69 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमो ऽध्यायः अष्टमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मे ऽस्ति हरिश्चन्द्र कथां प्रति
69 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe draupadeyotpattirnāma saptamo 'dhyāyaḥ aṣṭamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca bhavadbhiridamākhyātaṃ yathāpraśnamanukramāt / mahat kautūhalaṃ me 'sti hariścandra kathāṃ prati
1 ॥ अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः
1 // aho mahātmanā tena prāptaṃ kṛcchramanuttamam / kaccit sukhamanuprāptaṃ tādṛgeva dvijottamāḥ
2 ॥ पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्ययानुगतो दुः खी भार्यया बलापुत्रया
2 // pakṣiṇa ūcuḥ viśvāmitravacaḥ śrutvā sa rājā prayayau śanaiḥ / śaivyayānugato duḥ khī bhāryayā balāputrayā
3 ॥ स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः
3 // sa gatvā vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm / naiṣā manuṣyabhogyeti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ
4 ॥ जगाम पद्भ्यां दुः खार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम्
4 // jagāma padbhyāṃ duḥ khārtaḥ saha patnyānukūlayā / purīpraveśe dadṛśe viśvāmitramupasthitam
5 ॥ तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतो ऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम्
5 // taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato 'bhavat / prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim
6 ॥ इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने ! मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम्
6 // ime prāṇāḥ sutaścāyamiyaṃ patnī mune ! mama / yena te kṛtyamastyāśu tadgṛhāṇārghyamuttamam
7 ॥ यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि
7 // yadvānyat kāryamasmābhistadanujñātumarhasi
8 ॥ विश्वामित्र उवाच पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि
8 // viśvāmitra uvāca pūrṇaḥ sa māso rājarṣe dīyatāṃ mama dakṣiṇā / rājasūyanimittaṃ hi smaryate svavaco yadi
9 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासो ऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दनार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम्
9 // hariścandra uvāca brāhmannadyaiva sampūrṇo māso 'mlānatapodhana / tiṣṭhatyetad danārdhaṃ yattat pratīkṣasva māciram
10 ॥ विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि
10 // viśvāmitra uvāca evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ / śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya pradāsyasi
11 ॥ पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता
11 // pakṣiṇa ūcuḥ ityuktvā prayayau vipro rājā cācintayat tadā / kathamasmai pradāsyāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā
12 ॥ कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोर्ऽथः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम्
12 // kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutor'thaḥ sāmprataṃ mama / pratigrahaḥ praduṣṭo me nāhaṃ yāyāmadhaḥ katham
13 ॥ किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम्
13 // kimu prāṇān vimuñcāmi kāṃ diśaṃ yāmyakiñcanaḥ / yadi nāśaṃ gamiṣyāmi apradāya pratiśrutam
14 ॥ ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः
14 // brahmasvahṛtkṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ / athavā preṣyatāṃ yāsye varamevātmavikrayaḥ
15 ॥ पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा
15 // pakṣiṇa ūcuḥ rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham / pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā
16 ॥ त्यज चिन्तां महारजा स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः
16 // tyaja cintāṃ mahārajā svasatyamanupālaya / śmaśānavad varjanīyo naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ
17 ॥ नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम्
17 // nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya tu / yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyaparipālanam
18 ॥ अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारणम्
18 // agnihotramadhītaṃ vā dānādyāścākhilāḥ kriyāḥ / bhajante tasya vaiphalyaṃ yasya vākyamakāraṇam
19 ॥ सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम्
19 // satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām / tāraṇāyānṛtaṃ tadvat pātanāyākṛtātmanām
20 ॥ सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत्
20 // saptāśvamedhānāhṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ / kṛtirnāma cyutaḥ svargādasatyavacanāt sakṛt
21 ॥ राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः
21 // rājan jātamapatyaṃ me ityuktvā praruroda ha / bāṣpāmbuplutanetrāntāmuvācedaṃ mahīpatiḥ
22 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि
22 // hariścandra uvāca vimuñca bhadre santāpamayaṃ tiṣṭhati bālakaḥ / ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvā tvaṃ gajagāmini
23 ॥ पत्न्युवाच राजन् जातमपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्
23 // patnyuvāca rājan jātamapatyaṃ me satāṃ putraphalāḥ striyaḥ / sa māṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām
24 ॥ पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुः खितः
24 // pakṣiṇa ūcuḥ etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ / pratilabhya ca saṃjñāṃ sa vilalāpātiduḥ khitaḥ
25 ॥ महद्दुः खमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः
25 // mahadduḥ khamidaṃ bhadre yat tvamevaṃ bravīṣi mām / kiṃ tava smitasaṃlāpā mama pāpasya vismṛtāḥ
26 ॥ हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम्
26 // hā hā kathaṃ tvayā śakyaṃ vaktumetat śucismite / durvācyametadvacanaṃ kartuṃ śaknomyahaṃ katham
27 ॥ इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद् ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः
27 // ityuktvā sa naraśreṣṭho dhigdhigityasakṛd bruvan / nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayābhipariplutaḥ
28 ॥ शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुः खिता
28 // śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā hariścandraṃ mahīpatim / uvācedaṃ sakaruṇaṃ rājapatnī suduḥ khitā
29 ॥ पत्न्युवाच हा महारजा कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः
29 // patnyuvāca hā mahārajā kasyedamapadhyānamupasthitam / yat tvaṃ nipatito bhūmau rāṅkavāstaraṇocitaḥ
30 ॥ येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः
30 // yena koṭyagragovittaṃ viprāṇāmapavarjitam / sa eṣa pṛthivīnātho bhūmau svapiti me patiḥ
31 ॥ हा कष्टं किं तवानेन कृतं देव ! महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्यो ऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम्
31 // hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ deva ! mahīkṣitā / yadindropendratulyo 'yaṃ nītaḥ prasvāpanīṃ daśām
32 ॥ इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुः खमहाभारेणासह्येन निपीडिता
32 // ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha / bhartṛduḥ khamahābhāreṇāsahyena nipīḍitā
33 ॥ तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुः खितः
