनपदान्स्वकान्
anāvṛṣṭihatāste vai vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ āśrayanti sma pratyantān hitvā janapadānsvakān
सरितः सागरानूपान् सेवन्ते पर्वतानपि चीरकृष्णाजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
saritaḥ sāgarānūpān sevante parvatānapi cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता ह्य् अल्पशेषाः प्रजास्ततः
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ evaṃ kaṣṭamanuprāptā hy alpaśeṣāḥ prajāstataḥ
जन्तवश्च क्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् संश्रयन्ति च देशांस्तांश् चक्रवत्परिवर्तनाः
jantavaśca kṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman saṃśrayanti ca deśāṃstāṃś cakravatparivartanāḥ
ततः प्रजास्तु ताः सर्वा मांसाहारा भवन्ति हि मृगान्वराहान्वृषभान् ये चान्ये वनचारिणः
tataḥ prajāstu tāḥ sarvā māṃsāhārā bhavanti hi mṛgānvarāhānvṛṣabhān ye cānye vanacāriṇaḥ
भक्ष्यांश्चैवाप्यभक्ष्यांश्च सर्वांस्तान्भक्षयन्ति ताः समुद्रं संश्रिता यास्तु नदीश्चैव प्रजास्तु ताः
bhakṣyāṃścaivāpyabhakṣyāṃśca sarvāṃstānbhakṣayanti tāḥ samudraṃ saṃśritā yāstu nadīścaiva prajāstu tāḥ
ते ऽपि मत्स्यान्हरन्तीह आहारार्थं च सर्वशः अभक्ष्याहारदोषेण एकवर्णगताः प्रजाः
te 'pi matsyānharantīha āhārārthaṃ ca sarvaśaḥ abhakṣyāhāradoṣeṇa ekavarṇagatāḥ prajāḥ
यथा कृतयुगे पूर्वम् एकवर्णमभूत्किल तथा कलियुगस्यान्ते शूद्रीभूताः प्रजास्तथा
yathā kṛtayuge pūrvam ekavarṇamabhūtkila tathā kaliyugasyānte śūdrībhūtāḥ prajāstathā
एवं वर्षशतं पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्तत षट्त्रिंशच्च सहस्राणि मानुषाणि तु तानि वै
evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ divyaṃ teṣāṃ nyavartata ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi mānuṣāṇi tu tāni vai
अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवस्तथा मत्स्याश्चैव हताः सर्वैः क्षुधाविष्टैश्च सर्वशः
atha dīrgheṇa kālena pakṣiṇaḥ paśavastathā matsyāścaiva hatāḥ sarvaiḥ kṣudhāviṣṭaiśca sarvaśaḥ
निःशेषेष्वथ सर्वेषु मत्स्यपक्षिपशुष्वथ संध्यांशे प्रतिपन्ने तु निःशेषास्तु तदा कृताः
niḥśeṣeṣvatha sarveṣu matsyapakṣipaśuṣvatha saṃdhyāṃśe pratipanne tu niḥśeṣāstu tadā kṛtāḥ
ततः प्रजास्तु सम्भूय कन्दमूलमथो ऽखनन् फलमूलाशनाः सर्वे अनिकेतास्तथैव च
tataḥ prajāstu sambhūya kandamūlamatho 'khanan phalamūlāśanāḥ sarve aniketāstathaiva ca
वल्कलान्यथ वासांसि अधःशय्याश्च सर्वशः परिग्रहो न तेष्वस्ति धनशुद्धिमवाप्नुयुः
valkalānyatha vāsāṃsi adhaḥśayyāśca sarvaśaḥ parigraho na teṣvasti dhanaśuddhimavāpnuyuḥ
एवं क्षयं गमिष्यन्ति ह्य् अल्पशिष्टाः प्रजास्तदा तासामल्पावशिष्टानाम् आहारादृद्धिरिष्यते
evaṃ kṣayaṃ gamiṣyanti hy alpaśiṣṭāḥ prajāstadā tāsāmalpāvaśiṣṭānām āhārādṛddhiriṣyate
एवं वर्षशतं दिव्यं संध्यांशस्तस्य वर्तते ततो वर्षशतस्यान्ते अल्पशिष्टाः स्त्रियः सुताः
evaṃ varṣaśataṃ divyaṃ saṃdhyāṃśastasya vartate tato varṣaśatasyānte alpaśiṣṭāḥ striyaḥ sutāḥ
मिथुनानि तु ताः सर्वा ह्य् अन्योन्यं सम्प्रजज्ञिरे ततस्तास्तु म्रियन्ते वै पूर्वोत्पन्नाः प्रजास्तु याः
mithunāni tu tāḥ sarvā hy anyonyaṃ samprajajñire tatastāstu mriyante vai pūrvotpannāḥ prajāstu yāḥ
जातमात्रेष्वपत्येषु ततः कृतमवर्तत यथा स्वर्गे शरीराणि नरके चैव देहिनाम्
jātamātreṣvapatyeṣu tataḥ kṛtamavartata yathā svarge śarīrāṇi narake caiva dehinām
उपभोगसमर्थानि एवं कृतयुगादिषु एवं कृतस्य संतानः कलेश्चैव क्षयस्तथा
upabhogasamarthāni evaṃ kṛtayugādiṣu evaṃ kṛtasya saṃtānaḥ kaleścaiva kṣayastathā
विचारणात्तु निर्वेदः साम्यावस्थात्मना तथा ततश्चैवात्मसम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता
vicāraṇāttu nirvedaḥ sāmyāvasthātmanā tathā tataścaivātmasambodhaḥ sambodhāddharmaśīlatā
कलिशिष्टेषु तेष्वेवं जायन्ते पूर्ववत्प्रजाः भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत
kaliśiṣṭeṣu teṣvevaṃ jāyante pūrvavatprajāḥ bhāvino 'rthasya ca balāt tataḥ kṛtamavartata
अतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह एते युगस्वभावास्तु मयोक्तास्तु समासतः
atītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha ete yugasvabhāvāstu mayoktāstu samāsataḥ
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
vistareṇānupūrvyācca namaskṛtya svayambhuve pravṛtte tu tatastasmin punaḥ kṛtayuge tu vai
उत्पन्नाः कलिशिष्टेषु प्रजाः कार्तयुगास्तथा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विहरन्ति च
utpannāḥ kaliśiṣṭeṣu prajāḥ kārtayugāstathā tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā viharanti ca
सह सप्तर्षिभिर्ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थे य इह स्मृताः कार्तयुगभवैः सार्धं निर्विशेषास्तदाभवन्
saha saptarṣibhirye tu tatra ye ca vyavasthitāḥ brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthe ya iha smṛtāḥ kārtayugabhavaiḥ sārdhaṃ nirviśeṣāstadābhavan
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीह तेषु च
teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantīha teṣu ca
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतस्मार्तविधानतः एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्तन्तीह वै कृते
varṇāśramācārayutaṃ śrautasmārtavidhānataḥ evaṃ teṣu kriyāvatsu pravartantīha vai kṛte
श्रौतस्मार्तस्थितानां तु धर्मे सप्तर्षिदर्शिते ते तु धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह कृते युगे
śrautasmārtasthitānāṃ tu dharme saptarṣidarśite te tu dharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīha kṛte yuge
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापरं तृणम्
manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti ṛṣayastu te yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣvevāparaṃ tṛṇam
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः एवं युगाद्युगानां वै संतानस्तु परस्परम्
vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu sambhavaḥ evaṃ yugādyugānāṃ vai saṃtānastu parasparam
प्रवर्तते ह्यविच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च
pravartate hyavicchedād yāvanmanvantarakṣayaḥ sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmārthau kāma eva ca
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु इत्येष प्रतिसंधिर्वः कीर्तितस्तु मया द्विजाः
yugeṣvetāni hīyante trayaḥ pādāḥ krameṇa tu ityeṣa pratisaṃdhirvaḥ kīrtitastu mayā dvijāḥ
चतुर्युगाणां सर्वेषाम् एतदेव प्रसाधनम् एषां चतुर्युगाणां तु गणिता ह्येकसप्ततिः
caturyugāṇāṃ sarveṣām etadeva prasādhanam eṣāṃ caturyugāṇāṃ tu gaṇitā hyekasaptatiḥ
क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत्
krameṇa parivṛttāstā manorantaramucyate yugākhyāsu tu sarvāsu bhavatīha yadā ca yat
तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्य् उत्पद्यन्ते तथैव च
tadeva ca tadanyāsu punastadvai yathākramam sarge sarge yathā bhedā hy utpadyante tathaiva ca
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी
caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha āsurī yātudhānī ca paiśācī yakṣarākṣasī
युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु यथाकल्पं युगैः सार्धं भवन्ते तुल्यलक्षणाः इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्
yuge yuge tadā kāle prajā jāyanti tāḥ śṛṇu yathākalpaṃ yugaiḥ sārdhaṃ bhavante tulyalakṣaṇāḥ ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai yathākramam
मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
manvantarāṇāṃ parivartanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ
एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम् मन्वन्तराणि यान्यस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च
ete yugasvabhāvā vaḥ parikrāntā yathākramam manvantarāṇi yānyasmin kalpe vakṣyāmi tāni ca