यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय
yadetadbhavatā proktaṃ śrutaṃ sarvamaśeṣataḥ kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ punarjyotīṃṣi varṇaya
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् यथा देवगृहाणि स्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा
etatsarvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim yathā devagṛhāṇi syuḥ sūryācandramasostathā
अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणाव्यक्तयोनिना अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम्
agnervyuṣṭau rajanyāṃ vai brahmaṇāvyaktayoninā avyākṛtamidaṃ tvāsīn naiśena tamasā vṛtam
चतुर्भूतावशिष्टे ऽस्मिन् ब्रह्मणा समधिष्ठिते स्वयम्भूर् भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः
caturbhūtāvaśiṣṭe 'smin brahmaṇā samadhiṣṭhite svayambhūr bhagavāṃstatra lokatattvārthasādhakaḥ
खद्योतरूपी विचरन्न् आविर्भावं व्यचिन्तयत् ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादाव् अपः पृथ्वीं च संश्रिता
khadyotarūpī vicarann āvirbhāvaṃ vyacintayat jñātvāgniṃ kalpakālādāv apaḥ pṛthvīṃ ca saṃśritā
स संभृत्य प्रकाशार्थं त्रिधा तुल्यो ऽभवत्पुनः पाचको यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
sa saṃbhṛtya prakāśārthaṃ tridhā tulyo 'bhavatpunaḥ pācako yastu loke 'smin pārthivaḥ so 'gnirucyate
यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यबिन्धनः
yaścāsau tapate sūrye śuciragniśca sa smṛtaḥ vaidyuto jāṭharaḥ saumyo vaidyutaścāpyabindhanaḥ
तेजोभिश्चाप्यते कश्चित् कश्चिदेवाप्यनिन्धनः काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः
tejobhiścāpyate kaścit kaścidevāpyanindhanaḥ kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ
अर्चिष्मान्पचनो ऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते
arciṣmānpacano 'gnistu niṣprabhaḥ saumyalakṣaṇaḥ yaścāsau maṇḍale śukle nirūṣmā na prakāśate
प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते
prabhā saurī tu pādena astaṃ yāti divākare agnimāviśate rātrau tasmādagniḥ prakāśate
उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत् पादेन तेजसश्चाग्नेस् तस्मात् संतपते दिवा
udite tu punaḥ sūrye ūṣmāgnestu samāviśat pādena tejasaścāgnes tasmāt saṃtapate divā
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौर्याग्नेये तु तेजसी परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्
prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca sauryāgneye tu tejasī parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्य् अपः
uttare caiva bhūmyardhe tathā hyasmiṃstu dakṣiṇe uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hy apaḥ
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्य् अपः
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt astaṃ gate punaḥ sūrye aharvai praviśaty apaḥ
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला ह्य् आपो दृश्यन्ति भासुराः एतेन क्रमयोगेण भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā hy āpo dṛśyanti bhāsurāḥ etena kramayogeṇa bhūmyardhe dakṣiṇottare
उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः यश्चासौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः
udayāstamaye hyatra ahorātraṃ viśaty apaḥ yaścāsau tapate sūryaḥ so 'paḥ pibati raśmibhiḥ
सहस्रपादस्त्वेषो ऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
sahasrapādastveṣo 'gnī raktakumbhanibhastu saḥ ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्णनिःस्रवः