33 // tau tathā patitau bhūmāvanāthau pitarau śiśuḥ / dṛṣṭvātyantaṃ kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥ khitaḥ
34 ॥ तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद । क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा
34 // tāta tāta ! dadasvānnamambāmba ! bhojanaṃ dada / kṣunme balavatī jātā jihvāgraṃ śuṣyate tathā
35 ॥ पक्षिण ऊचुः एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम्
35 // pakṣiṇa ūcuḥ etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ / dṛṣṭvā tu taṃ hariścandraṃ patitaṃ bhuvi mūrcchitam
36 ॥ स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोतिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम्
36 // sa vāriṇā samabhyukṣya rājānamidamabravīt / uttiṣṭhotiṣṭha rājendra tāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām
37 ॥ ऋणं धारयतो दुः खमहन्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा
37 // ṛṇaṃ dhārayato duḥ khamahanyahani vardhante / āpyāyyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā
38 ॥ अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः
38 // avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca / punarmohaṃ samāpede sa ca krodhaṃ yayau muniḥ
39 ॥ स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे
39 // sa samāśvāsya rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ / dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dharmamavekṣase
40 ॥ सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः
40 // satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī / satyaṃ coktaṃ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ
41 ॥ अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
41 // aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam / aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate
42 ॥ अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्त्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि
42 // athavā kiṃ mamaitena sāmnā proktena kāraṇam / anārtye pāpasaṅkalpe krūre cānṛtavādini
43 ॥ त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि
43 // tvayi rājñi prabhavati sadbhāvaḥ śrūyatāmayam / adya me dakṣiṇāṃ rājan na dāsyati bhavān yadi
44 ॥ अस्ताचलं प्रयातेर्ऽके शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः
44 // astācalaṃ prayāter'ke śapsyāmi tvāṃ tato dhruvam / ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ
45 ॥ कान्दिग्भूतो ऽधमो निः स्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम
45 // kāndigbhūto 'dhamo niḥ svo nṛśaṃsadhaninārditaḥ / bhāryāsya bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama
46 ॥ मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः
46 // mā śāpānalanirdagdhaḥ pañcatvamupayāsyasi / sa tathā codyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ
47 ॥ प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यद् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् । 48। यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत्
47 // prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ tava nirghṛṇaḥ / nṛśaṃsairapi yad kartuṃ na śakyaṃ tat karomyaham / 48/ yadi me śakyate vāṇī vaktumīdṛk sudurvacaḥ / evamuktvā tato bhāryāṃ gatvā nāgaramāturaḥ / bāṣpāpihitakaṇṭhākṣastato vacanamabravīt
49 ॥ राजोवाच भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसो ऽहममानुषः
49 // rājovāca bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama / kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso 'hamamānuṣaḥ
50 ॥ राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरो ऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम्
50 // rākṣaso vātikaṭhinastataḥ pāpataro 'pi vā / vikretuṃ dayitāṃ prāpto yo na prāṇāṃstyajāmyaham
51 ॥ यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रीवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम्
51 // yadi vaḥ kasyacit kāryaṃ dāsyā prāṇeṣṭayā mama / sa brīvītu tvarāyukto yāvat sandhārayāmyaham
52 ॥ पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः
52 // pakṣiṇa ūcuḥ atha vṛddho dvijaḥ kaścidāgatyāha narādhipam / samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ
53 ॥ अस्ति मे वित्तमस्तोकं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे
53 // asti me vittamastokaṃ sukumārī ca me priyā / gṛhakarma na śaknoti kartumasmāt prayaccha me
54 ॥ कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मे ऽबलाम्
54 // karmaṇyatā-vayo-rūpa-śīlānāṃ tava yoṣitaḥ / anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me 'balām
55 ॥ एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुः खान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत्
55 // evamuktasya vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ / vyadīryata mano duḥ khānna cainaṃ kiñcidabravīt
56 ॥ ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत्
56 // tataḥ sa vipro nṛpatervalkalānte dṛḍhaṃ dhanam / baddhvā keśeṣvathādāya nṛpapatnīmakarṣayat
57 ॥ रुरोद रोहिताश्वो ऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः
57 // ruroda rohitāśvo 'pi dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram / hastena vastramākarṣan kākapakṣadharaḥ śiśuḥ
58 ॥ राजपत्न्युवाच मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति
58 // rājapatnyuvāca muñcārya muñca tāvanmāṃ yāvatpaśyāmyahaṃ śiśum / durlabhaṃ darśanaṃ tāta punarasya bhaviṣyati
59 ॥ पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना
59 // paśyaihi vatsa māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām / māṃ mā sprārkṣo rājaputra ! aspṛśyāhaṃ tavādhunā
60 ॥ ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः
60 // tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram / samabhyadhāvadambeti rudan sāstrāvilekṣaṇaḥ
61 ॥ तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदा । वदंस्तथापि सो ऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम्
61 // tamāgataṃ dvijaḥ krodhādvālamabhyāhanat padā / vadaṃstathāpi so 'mbeti naivāmuñcata mātaram
62 ॥ राजपत्न्युवाच प्रसादं कुरु में नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिका
62 // rājapatnyuvāca prasādaṃ kuru meṃ nātha krīṇīṣvemaṃ ca bālakam / krītāpi nāhaṃ bhavato vinainaṃ kāryasādhikā
63 ॥ इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम्
63 // itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādasumukho bhava / māṃ saṃyojaya bālena vatseneva payasvinīm
64 ॥ ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः
64 // brāhmaṇa uvāca gṛhyatāṃ vittametat te dīyatāṃ bālako mama / strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam / śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimūlyaṃ tathā paraiḥ
65 ॥ पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत्
65 // pakṣiṇa ūcuḥ tathaiva tasya tadvittaṃ baddhvottarapaṭe tataḥ / pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat
66 ॥ नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्या-पुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुः खार्तो निः श्वस्योष्णं पुनः पुनः
66 // nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryā-putrau sa pārthivaḥ / vilalāpa suduḥ khārto niḥ śvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ
67 ॥ यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता
67 // yāṃ na vāyurna cādityo nendurna ca pṛthagjanaḥ / dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā
68 ॥ सूर्यवंशप्रसूतो ऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम्
68 // sūryavaṃśaprasūto 'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ / samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim
69 ॥ हा प्रिये ! हा शिशो ! नत्स ! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतो ऽस्मि तथापि धिक्
69 // hā priye ! hā śiśo ! natsa ! mamānāryasya durnayaiḥ / daivādhīnāṃ daśāṃ prāpto na mṛto 'smi tathāpi dhik
70 ॥ पक्षिण ऊचुः एवं विलपतो राज्ञः स विप्रो ऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः
70 // pakṣiṇa ūcuḥ evaṃ vilapato rājñaḥ sa vipro 'ntaradhīyata / vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ
71 ॥ विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रो ऽपि तद्धनम्
71 // viśvāmitrastataḥ prāpto nṛpaṃ vittamayācata / tasmai samarpayāmāsa hariścandro 'pi taddhanam
72 ॥ तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिको ऽब्रवीत्
72 // tadvittaṃ stokamālokya dāravikrayasambhavam / śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko 'bravīt
73 ॥ क्षत्रबन्धो ! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत् क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम्
73 // kṣatrabandho ! mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yajñadakṣiṇām / manyase yadi tat kṣipraṃ paśya tvaṃ me balaṃ param
74 ॥ तपसो ऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च
74 // tapaso 'tra sutaptasya brāhmaṇyasyāmalasya ca / matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca
75 ॥ अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः
75 // anyāṃ dāsyāmi bhagavan ! kālaḥ kaścitpratīkṣyatām / sāmprataṃ nāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ
76 ॥ विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो यो ऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया
76 // viśvāmitra uvāca caturbhāgaḥ sthito yo 'yaṃ divasasya narādhipa / eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā
77 ॥ पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ
77 // pakṣiṇa ūcuḥ tamevamuktvā rājendraṃ niṣṭhuraṃ nirghṛṇaṃ vacaḥ / tadādāya dhanaṃ tūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau
78 ॥ विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः
78 // viśvāmitre gate rājā bhayaśokābdhimadhyagaḥ / sarvākāraṃ viniścitya provācoccairadhomukhaḥ
79 ॥ वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः
79 // vittakrītena yo hyartho mayā preṣyeṇa mānavaḥ / sa bravītu tvarāyukto yāvat tapati bhāskaraḥ
80 ॥ अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी
80 // athājagāma tvarito dharmaścaṇḍālarūpadhṛk / durgandho vikṛto rūkṣaḥ śmaśrulo danturo ghṛṇī
81 ॥ कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः
81 // kṛṣṇo lambodaraḥ piṅgarūkṣākṣaḥ paruṣākṣaraḥ / gṛhītapakṣipuñjaśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ
82 ॥ कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवो ऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः
82 // kapālahasto dīrghāsyo bhairavo 'tivadan muhuḥ / śvagaṇābhivṛto ghoro yaṣṭihasto nirākṛtiḥ
83 ॥ चण्डाल उवाच अहमर्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान्
83 // caṇḍāla uvāca ahamartho tvayā śīghraṃ kathayasvātmavetanam / stokena bahunā vāpi yena vai labhyate bhavān
84 ॥ पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुः शीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः
84 // pakṣiṇa ūcuḥ taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ suniṣṭhuram / vadantamatiduḥ śīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ
85 ॥ चण्डाल उवाच चण्डालो ऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः
85 // caṇḍāla uvāca caṇḍālo 'hamihākhyātaḥ pravīreti purottame / vikhyāto vadhyavadhako mṛtakambalahārakaḥ
86 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः
86 // hariścandra uvāca nāhaṃ caṇḍāladāsatvamiccheyaṃ suvigarhitam / varaṃ sāpāgninā dagdho na caṇḍālavaśaṃ gataḥ
87 ॥ पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधैपम्
87 // pakṣiṇa ūcuḥ tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ / kopāmarṣavivṛtākṣaḥ prāha cedaṃ narādhaipam
88 ॥ विश्वामित्र उवाच चण्डालो ऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा
88 // viśvāmitra uvāca caṇḍālo 'yamanalpaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ / kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā
89 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् ! सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः
89 // hariścandra uvāca bhagavan ! sūryavaṃśotthamātmānaṃ vedme kauśika / kathaṃ caṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmukaḥ
90 ॥ विश्वामित्र उवाच यदि चण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम्
90 // viśvāmitra uvāca yadi caṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama / na pradāsyasi kālena śāpsyāmi tvāmasaṃśayam
91 ॥ पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेर्जग्राह विह्वलः
91 // pakṣiṇa ūcuḥ hariścandrastato rājā cintāvasthitajīvitaḥ / prasīdeti vadan pādāvṛṣerjagrāha vihvalaḥ
92 ॥ दासो ऽस्म्यार्तो ऽस्मि भीतो ऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः
92 // dāso 'smyārto 'smi bhīto 'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ / kuru prasādaṃ viprarṣe kaṣṭaścaṇḍālasaṅkaraḥ
93 ॥ भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः
93 // bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa sarvakarmakaro vaśaḥ / tavaiva muniśārdūla ! preṣyaścittānuvartakaḥ
94 ॥ विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै
94 // viśvāmitra uvāca yadi preṣyo mama bhavān caṇḍālāya tato mayā / dāsabhāvamanuprāpto datto vittārbudena vai
95 ॥ पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्
95 // pakṣiṇa ūcuḥ ekamukte tadā tena śvapāko hṛṣṭamānasaḥ / viśvāmitrāya taddravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram
96 ॥ दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम्
96 // daṇḍaprahārasambhrāntamatīva vyākulendriyam / iṣṭabandhuviyogārtamanayannijapattanam
97 ॥ हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसंश्चण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत
97 // hariścandrastato rājā vasaṃścaṇḍālapattane / prātarmadhyāhnasamaye sāyañcaitadagāyata
98 ॥ बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः
98 // bālā dīnamukhī dṛṣṭvā bālaṃ dīnamukhaṃ puraḥ / māṃ smaratyasukhāviṣṭā mocayiṣyati nau nṛpaḥ
99 ॥ उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतो ऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम्
99 // upāttavitto viprāya dattvā vittamato 'dhikam / na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti pāpataraṃ kṛtam
100 ॥ राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भर्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा
100 // rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bharyātanayavikrayaḥ / prāptā caṇḍālatā ceyamaho duḥ khaparamparā
101 ॥ एवं स निवसन् नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः
101 // evaṃ sa nivasan nityaṃ sasmāra dayitaṃ sutam / āryāñcātmasamāviṣṭāṃ hṛtasarvasva āturaḥ
102 ॥ कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रो ऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः
102 // kasyacittvatha kālasya mṛtacelāpahārakaḥ / hariścandro 'bhavadrājā śmaśāne tadvaśānugaḥ
103 ॥ चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारिणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम्
103 // caṇḍālenānuśiṣṭaśva mṛtacelāpahāriṇā / śavāgamanamanvicchanniha tiṣṭha divāniśam
104 ॥ इदं राज्ञे ऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम्
104 // idaṃ rājñe 'pi deyañca ṣaḍbhāgantu śavaṃ prati / trayastu mama bhāgāḥ syurdvo bhāgau tava vetanam
105 ॥ इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा
105 // iti pratisamādiṣṭo jagāma śavamandiram / diśantu dakṣiṇāṃ yatra vārāṇasyāṃ sthitaṃ tadā
106 ॥ श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्
106 // śmaśānaṃ ghorasaṃnādaṃ śivāśatasamākulam / śavamaulisamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam
107 ॥ पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्
107 // piśāca-bhūta-vetāla-ḍākinī-yakṣasaṅkulam / gṛdhragomāyusaṅkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam
108 ॥ अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम्
108 // asthisaṃghātasaṅkīrṇaṃ mahādurgandhasaṃkulam / nānāmṛtasuhṛnnāda-raudrakolāhalāyutam
109 ॥ हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर्वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह
109 // hā putra ! mitra ! hā bandho ! bhrātarvatsa ! priyādya me / hā pate ! bhagini ! mātarhā mātula ! pitāmaha
110 ॥ मातामह ! पितः ! क्व गतो ऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रुयते महान्
110 // mātāmaha ! pitaḥ ! kva gato 'syehi bāndhava / ityevaṃ vadatāṃ yatra dhvaniḥ saṃśruyate mahān
111 ॥ ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसंकुलम्
111 // jvalanmāṃsa-vasā-medacchamacchamitasaṃkulam
112 ॥ अर्धदग्धाः शवाः श्यामा विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति
112 // ardhadagdhāḥ śavāḥ śyāmā vikasaddantapaṅktayaḥ / hasantīvāgnimadhyasthāḥ kāyasyeyaṃ daśā tviti
113 ॥ अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रान्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः
113 // agneścaṭacaṭāśabdo vayasāmasthipaṅktiṣu / bāndhavākrāndaśabdaśca pukkaseṣu praharṣajaḥ
114 ॥ गायतां भूत-वेताल-पिशाचगणः रक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निः स्वनः
114 // gāyatāṃ bhūta-vetāla-piśācagaṇaḥ rakṣasām / śrūyate sumahān ghoraḥ kalpānta iva niḥ svanaḥ
115 ॥ महामहिषकारीष-गोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः
115 // mahāmahiṣakārīṣa-gośakṛdrāśisaṅkulam / tadutthabhasmakūṭaiśca vṛtaṃ sāsthibhirunnataiḥ
116 ॥ नानोपहारस्त्रग्दीप-काकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते
116 // nānopahārastragdīpa-kākavikṣepakālikam / anekaśabdabahulaṃ śmaśānaṃ narakāyate
117 ॥ सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर् निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम्
117 // savahnigarbhairaśivaiḥ śivārutair nināditaṃ bhīṣaṇarāvagahvaram / bhayaṃ bhayasyāpyupasañjanairbhṛśaṃ śmaśānamākrandavirāvadāruṇam
118 ॥ स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुः खितः शोचनोद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम्
118 // sa rājā tatra samprāpto duḥ khitaḥ śocanodyataḥ / hā bhṛtyā mantriṇo viprāḥ tadrājyaṃ vidhe gatam
119 ॥ हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम
119 // hā śaivye putra hā bāla māṃ tyaktvā mandabhāgyakam / viśvāmitrasya doṣeṇa gatāḥ kutrāpi te mama
120 ॥ इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी
120 // ityevaṃ cintayaṃstatra caṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ / malino rūkṣasarvāṅgaḥ keśavān gandhavān dhvajī
121 ॥ लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत
121 // lakuṭī kālakalpaśca dhāvaṃścāpi tatastataḥ / asmin śava idaṃ mūlyaṃ prāptaṃ prāpsyāmi cāpyuta
122 ॥ इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः
122 // idaṃ mama idaṃ rājñe mukhyacaṇḍālake tvidam / iti dhāvan diśo rājā jīvan yonyantaraṃ gataḥ
123 ॥ जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थि-कृतकन्थापरिग्रहः चिताभस्मरजोलिप्त-मुखबाहूदराङिघ्रकः
123 // jīrṇakarpaṇṭasugranthi-kṛtakanthāparigrahaḥ citābhasmarajolipta-mukhabāhūdarāṅighrakaḥ
124 ॥ नानामेदो-वसा-मज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता-हारतृप्तिपरायणः
124 // nānāmedo-vasā-majjā liptapāṇyaṅguliḥ śvasan / nānāśavodanakṛtā-hāratṛptiparāyaṇaḥ
125 ॥ तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः
125 // tadīyamālyasaṃśleṣakṛtamastakamaṇḍanaḥ / na rātrau na divā śete hā heti pravadan muhuḥ
126 ॥ एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान्
126 // evaṃ dvādaśamāsāstu nītāḥ śatasamopamāḥ / sa kadācinnṛpaśreṣṭhaḥ śrānto bandhuviyogavān
127 ॥ निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हमत्
127 // nidrābhibhūto rūkṣāṅgo niśceṣṭaḥ supta eva ca / tatrāpi śayanīye sa dṛṣṭavānadbhutaṃ hamat
128 ॥ श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम्
128 // śmaśānābhyāsayogena daivasya balavattayā / anyadehena dattvā tu gurave gurudakṣiṇām
129 ॥ तदा द्वादश वर्षाणि दुः खदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम्
129 // tadā dvādaśa varṣāṇi duḥ khadānāttu niṣkṛtiḥ / ātmānaṃ sa dadarśātha pukkasīgarbhasambhavam
130 ॥ तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सो ऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम्
130 // tatrasthaścāpyasau rājā so 'cintayadidaṃ tadā / ito niṣkrāntamātro hi dānadharmaṃ karomyaham
131 ॥ अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कार-करणेषु सदोद्यतः
131 // anantaraṃ sa jātastu tadā pukkasabālakaḥ / śmaśānamṛtasaṃskāra-karaṇeṣu sadodyataḥ
132 ॥ प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशाने ऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी
132 // prāpte tu saptame varṣe śmaśāne 'tha mṛto dvijaḥ / ānīto bandhubhirdṛṣṭastena tatrādhano guṇī
133 ॥ मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम्
133 // mūlyārthinā tu tenāpi paribhūtāstu brāhmaṇāḥ / ūcuste brāhmaṇāstatra viśvāmitrasya ceṣṭitam
134 ॥ पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकारक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः
134 // pāpiṣṭhamaśubhaṃ karma kuru tvaṃ pāpakāraka / hariścandraḥ purā rājā viśvāmitreṇa pukkasaḥ
135 ॥ कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा
135 // kṛtaḥ puṇyavināśena brāhmaṇasvāpanāśanāt / yadā na kṣamate teṣāṃ taiḥ sa śapto ruṣā tadā
136 ॥ गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा
136 // gaccha tvaṃ narakaṃ ghoramadhunaiva narādhama / ityuktamātre vacane svapnasthaḥ sa nṛpastadā
137 ॥ अपश्यद्यमदूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात्
137 // apaśyadyamadūtān vai pāśahastān bhayāvahān / taiḥ saṃgṛhītamātmānaṃ nīyamānaṃ tadā balāt
138 ॥ पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः
138 // paśyati sma bhṛśaṃ khinno hā mātaḥ pitaradya me / evaṃvādī sa narake tailadroṇyāṃ nipātitaḥ
139 ॥ क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुः खार्तः पूयशोणितभोजनः
139 // krakacaiḥ pāṭyamānastu kṣuradhārābhirapyadhaḥ / andhe tamasi duḥ khārtaḥ pūyaśoṇitabhojanaḥ
140 ॥ सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यते ऽन्यतः
140 // saptavarṣaṃ mṛtātmānaṃ pukkasatve dadarśa ha / dinaṃ dinantu narake dahyate pacyate 'nyataḥ
141 ॥ खिद्यते क्षोभ्यते ऽन्यत्र मार्यते पाट्यते ऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यते ऽन्यत्र शीतवाताहतो ऽन्यतः
141 // khidyate kṣobhyate 'nyatra māryate pāṭyate 'nyataḥ / kṣāryate dīpyate 'nyatra śītavātāhato 'nyataḥ
142 ॥ एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरके ऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः
142 // evaṃ dinaṃ varṣaśata-pramāṇaṃ narake 'bhavat / tathā varṣaśataṃ tatra śrīvitaṃ narake bhaṭaiḥ
143 ॥ ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतो ऽपि सः
143 // tato nipātito bhūmau viṣṭhāśī śvā vyajāyata / vāntāśī śītadagdhaśca māsamātre mṛto 'pi saḥ
144 ॥ अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम्
144 // athāpaśyat kharaṃ dehaṃ hastinaṃ vānaraṃ paśum / chāgaṃ viḍālaṃ kaṅkañca gāmaviṃ pakṣiṇaṃ kṛmim
145 ॥ मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः
145 // matsyaṃ kūrmaṃ varāhañca śvāvidhaṃ kukkuṭaṃ śukam / śārikāṃ sthāvarāṃścaiva sarpamanyāṃśva dehinaḥ
146 ॥ दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुः खसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा
146 // divase divase janma prāṇinaḥ prāṇinastadā / apaśyad duḥ khasantapto dinaṃ varṣaśataṃ tathā
147 ॥ एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिषु । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम्
147 // evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ gataṃ tatra kuyoniṣu / apaśyacca kadācit sa rājā tat svakulodbhavam
148 ॥ तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः
148 // tatra sthitasya tasyāpi rājyaṃ dyūtena hāritam / bhāryā hṛtā ca putraśca sa caikākī vanaṃ gataḥ
149 ॥ तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम्
149 // tatrāpaśyata sa siṃhaṃ vai vyāditāsyaṃ bhayāvaham / bibhakṣayiṣumāyātaṃ śarabheṇa samanvitam
150 ॥ पुनश्च भक्षितः सो ऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुः खितम्
150 // punaśca bhakṣitaḥ so 'pi bhāryāṃ śocitumudyataḥ / hā śaivye ! kva gatāsyadya māmihāpāsya duḥ khitam
151 ॥ अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो
151 // apaśyat punarevāpi bhāryāṃ svaṃ sahaputrakām / trāyasva tvaṃ hariścandra kiṃ dyūtena tava prabho
152 ॥ पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भर्यंया शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः
152 // putraste śocyatāṃ prāpto bharyaṃyā śaivyayā saha / sa nāpaśyat punarapi dhāvamānaḥ punaḥ punaḥ
153 ॥ अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात्
153 // athāpaśyat punarapi svargasthaḥ sa narādhipaḥ / nīyate muktakeśī sā dīnā vivasanā balāt
154 ॥ हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात्
154 // hāhāvākyaṃ pramuñcantī trāyasvetyasakṛtsvanā / athāpaśyat punastatra dharmarājasya śāsanāt
155 ॥ आक्रान्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः
155 // ākrāndantyantarīkṣasthā āgaccheha narādhipa / viśvāmitreṇa vijñapto yamo rājaṃstavārthataḥ
156 ॥ इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम्
156 // ityuktvā sarpapāśaistu nīyate balavadvibhuḥ / śrāddhadevena kathitaṃ viśvāmitrasya ceṣṭitam
157 ॥ तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः
157 // tatrāpi tasya vikṛtirnādharmotthā vyavardhata / etāḥ sarvā daśāstasya yāḥ svapne sampradarśitāḥ
158 ॥ सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्ष नीयमानो भटैर्बलात्
158 // sarvāstāstena sambhuktā yāvadvarṣāṇi dvādaśa / atīte dvādaśe varṣa nīyamāno bhaṭairbalāt
159 ॥ यमं सो ऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपो ऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः
159 // yamaṃ so 'paśyadākārāduvāca ca narādhipam / viśvāmitrasya kopo 'yaṃ durnivāryo mahātmanaḥ
160 ॥ पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुः खशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति
160 // putrasya te mṛtyumapi pradāsyati sa kauśikaḥ / gaccha tvaṃ mānuṣaṃ lokaṃ duḥ khaśeṣañca bhuṅkṣva vai / gatasya tatra rājendra śreyastava bhaviṣyati
161 ॥ व्यतीते द्वादशे वर्षे दुः खस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः
161 // vyatīte dvādaśe varṣe duḥ khasyānte narādhipaḥ / antarīkṣācca patito yamadūtaiḥ praṇoditaḥ
162 ॥ पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम्
162 // patito yamalokācca vibuddho bhayasambhramāt / aho kaṣṭamiti dhyātvā kṣate kṣārāvasevanam
163 ॥ स्वप्ने दुः खं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः
163 // svapne duḥ khaṃ mahaddṛṣṭaṃ yasyānto nopalabhyate / svapne dṛṣṭaṃ mayā yattu kiṃ nu me dvādaśāḥ samāḥ
164 ॥ गतेत्यपृच्छत् तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स सम्भ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्था एवमेवापरे ऽब्रुवन्
164 // gatetyapṛcchat tatrasthān pukkasāṃstu sa sambhramāt / netyucuḥ kecit tatrasthā evamevāpare 'bruvan
165 ॥ श्रुत्वा दुः खी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्याया बालकस्य च
165 // śrutvā duḥ khī tadā rājā devān śaraṇamīyivān / svasti kurvantu me devāḥ śaivyāyā bālakasya ca
166 ॥ नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च
166 // namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase / parāvarāya śuddhāya purāṇāyāvyayāya ca
167 ॥ नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि
167 // namo bṛhaspate tubhyaṃ namaste vāsavāya ca / evamuktvā sa rājā tu yuktaḥ pukkasakarmaṇi
168 ॥ शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः
168 // śavānāṃ mūlyakaraṇe punarnaṣṭasmṛtiryathā / malino jaṭilaḥ kṛṣṇo lakuṭī vihvalo nṛpaḥ
169 ॥ नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा
169 // naiva putro na bhāryā tu tasya vai smṛtigocare / naṣṭotsāho rājyanāśāt śmaśāne nivasaṃstadā
170 ॥ अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम्
170 // athājagāma svasutaṃ mṛtamādāya lāpinī / bhāryā tasya narendrasya sarpadaṣṭaṃ hi bālakam
171 ॥ हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा
171 // hā vatsa ! hā putra ! śiśo ! ityevaṃ vadatī muhuḥ / kṛśā vivarṇā vimanāḥ pāṃśudhvastaśiroruhā
172 ॥ राजपत्न्युवाच हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम्
172 // rājapatnyuvāca hā rājannadya bālaṃ tvaṃ paśya somaṃ mahītale / ramamāṇaṃ purā dṛṣṭaṃ duṣṭāhinā mṛtam
173 ॥ तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितो ऽत्रेति भविता मृतकम्बलः
173 // tasyā vilāpaśabdaṃ tamākarṇya sa narādhipaḥ / jagāma tvarito 'treti bhavitā mṛtakambalaḥ
174 ॥ स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्
174 // sa tāṃ rorudatīṃ bhāryāṃ nābhyajānāttu pārthivaḥ / cirapravāsasantaptāṃ punarjātāmivābalām
175 ॥ सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम्
175 // sāpi taṃ cārukeśāntaṃ purā dṛṣṭvā jaṭālakam / nābhyajānānnṛpasutā śuṣkavṛkṣopamaṃ nṛpam
176 ॥ सो ऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः
176 // so 'pi kṛṣṇapaṭe bālaṃ dṛṣṭvāśīviṣapīḍitam / narendralakṣaṇopetaṃ cintāmāpa nareśvaraḥ
177 ॥ अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना
177 // aho kaṣṭaṃ narendrasya kasyāpyeṣa kule śiśuḥ / jāto nītaḥ kṛtāntena kāmapyāśāṃ durātmanā
178 ॥ एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वो ऽब्जलोचनः
178 // evaṃ dṛṣṭvā hi me bālaṃ māturutsaṅgaśāyinam / smṛtimabhyāgato bālo rohitāśvo 'bjalocanaḥ
179 ॥ सो ऽप्येतामेव मे वत्सो वयो ऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम्
179 // so 'pyetāmeva me vatso vayo 'vasthāmupāgataḥ / nīto yadi na ghoreṇa kṛtāntenātmano vaśam
180 ॥ राजपत्न्युवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुः खमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते
180 // rājapatnyuvāca hā vatsa ! kasya pāpasya apadhyānādidaṃ mahat / duḥ khamāpatitaṃ ghoraṃ yasyānto nopalabhyate
181 ॥ हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुः खिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम्
181 // hā nātha ! rājan ! bhavatā māmanāśvāsya duḥ khitām / kvāpi santiṣṭhatā sthāne viśrabdhaṃ sthīyate katham
182 ॥ राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया
182 // rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ / hariścandrasya rājarṣeḥ kiṃ vidhe ! na kṛtaṃ tvayā
183 ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम्
183 // iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā svasthānataścyutaḥ / pratyabhijñāya dayitāṃ putrañca nidhanaṃ gatam
184 ॥ कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालो ऽयमितीरयन् । रुरोद दुः खसन्तप्तो मूर्च्छामभिजगाम च
184 // kaṣṭaṃ śaivyeyameṣā hi sa bālo 'yamitīrayan / ruroda duḥ khasantapto mūrcchāmabhijagāma ca
185 ॥ सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले
185 // sā ca taṃ pratyabhijñāya tāmavasthāmupāgatam / mūrcchitā nipapātārtā niśceṣṭā dharaṇītale
186 ॥ चेतः सम्प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारावपीडितौ
186 // cetaḥ samprāpya rājendro rājapatnī ca tai samam / vilepatuḥ susantaptau śokabhārāvapīḍitau
187 ॥ राजोवाच हा वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते
187 // rājovāca hā vatsa ! sukumāraṃ te svakṣibhrūnāsikālakam / paśyato me mukhaṃ dīnaṃ hṛdayaṃ kiṃ na dīryate
188 ॥ तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात्
188 // tāta ! tāteti madhuraṃ bruvāṇaṃ svayamāgatam / upaguhya vadiṣye kaṃ vatsa ! vatseti sauhṛdāt
189 ॥ कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति
189 // kasya jānupraṇītena piṅgena kṣitireṇunā / mamottarīyamutsaṅgaṃ tathāṅgaṃ malameṣyati
190 ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत्
190 // aṅgapratyaṅgasambhūto manohṛdayanandanaḥ / mayā kupitrā hā vatsa ! vikrīto yena vastuvat
191 ॥ हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसेन दष्टो मे तनयस्ततः
191 // hṛtvā rājyamaśeṣaṃ me sasādhanadhanaṃ mahat / daivāhinā nṛśaṃsena daṣṭo me tanayastataḥ
192 ॥ अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतो ऽधुना
192 // ahaṃ daivāhidaṣṭasya putrasyānanapaṅkajam / nirīkṣannapi ghoreṇa viṣeṇāndhīkṛto 'dhunā
193 ॥ एकमुक्त्तवा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह
193 // ekamukttavā tamādāya bālakaṃ bāṣpagadgadaḥ / pariṣvajya ca niśceṣṭo mūrcchayā nipapāta ha
194 ॥ राजपत्न्युवाच अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः
194 // rājapatnyuvāca ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ svareṇaivopalakṣyate / vidvajjanamanaścandro hariścandro na saṃśayaḥ
195 ॥ तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतो ऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः
195 // tathāsya nāsikā tuṅgā agrato 'dhomukhaṃ gatā / dantāśca mukulaprakhyāḥ khyātakīrtermahātmanaḥ
196 ॥ श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम्
196 // śmaśānamāgataḥ kasmādadyaiṣa sa nareśvaraḥ / apahāya putraśokaṃ sāpaśyat patitaṃ patim
197 ॥ प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततो ऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम्
197 // prakṛṣṭā vismitā dīnā bhartṛputrādhipīḍitā / vīkṣantī sā tato 'paśyad bhartṛdaṇḍaṃ jugupsitam
198 ॥ श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत
198 // śvapākārhamato mohaṃ jagāmāyatalocanā / prāpya cetaśca śanakaiḥ sagadgadamabhāṣata
199 ॥ धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम्
199 // dhik tvāṃ daivātikaruṇāṃ nirmaryādaṃ jugupsitam / yenāyamamaraprakhyo nīto rājā śvapākatām
200 ॥ राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालो ऽयं कृतो नृपः
200 // rājyanāśaṃ suhṛttyāgaṃ bhāryā-tanayavikrayam / prāpayitvāpi no kuktaścaṇḍālo 'yaṃ kṛto nṛpaḥ
201 ॥ हा राजन् ! जातसन्तापामित्थं मां धरणीतलात् । उत्थाप्य नाद्य पर्यङ्कमारोहेति किमुच्यते
201 // hā rājan ! jātasantāpāmitthaṃ māṃ dharaṇītalāt / utthāpya nādya paryaṅkamāroheti kimucyate
202 ॥ नाद्य पश्यामि ते छत्रं भृङ्गारमथवा पुनः । चामरं व्यजनञ्चापि को ऽयं विधिविपर्ययः
202 // nādya paśyāmi te chatraṃ bhṛṅgāramathavā punaḥ / cāmaraṃ vyajanañcāpi ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ
203 ॥ यस्याग्रे व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः । स्वोत्तरीयैरकुर्वन्त नीरजस्कं महीतलम्
203 // yasyāgre vrajataḥ pūrvaṃ rājāno bhṛtyatāṃ gatāḥ / svottarīyairakurvanta nīrajaskaṃ mahītalam
204 ॥ सो ऽयं कपालसंलग्न-घटीघटनिरन्तरे । मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्गूग्केशे सुदारुणे
204 // so 'yaṃ kapālasaṃlagna-ghaṭīghaṭanirantare / mṛtanirmālyasūtrāntargūgkeśe sudāruṇe
205 ॥ वसानिस्यन्दसंशुष्क-महीपुटकमण्डिते । भस्माङ्गारार्धदग्धास्थि-मज्जासङ्घट्टभीषणे
205 // vasānisyandasaṃśuṣka-mahīpuṭakamaṇḍite / bhasmāṅgārārdhadagdhāsthi-majjāsaṅghaṭṭabhīṣaṇe
206 ॥ गृध्र-गोमायुनादार्तनष्टक्षुद्रविहङ्गमे । चिताधूमाततिरुचा नीलीकृतदिगन्तरे
206 // gṛdhra-gomāyunādārtanaṣṭakṣudravihaṅgame / citādhūmātatirucā nīlīkṛtadigantare
207 ॥ कुणपास्वादनमुदा सम्प्रहृष्टनिशाचरे । चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुः खपीडितः
207 // kuṇapāsvādanamudā samprahṛṣṭaniśācare / caratyamedhye rājendraḥ śmaśāne duḥ khapīḍitaḥ
208 ॥ एवमुक्त्वा समाश्लिष्य कण्ठं राज्ञो नृपात्मजा । कष्टशोकशताधारा विललापार्तया गिरा
208 // evamuktvā samāśliṣya kaṇṭhaṃ rājño nṛpātmajā / kaṣṭaśokaśatādhārā vilalāpārtayā girā
209 ॥ राजपत्न्युवाच राजन् ! स्वप्नो ऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान् । तत् कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम
209 // rājapatnyuvāca rājan ! svapno 'tha tathyaṃ vā yadetanmanyate bhavān / tat kathyatāṃ mahābhāga mano vai muhyate mama
210 ॥ यद्येतदेवं धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता । तथैव विप्रदेवादिपूजने पालने भुवः
210 // yadyetadevaṃ dharmajña nāsti dharme sahāyatā / tathaiva vipradevādipūjane pālane bhuvaḥ
211 ॥ नास्ति धर्मः कुतः सत्यमार्जवं चानृशंसता । यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः
211 // nāsti dharmaḥ kutaḥ satyamārjavaṃ cānṛśaṃsatā / yatra tvaṃ dharmaparamaḥ svarājyādavaropitaḥ
212 ॥ इति तस्या वचः श्रुत्वा निश्वस्योष्णं सगद्गदम् । कथयामास तन्वङ्ग्या यथा प्राप्ता श्वपाकता
212 // iti tasyā vacaḥ śrutvā niśvasyoṣṇaṃ sagadgadam / kathayāmāsa tanvaṅgyā yathā prāptā śvapākatā
213 ॥ रुदित्वा सापि सुचिरं निश्वस्योष्णञ्च दुः खिता । स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावृत्तं न्यवेदयत्
213 // ruditvā sāpi suciraṃ niśvasyoṣṇañca duḥ khitā / svaputramaraṇaṃ bhīruryathāvṛttaṃ nyavedayat
214 ॥ राजोवाच प्रिये ! न रोचये दीर्घं कालं क्लेशमुपासितुम् । नात्मायत्तश्च तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम्
214 // rājovāca priye ! na rocaye dīrghaṃ kālaṃ kleśamupāsitum / nātmāyattaśca tanvaṅgi paśya me mandabhāgyatām
215 ॥ चण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि । चण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि
215 // caṇḍālenānanujñātaḥ pravekṣye jvalanaṃ yadi / caṇḍāladāsatāṃ yāsye punarapyanyajanmani
216 ॥ नरके च तपिष्यामि कोटकः कृमिभोजनः । वैतरण्यां महापूय-वसासृक्-स्नायुपिच्छिले
216 // narake ca tapiṣyāmi koṭakaḥ kṛmibhojanaḥ / vaitaraṇyāṃ mahāpūya-vasāsṛk-snāyupicchile
217 ॥ असिपत्रवने प्राप्य छेदं प्राप्स्यामि दारुणम् । तापं प्राप्स्यामि वा प्राप्य महारौरवरौरवौ
217 // asipatravane prāpya chedaṃ prāpsyāmi dāruṇam / tāpaṃ prāpsyāmi vā prāpya mahārauravarauravau
218 ॥ मग्नस्य दुः खजलधौ पारः प्राणवियोजनम् । एको ऽपि बालको यो ऽयमासीद्वंशकरः सुतः
218 // magnasya duḥ khajaladhau pāraḥ prāṇaviyojanam / eko 'pi bālako yo 'yamāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ
219 ॥ मम दैवाम्बुवेगेन मग्नः सो ऽपि बलीयसा । कथं प्राणान् विमुञ्चामि परायत्तो ऽस्मि दुर्गतः
219 // mama daivāmbuvegena magnaḥ so 'pi balīyasā / kathaṃ prāṇān vimuñcāmi parāyatto 'smi durgataḥ
220 ॥ अथवा नार्तिना क्लिष्टो नरः पापमवेक्षते । तिर्यक्त्वे नास्ति तद्दुः शं नासिपत्रवने तथा
220 // athavā nārtinā kliṣṭo naraḥ pāpamavekṣate / tiryaktve nāsti tadduḥ śaṃ nāsipatravane tathā
221 ॥ वैतरण्याङ्कुतस्तादृग् यादृशं पुत्रविप्लवे । सो ऽहं सुतशिरीरेण दीप्यमाने हुताशने
221 // vaitaraṇyāṅkutastādṛg yādṛśaṃ putraviplave / so 'haṃ sutaśirīreṇa dīpyamāne hutāśane
222 ॥ निपतिष्यामि तन्वङ्गि क्षन्तव्यं कुकृतं मम । अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विप्रवेश्म सुछिस्मिते
222 // nipatiṣyāmi tanvaṅgi kṣantavyaṃ kukṛtaṃ mama / anujñātā ca gaccha tvaṃ vipraveśma suchismite
223 ॥ मम वाक्यञ्च तन्वङ्गि निबोधादृतमानसा । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः
223 // mama vākyañca tanvaṅgi nibodhādṛtamānasā / yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravo yadi toṣitāḥ
224 ॥ परत्र सङ्गमो भूयात् पुत्रेण सह च त्वया । इह लोके कुतस्त्वेतद् भविष्यति ममेङ्गितम्
224 // paratra saṅgamo bhūyāt putreṇa saha ca tvayā / iha loke kutastvetad bhaviṣyati mameṅgitam
225 ॥ त्वया सह मम श्रेयो गमनं पुत्रमार्गणे । यन्मया हसता किञ्चिद्रहस्ये वा शुचिस्मिते
225 // tvayā saha mama śreyo gamanaṃ putramārgaṇe / yanmayā hasatā kiñcidrahasye vā śucismite
226 ॥ अश्लीलमुक्तं तत् सर्वं क्षन्तव्यं मम याचतः । राजपत्नीति गर्वेण नावज्ञेयः स ते द्विजः । सर्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे
226 // aślīlamuktaṃ tat sarvaṃ kṣantavyaṃ mama yācataḥ / rājapatnīti garveṇa nāvajñeyaḥ sa te dvijaḥ / sarvayatnena te toṣyaḥ svāmidaivatavacchubhe
227 ॥ राजपत्न्युवाच अहमप्यत्र राजर्षे दीप्यमाने हुताशने । दुः खभारासहाद्यैव सह यास्यामि वै त्वया
227 // rājapatnyuvāca ahamapyatra rājarṣe dīpyamāne hutāśane / duḥ khabhārāsahādyaiva saha yāsyāmi vai tvayā
228 ॥ पक्षिण ऊचुः ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितश्चासौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा
228 // pakṣiṇa ūcuḥ tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam / bhāryayā sahitaścāsau baddhāñjalipuṭastadā
229 ॥ चिन्तयन् परमात्मानमीशं नारायणं हरिम् । हृत्कोटरगुहासीनं वासुदेवं सुरेश्वरम् । अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम्
229 // cintayan paramātmānamīśaṃ nārāyaṇaṃ harim / hṛtkoṭaraguhāsīnaṃ vāsudevaṃ sureśvaram / anādinidhanaṃ brahma kṛṣṇaṃ pītāmbaraṃ śubham
230 ॥ तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः
230 // tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ / dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ
231 ॥ आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते भो भो राजन् ! शृणु प्रभो । अयं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भगवान् स्वयम्
231 // āgatya sarve procuste bho bho rājan ! śṛṇu prabho / ayaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhagavān svayam
232 ॥ साध्याश्च विश्वे मरुतो लोकपालाः सवाहनाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ
232 // sādhyāśca viśve maruto lokapālāḥ savāhanāḥ / nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau
233 ॥ एते चान्ये च बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मित्रं कर्तुं न शकितः पुरा
233 // ete cānye ca bahavo viśvāmitrastathaiva ca / viśvatrayeṇa yo mitraṃ kartuṃ na śakitaḥ purā
234 ॥ विश्वामित्रस्तु ते मैत्रीमिष्टञ्चाहर्तुमिच्छति । आरुरोह ततः प्राप्तो धर्मः शक्रो ऽथ गाधिजः
234 // viśvāmitrastu te maitrīmiṣṭañcāhartumicchati / āruroha tataḥ prāpto dharmaḥ śakro 'tha gādhijaḥ
235 ॥ धर्मि उवाच मा राजन् ! साहसं कार्षोर्धर्मो ऽहं त्वामुपागतः । तितिक्षा-दम-सत्याद्यैः स्वगुणैः परितोषितः
235 // dharmi uvāca mā rājan ! sāhasaṃ kārṣordharmo 'haṃ tvāmupāgataḥ / titikṣā-dama-satyādyaiḥ svaguṇaiḥ paritoṣitaḥ
236 ॥ इन्द्र उवाच हरिश्चन्द्र माहभाग ! प्राप्तः शक्रो ऽस्मिते ऽन्तिकम् । त्वया सभार्यपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः
236 // indra uvāca hariścandra māhabhāga ! prāptaḥ śakro 'smite 'ntikam / tvayā sabhāryaputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ
237 ॥ आरोह त्रिदिवं राजन् ! भार्यापुत्रसमन्वितः । सुदुष्प्राप्तं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः
237 // āroha tridivaṃ rājan ! bhāryāputrasamanvitaḥ / suduṣprāptaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ
238 ॥ पक्षिण ऊचुः ततो ऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम् । इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितास्थानगतः प्रभुः
238 // pakṣiṇa ūcuḥ tato 'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam / indraḥ prāsṛjadākāśāccitāsthānagataḥ prabhuḥ
239 ॥ पुष्पवर्षञ्च सुमहद्देवदुन्दुभिनिस्वनम् । ततस्ततो वर्तमाने समाजे देवसंकुले
239 // puṣpavarṣañca sumahaddevadundubhinisvanam / tatastato vartamāne samāje devasaṃkule
240 ॥ समुत्तस्थौ ततः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्द्रियमानसः
240 // samuttasthau tataḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ / sukumāratanuḥ susthaḥ prasannendriyamānasaḥ
241 ॥ ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं क्षणात् । सभार्यः स श्रिया युक्तो दिव्यमाल्याम्बरान्वितः
241 // tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ kṣaṇāt / sabhāryaḥ sa śriyā yukto divyamālyāmbarānvitaḥ
242 ॥ सुस्थः सम्पूर्णहृदयो मुदा परमया युतः । बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूयश्चैनमभाषत
242 // susthaḥ sampūrṇahṛdayo mudā paramayā yutaḥ / babhūva tatkṣaṇādindro bhūyaścainamabhāṣata
243 ॥ सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च प्राप्स्यसे सद्गतिं पराम् । समारोह माहभाग निजानां कर्मणां फलैः
243 // sabhāryastvaṃ saputraśca prāpsyase sadgatiṃ parām / samāroha māhabhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalaiḥ
244 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन वै । अगत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्ये ऽहं सुरालयम्
244 // hariścandra uvāca devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena vai / agatvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye 'haṃ surālayam
245 ॥ धर्म उवाच तवैनं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा श्वपाकतां नीतो दर्शितं तच्च चापलम्
245 // dharma uvāca tavainaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā / ātmā śvapākatāṃ nīto darśitaṃ tacca cāpalam
246 ॥ इन्द्र उवाच प्रार्थ्यते यत् परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम्
246 // indra uvāca prārthyate yat paraṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi / tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām
247 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच देवाराज ! नमस्तुभ्यं वाक्यञ्चैतन्निबोध मे । प्रसादसुमुखं यत् त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः
247 // hariścandra uvāca devārāja ! namastubhyaṃ vākyañcaitannibodha me / prasādasumukhaṃ yat tvāṃ bravīmi praśrayānvitaḥ
248 ॥ मच्छोकमग्नमनसः कोशलानगरे जनाः । तिष्ठन्ति तानपोह्याद्य कथं यास्याम्यहं दिवम्
248 // macchokamagnamanasaḥ kośalānagare janāḥ / tiṣṭhanti tānapohyādya kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam
249 ॥ ब्रह्महत्या गुरोर्घातो गोवधः स्त्रीवधस्तथा । तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागे ऽप्युदाहृतम्
249 // brahmahatyā gurorghāto govadhaḥ strīvadhastathā / tulyamebhirmahāpāpaṃ bhaktatyāge 'pyudāhṛtam
250 ॥ भजन्तं भक्तमत्याज्यमदुष्टं त्यजतः सुखम् । नेह नामुत्र पश्यामि तस्माच्छक्र ! दिवं व्रज
250 // bhajantaṃ bhaktamatyājyamaduṣṭaṃ tyajataḥ sukham / neha nāmutra paśyāmi tasmācchakra ! divaṃ vraja
251 ॥ यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर । ततो ऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह
251 // yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara / tato 'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha
252 ॥ इन्द्र उवाच बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै पृथक् । कथं सङ्घातभोग्यं त्वं भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि
252 // indra uvāca bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai pṛthak / kathaṃ saṅghātabhogyaṃ tvaṃ bhūyaḥ svargamavāpsyasi
253 ॥ हरिश्चन्द्र उवाच शक्र भुङ्क्ते नृपो राज्यं प्रभावेण कुटुम्बिनाम् । यजते च महायज्ञैः कर्म पौर्तं करोति च
253 // hariścandra uvāca śakra bhuṅkte nṛpo rājyaṃ prabhāveṇa kuṭumbinām / yajate ca mahāyajñaiḥ karma paurtaṃ karoti ca
254 ॥ तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम् । उपकर्तॄन् न सन्त्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया
254 // tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam / upakartṝn na santyakṣye tānahaṃ svargalipsayā
255 ॥ तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम् । दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः
255 // tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam / dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ
256 ॥ बहुकालोपभोग्यं हि फलं यन्मम कर्मणः । तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वत्प्रसादतः
256 // bahukālopabhogyaṃ hi phalaṃ yanmama karmaṇaḥ / tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvatprasādataḥ
257 ॥ पक्षिण ऊचुः एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः । प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः
257 // pakṣiṇa ūcuḥ evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ / prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ
258 ॥ विमानकोटिसम्बद्धं स्वर्गलोकान्महीतलम् । गत्वायोध्याजनं प्राह दिवमारुह्यतामिति
258 // vimānakoṭisambaddhaṃ svargalokānmahītalam / gatvāyodhyājanaṃ prāha divamāruhyatāmiti
259 ॥ तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीत्या तस्य च भूपतेः । आनीय रोहिताश्चञ्च विश्वामित्रो महातपाः
259 // tadindrasya vacaḥ śrutvā prītyā tasya ca bhūpateḥ / ānīya rohitāścañca viśvāmitro mahātapāḥ
260 ॥ अयोध्याख्ये पुरे रम्ये सो ऽभ्यसिञ्चन्नृपात्मजम् । देवैश्च मुनिभिः सिद्धैरभिषिच्य नराधिपम्
260 // ayodhyākhye pure ramye so 'bhyasiñcannṛpātmajam / devaiśca munibhiḥ siddhairabhiṣicya narādhipam
261 ॥ राज्ञा सह तदा सर्वे हृष्टपुष्टसुहृज्जनाः । सपुत्रभृत्यदारास्ते दिवमारुरुहुर्जनाः
261 // rājñā saha tadā sarve hṛṣṭapuṣṭasuhṛjjanāḥ / saputrabhṛtyadārāste divamāruruhurjanāḥ
262 ॥ पदे पदे विमानात् ते विमानमगमन् नराः । तदा सम्भूतहर्षो ऽसौ हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः
262 // pade pade vimānāt te vimānamagaman narāḥ / tadā sambhūtaharṣo 'sau hariścandraśca pārthivaḥ
263 ॥ सम्प्राप्य भूतिमतुलां विमानैः स महीपतिः । आसाञ्चक्रे पुराकारे वप्रप्राकारसंवृते
263 // samprāpya bhūtimatulāṃ vimānaiḥ sa mahīpatiḥ / āsāñcakre purākāre vapraprākārasaṃvṛte
264 ॥ ततस्तस्यर्धिमालोक्य श्लोकं तत्रोशना जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
264 // tatastasyardhimālokya ślokaṃ tatrośanā jagau / daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit
265 ॥ शुक्र उवाच हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । यः शृणोति स्वदुः खार्तः स सुखं महदाप्नुयात्
265 // śukra uvāca hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati / yaḥ śṛṇoti svaduḥ khārtaḥ sa sukhaṃ mahadāpnuyāt
266 ॥ स्वर्गार्थोप्राप्नुयात् स्वर्गं पुत्रार्थो पुत्रमाप्नुयात् । भार्यार्थो प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थो राज्यमाप्नुयात्
266 // svargārthoprāpnuyāt svargaṃ putrārtho putramāpnuyāt / bhāryārtho prāpnuyādbhāryāṃ rājyārtho rājyamāpnuyāt
267 ॥ अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रः पुरीञ्चेन्द्रत्वमाप्तवान्
267 // aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat / yadāgato hariścandraḥ purīñcendratvamāptavān
268 ॥ पक्षिण ऊचुः एतत् ते सर्वमाख्यातं हरिश्चन्द्रविचेष्टितम् । अतः परं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम
268 // pakṣiṇa ūcuḥ etat te sarvamākhyātaṃ hariścandraviceṣṭitam / ataḥ paraṃ kathāśeṣaḥ śrūyatāṃ munisattama
269 ॥ विपाको राजसूयस्य पृथिवीक्षयकारणम् । तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्धमाडिबकं महत्
269 // vipāko rājasūyasya pṛthivīkṣayakāraṇam / tadvipākanimittañca yuddhamāḍibakaṃ mahat