apo nadīsamudrebhyo hradakūpebhya eva ca tasya raśmisahasreṇa śītavarṣoṣṇaniḥsravaḥ
तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश् चेतनास्तथा
tāsāṃ catuḥśataṃ nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ candanāścaiva medhyāśca ketanāś cetanāstathā
अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः हिमोद्भवाश्च ते ऽन्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः
amṛtā jīvanāḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ himodbhavāśca te 'nyonyaṃ raśmayastriṃśataḥ smṛtāḥ candratārāgrahaiḥ sarvaiḥ pītā bhānorgabhastayaḥ
एता मध्यास्तथान्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः
etā madhyāstathānyāśca hlādinyo himasarjanāḥ śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvasṛtaśca yāḥ
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिंशतो घर्मसर्जनाः संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान्देवताः पितॄन्
śuklāstā nāmataḥ sarvās triṃśato gharmasarjanāḥ saṃbibhrati hi tāḥ sarvā manuṣyāndevatāḥ pitṝn
मनुष्यानोषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान्सर्वान् संततं परितर्पयन्
manuṣyānoṣadhībhiśca svadhayā ca pitṝnapi amṛtena surānsarvān saṃtataṃ paritarpayan
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शनैः संतपते त्रिभिः वर्षासु च शरद्येवं चतुर्भिः संप्रवर्षति
vasante caiva grīṣme ca śanaiḥ saṃtapate tribhiḥ varṣāsu ca śaradyevaṃ caturbhiḥ saṃpravarṣati
हेमन्ते शिशिरे चैव हिमोत्सर्गस् त्रिभिः पुनः ओषधीषु बलं धत्ते सुधां च स्वधया पुनः
hemante śiśire caiva himotsargas tribhiḥ punaḥ oṣadhīṣu balaṃ dhatte sudhāṃ ca svadhayā punaḥ
सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयस् त्रिषु नियच्छति एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम्
sūryo 'maratvamamṛte trayas triṣu niyacchati evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam
भिद्यते ऋतुमासाद्य सहस्रं बहुधा पुनः इत्येवं मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोकसंज्ञितम्
bhidyate ṛtumāsādya sahasraṃ bahudhā punaḥ ityevaṃ maṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ lokasaṃjñitam
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च चन्द्र ऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca candra ṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasambhavāḥ
सुषुम्ना सूर्यरश्मिर्या क्षीणं शशिनमेधते हरिकेशः पुरस्तात्तु यो वै नक्षत्रयोनिकृत्
suṣumnā sūryaraśmiryā kṣīṇaṃ śaśinamedhate harikeśaḥ purastāttu yo vai nakṣatrayonikṛt
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिराप्याययद्बुधम् विश्वावसुश्च यः पश्चाच् छुक्रयोनिश्च स स्मृतः
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirāpyāyayadbudham viśvāvasuśca yaḥ paścāc chukrayoniśca sa smṛtaḥ
संवर्धनस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य च षष्ठस्तु ह्यश्वभू रश्मिर् योनिः स हि बृहस्पतेः
saṃvardhanastu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya ca ṣaṣṭhastu hyaśvabhū raśmir yoniḥ sa hi bṛhaspateḥ
शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते सुराट् न क्षीयते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता
śanaiścaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate surāṭ na kṣīyate yatastāni tasmānnakṣatratā smṛtā
क्षेत्राण्येतानि वै सूर्यम् आपतन्ति गभस्तिभिः क्षेत्राणि तेषामादत्ते सूर्यो नक्षत्रता ततः
kṣetrāṇyetāni vai sūryam āpatanti gabhastibhiḥ kṣetrāṇi teṣāmādatte sūryo nakṣatratā tataḥ
अस्माल्लोकादमुं लोकं तीर्णानां सुकृतात्मनाम् तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव शुक्लिकाः
asmāllokādamuṃ lokaṃ tīrṇānāṃ sukṛtātmanām tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva śuklikāḥ
दिव्यानां पार्थिवानां च वंशानां चैव सर्वशः तपनस्तेजसो योगाद् आदित्य इति गद्यते
divyānāṃ pārthivānāṃ ca vaṃśānāṃ caiva sarvaśaḥ tapanastejaso yogād āditya iti gadyate
स्रवतिः स्यन्दनार्थे च धातुरेष निगद्यते स्रवणात्तेजसश्चैव तेनासौ सविता स्मृतः
sravatiḥ syandanārthe ca dhātureṣa nigadyate sravaṇāttejasaścaiva tenāsau savitā smṛtaḥ
बह्वर्थश्चन्द इत्येष प्रधानो धातुरुच्यते शुक्लत्वे ह्यमृतत्वे च शीतत्वे ह्लादने ऽपि च
bahvarthaścanda ityeṣa pradhāno dhāturucyate śuklatve hyamṛtatve ca śītatve hlādane 'pi ca
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे
sūryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage jalatejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe
वसन्ति कर्मदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋषिसूर्यग्रहादयः
vasanti karmadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ manvantareṣu sarveṣu ṛṣisūryagrahādayaḥ
तानि देवगृहाणि स्युः स्थानाख्यानि भवन्ति हि सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
tāni devagṛhāṇi syuḥ sthānākhyāni bhavanti hi sauraṃ sūryo 'viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशारं प्रभास्वरम् बृहस्पतिर्बृहत्त्वं च लोहितं चापि लोहितः
śaukraṃ śukro 'viśatsthānaṃ ṣoḍaśāraṃ prabhāsvaram bṛhaspatirbṛhattvaṃ ca lohitaṃ cāpi lohitaḥ
शनैश्चरो ऽविशत्स्थानम् एवं शानैश्चरं तथा बुधो ऽपि वै बुधस्थानं भानुं स्वर्भानुरेव च
śanaiścaro 'viśatsthānam evaṃ śānaiścaraṃ tathā budho 'pi vai budhasthānaṃ bhānuṃ svarbhānureva ca
नक्षत्राणि च सर्वाणि नाक्षत्राण्याविशन्ति च ज्योतींषि सुकृताम् एते ज्ञेया देवगृहास्तु वै
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nākṣatrāṇyāviśanti ca jyotīṃṣi sukṛtām ete jñeyā devagṛhāstu vai
स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavam manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai
अभिमानेन तिष्ठन्ति तानि देवाः पुनः पुनः अतीतास्तु सहातीतैर् भाव्या भाव्यैः सुरैः सह
abhimānena tiṣṭhanti tāni devāḥ punaḥ punaḥ atītāstu sahātītair bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha
वर्तन्ते वर्तमानैश्च सुरैः सार्धं तु स्थानिनः सूर्यो देवो विवस्वांश्च अष्टमस्त्वदितेः सुतः
vartante vartamānaiśca suraiḥ sārdhaṃ tu sthāninaḥ sūryo devo vivasvāṃśca aṣṭamastvaditeḥ sutaḥ
द्युतिमान्धर्मयुक्तश्च सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो दैत्यस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः
dyutimāndharmayuktaśca somo devo vasuḥ smṛtaḥ śukro daityastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ
बृहस्पतिर् बृहत्तेजा देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव शशिपुत्रस्तु स स्मृतः
bṛhaspatir bṛhattejā devācāryo 'ṅgiraḥsutaḥ budho manoharaścaiva śaśiputrastu sa smṛtaḥ
शनैश्चरो विरूपश्च संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः
śanaiścaro virūpaśca saṃjñāputro vivasvataḥ agnirvikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ
नक्षत्रनाम्न्यः क्षेत्रेषु दाक्षायण्यः सुताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंसाधनो ऽसुरः
nakṣatranāmnyaḥ kṣetreṣu dākṣāyaṇyaḥ sutāḥ smṛtāḥ svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃsādhano 'suraḥ
चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रेष्व् अभिमानी प्रकीर्तितः स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः
candrārkagrahanakṣatreṣv abhimānī prakīrtitaḥ sthānānyetāni coktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
शुक्लमग्निसमं दिव्यं सहस्रांशोर्विवस्वतः सहस्रांशुत्विषः स्थानम् अम्मयं तैजसं तथा
śuklamagnisamaṃ divyaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ sahasrāṃśutviṣaḥ sthānam ammayaṃ taijasaṃ tathā
आशास्थानं मनोज्ञस्य रविरश्मिगृहे स्थितम् शुक्रः षोडशरश्मिस्तु यस्तु देवो ह्यपोमयः
āśāsthānaṃ manojñasya raviraśmigṛhe sthitam śukraḥ ṣoḍaśaraśmistu yastu devo hyapomayaḥ
लोहितो नवरश्मिस्तु स्थानमाप्यं तु तस्य वै बृहद्द्वादशरश्मीकं हरिद्राभं तु वेधसः
lohito navaraśmistu sthānamāpyaṃ tu tasya vai bṛhaddvādaśaraśmīkaṃ haridrābhaṃ tu vedhasaḥ
अष्टरश्मिशनेस्तत्तु कृष्णं वृद्धमयस्मयम् स्वर्भानोस्त्वायसं स्थानं भूतसंतापनालयम्
aṣṭaraśmiśanestattu kṛṣṇaṃ vṛddhamayasmayam svarbhānostvāyasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam
सुकृताम् आश्रयास्तारा रश्मयस्तु हिरण्मयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
sukṛtām āśrayāstārā raśmayastu hiraṇmayāḥ tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ
नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः मण्डलं त्रिगुणं चास्य विस्तारो भास्करस्य तु
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ maṇḍalaṃ triguṇaṃ cāsya vistāro bhāskarasya tu
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः त्रिगुणं मण्डलं चास्य वैपुल्याच्छशिनः स्मृतम्
dviguṇaḥ sūryavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ triguṇaṃ maṇḍalaṃ cāsya vaipulyācchaśinaḥ smṛtam
सर्वोपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः योजनार्धप्रमाणानि ताभ्यो ऽन्यानि गणानि तु
sarvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ yojanārdhapramāṇāni tābhyo 'nyāni gaṇāni tu
तुल्यो भूत्वा तु स्वर्भानुस् तदधस्तात्प्रसर्पति उद्धूत्य पार्थिवीं छायां निर्मितां मण्डलाकृतिम्
tulyo bhūtvā tu svarbhānus tadadhastātprasarpati uddhūtya pārthivīṃ chāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim
ब्रह्मणा निर्मितं स्थानं तृतीयं तु तमोमयम् आदित्यात्स तु निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु
brahmaṇā nirmitaṃ sthānaṃ tṛtīyaṃ tu tamomayam ādityātsa tu niṣkramya somaṃ gacchati parvasu
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु स्वभासा तुदते यस्मात् स्वर्भानुरिति स स्मृतः
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu svabhāsā tudate yasmāt svarbhānuriti sa smṛtaḥ
चन्द्रतः षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनानां तु स स्मृतः
candrataḥ ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanānāṃ tu sa smṛtaḥ
भार्गवात्पादहीनश्च विज्ञेयो वै बृहस्पतिः बृहस्पतेः पादहीनौ केतुवक्रावुभौ स्मृतौ
bhārgavātpādahīnaśca vijñeyo vai bṛhaspatiḥ bṛhaspateḥ pādahīnau ketuvakrāvubhau smṛtau
विस्तारमण्डलाभ्यां तु पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै
vistāramaṇḍalābhyāṃ tu pādahīnastayorbudhaḥ tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलात्तु वै तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalāttu vai tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैकमेव च सर्वोपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caikameva ca sarvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ
योजनार्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्तु ये तेषां ग्रहा ये क्रूरसात्त्विकाः
yojanārdhapramāṇāni tebhyo hrasvaṃ na vidyate upariṣṭāttu ye teṣāṃ grahā ye krūrasāttvikāḥ
सौरश्चाङ्गिरसो वक्रो विज्ञेया मन्दचारिणः तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनश्चान्ये महाग्रहाः
sauraścāṅgiraso vakro vijñeyā mandacāriṇaḥ tebhyo 'dhastāttu catvāraḥ punaścānye mahāgrahāḥ
सोमः सूर्यो बुधश्चैव भार्गवश्चेति शीघ्रगाः यावन्ति चैव ऋक्षाणि कोट्यस्तावन्ति तारकाः
somaḥ sūryo budhaścaiva bhārgavaśceti śīghragāḥ yāvanti caiva ṛkṣāṇi koṭyastāvanti tārakāḥ
सर्वेषां तु ग्रहाणां वै सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी
sarveṣāṃ tu grahāṇāṃ vai sūryo 'dhastātprasarpati vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī
नक्षत्रमण्डलं चापि सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधाच्चोर्ध्वं तु भार्गवः
nakṣatramaṇḍalaṃ cāpi somādūrdhvaṃ prasarpati nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhāccordhvaṃ tu bhārgavaḥ
वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं देवाचार्योपरि स्थितः
vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrādūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ tasmācchanaiścaraścordhvaṃ devācāryopari sthitaḥ
शनैश्चरात्तथा चोर्ध्वं ज्ञेयं सप्तर्षिमण्डलम् सप्तर्षिभ्यो ध्रुवश्चोर्ध्वं समस्तं त्रिदिवं ध्रुवे
śanaiścarāttathā cordhvaṃ jñeyaṃ saptarṣimaṇḍalam saptarṣibhyo dhruvaścordhvaṃ samastaṃ tridivaṃ dhruve
द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च ग्रहान्तरम् अथैकैकम् ऊर्ध्वं नक्षत्रमण्डलात्
dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca grahāntaram athaikaikam ūrdhvaṃ nakṣatramaṇḍalāt
ताराग्रहान्तराणि स्युर् उपर्युपर्यधिष्ठितम् ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ च दिवि दिव्येन तेजसा
tārāgrahāntarāṇi syur uparyuparyadhiṣṭhitam grahāśca candrasūryau ca divi divyena tejasā
नक्षत्रेषु च युज्यन्ते गच्छन्तो नियतक्रमात् चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रा नीचोच्चगृहमाश्रिताः
nakṣatreṣu ca yujyante gacchanto niyatakramāt candrārkagrahanakṣatrā nīcoccagṛhamāśritāḥ
समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः परस्परं स्थिता ह्येवं युज्यन्ते च परस्परम्
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ parasparaṃ sthitā hyevaṃ yujyante ca parasparam
असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः इत्येवं संनिवेशो वै पृथिव्या ज्योतिषां च यः
asaṃkareṇa vijñeyas teṣāṃ yogastu vai budhaiḥ ityevaṃ saṃniveśo vai pṛthivyā jyotiṣāṃ ca yaḥ
द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां तथैव च वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै
dvīpānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tathaiva ca varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai
इत्येषो ऽर्कवशेनैव संनिवेशस्तु ज्योतिषाम् आवर्तः सान्तरो मध्ये संक्षिप्तश्च ध्रुवात्तु स
ityeṣo 'rkavaśenaiva saṃniveśastu jyotiṣām āvartaḥ sāntaro madhye saṃkṣiptaśca dhruvāttu sa
सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इवोच्छ्रितः लोकसंव्यवहारार्थम् ईश्वरेण विनिर्मितः
sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra ivocchritaḥ lokasaṃvyavahārārtham īśvareṇa vinirmitaḥ
कल्पादौ बुद्धिपूर्वं तु स्थापितो ऽसौ स्वयम्भुवा इत्येष संनिवेशो वै सर्वस्य ज्योतिरात्मकः
kalpādau buddhipūrvaṃ tu sthāpito 'sau svayambhuvā ityeṣa saṃniveśo vai sarvasya jyotirātmakaḥ
वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहो ऽस्य यः स्मृतः तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित् गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा
vaiśvarūpaṃ pradhānasya pariṇāho 'sya yaḥ smṛtaḥ teṣāṃ śakyaṃ na saṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā