16 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे औत्तममन्वन्तरे त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः चतुः सप्ततितमो ऽध्यायः- 74 मार्कण्डेय उवाच राजाभूद् विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् । अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः
16 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare trisaptatitamo 'dhyāyaḥ catuḥ saptatitamo 'dhyāyaḥ- 74 mārkaṇḍeya uvāca rājābhūd vikhyātaḥ svarāṣṭro nāma vīryavān / anekayajñakṛt prājñaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ
1 ॥ तस्यायुः सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः । पत्नीनाञ्च शतन्तस्य धन्यानामभवद् द्विज
1 // tasyāyuḥ sumahatprādāt mantriṇārādhito raviḥ / patnīnāñca śatantasya dhanyānāmabhavad dvija
2 ॥ तस्य दीर्घायुषः पत्न्यो नातिदीर्घायुषो मुने । कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा
2 // tasya dīrghāyuṣaḥ patnyo nātidīrghāyuṣo mune / kālena jagmurnidhanaṃ bhṛtyamantrijanāstathā
3 ॥ स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम्
3 // sa bhāryābhistathāyukto bhṛtyaiśca sahajanmabhiḥ / udvignacetāḥ saṃprāpa vīryahānimaharniśam
4 ॥ तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुः खितम् । अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा
4 // taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtairbhṛtyaistyaktaṃ suduḥ khitam / anantaro vimardākhyo rājyāccyāvitavāṃstadā
5 ॥ राज्याच्च्युतः सो ऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः । तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः
5 // rājyāccyutaḥ so 'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ / tapastepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ
6 ॥ ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः । जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः
6 // grīṣme pañcatamā bhūtvā varṣāsvabhrāvakāśikaḥ / jalaśāyī ca śiśire nirāhāro yatavrataḥ
7 ॥ ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः । बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम्
7 // tatastapasyatastasya prāvṛṭkāle mahāplavaḥ / babhūvānudinaṃ meghairvarṣadbhiranusantatam
8 ॥ न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा । नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत्
8 // na digvijñāyate pūrvā dakṣiṇā vā na paścimā / nottarā tamasā sarvamanuliptamivābhavat
9 ॥ ततो ऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् । प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः
9 // tato 'tipūreṇa nṛpaḥ sa nadyāḥ preritastaṭam / prārthayannāpi nāvāpa hriyamāṇo mahīpatiḥ
10 ॥ अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः । आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम्
10 // atha dūre jalaughena hriyamāṇo mahīpatiḥ / āsasāda jale rauhīṃ sa pucche jagṛhe ca tām
11 ॥ तेन प्लवेन स ययावूह्यमानो महीतले । इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटन्ततः
11 // tena plavena sa yayāvūhyamāno mahītale / itaścetaścāndhakāre āsasāda taṭantataḥ
12 ॥ विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् । तथैव कृष्यमाणो ऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः
12 // vistāri paṅkamatyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpastaran / tathaiva kṛṣyamāṇo 'nyadramyaṃ vanamavāpa saḥ
13 ॥ तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् । पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ
13 // tatrāndhakāre sā rauhī cakarṣa vasudhādhipam / pucche lagnaṃ mahābhāgaṃ kṛśaṃ dhamanisantatau
14 ॥ तस्याश्च स्पर्शसंभूतामवापमुदमुत्तमाम् । सो ऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः
14 // tasyāśca sparśasaṃbhūtāmavāpamudamuttamām / so 'ndhakāre bhraman bhūyo madanākṛṣṭamānasaḥ
15 ॥ विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् । नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह
15 // vijñāya sānurāgaṃ taṃ pṛṣṭhasparśanatatparam / narendraṃ tadvanasyāntaḥ sā mṛgī tamuvāca ha
16 ॥ किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम । अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः
16 // kiṃ pṛṣṭhaṃ vepathumatā kareṇa spṛśase mama / anyathaivāsya kāryasya sañjātā nṛpate gatiḥ
17 ॥ नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर । किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे
17 // nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara / kintu tvatsaṅgame vighnameṣa lolaḥ karoti me
18 ॥ मार्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः । जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत्
18 // mārkaṇḍeya uvāca iti śrutvā vacastasyā mṛgyāśca jagatīpatiḥ / jātakautūhalo rauhīmidaṃ vacanamabravīt
19 ॥ का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् । कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम
19 // kā tvaṃ brūhi mṛgī vākyaṃ kathaṃ mānuṣavadvadet / kaścaiva lolo yo vighnaṃ tvatsaṅge kurute mama
20 ॥ मृग्युवाच अहन्ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती । भर्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः
20 // mṛgyuvāca ahante dayitā bhūpa ! prāgāsamutpalāvatī / bharyā śatāgramahiṣī duhitā dṛḍhadhanvanaḥ
21 ॥ राजोवाच किन्तु यावत् कृतं कर्म येनेमां योनिमागता । पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी
21 // rājovāca kintu yāvat kṛtaṃ karma yenemāṃ yonimāgatā / pativratā dharmaparā sā cetthaṃ sathamīdṛśī
22 ॥ मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् । रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम्
22 // mṛgyuvāca ahaṃ pitṛgṛhe bālā sakhībhiḥ sahitā vanam / rantuṃ gatā dadarśaikaṃ mṛgaṃ mṛgyā samāgatam
23 ॥ ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी । मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः
23 // tataḥ samīpavartinyā mayā sā tāḍitā mṛgī / mayā trastā gatānyatra kruddhaḥ prāha tato mṛgaḥ
24 ॥ मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् । आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः
24 // mūḍhe kimevaṃ mattāsi dhikte dauḥ śīlyamīdṛśam / ādhānakālo yenāyaṃ tvayā me viphalīkṛtaḥ
25 ॥ वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः । भीता तमब्रुवं को ऽसीत्येतां योनिमुपागतः
25 // vācaṃ śrutvā tatastasya mānuṣasyeva bhāṣataḥ / bhītā tamabruvaṃ ko 'sītyetāṃ yonimupāgataḥ
26 ॥ ततः स प्राह पुत्रो ऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः । सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगो ऽभवम्
26 // tataḥ sa prāha putro 'hamṛṣernirvṛticakṣuṣaḥ / sutapā nāma mṛgyāntu sābhilāṣo mṛgo 'bhavam
27 ॥ इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने । त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते
27 // imāñcānugataḥ premṇā vāñchitaścānayā vane / tvayā viyojitā duṣṭe tasmācchāpaṃ dadāmi te
28 ॥ मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने । प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति
28 // mayā coktaṃ tavājñānādaparādhaḥ kṛto mune / prasādaṃ kuru śāpaṃ me na bhavān dātumarhati
29 ॥ इत्युक्तः प्राह मां सो ऽपि मुनिरित्थं महीपते । न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे
29 // ityuktaḥ prāha māṃ so 'pi muniritthaṃ mahīpate / na prayacchāmi śāpaṃ te yadyātmānaṃ dadāsi me
30 ॥ मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने । लप्स्यसे ऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम्
30 // mayā coktaṃ mṛgī nāhaṃ mṛgarūpadharā vane / lapsyase 'nyāṃ mṛgīntāvanmayi bhāvo nivartyatām
31 ॥ इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः । नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि
31 // ityuktaḥ koparaktākṣaḥ sa prāha sphuritādharaḥ / nāhaṃ mṛgī tvayetyuktaṃ mṛgī mūḍhe bhaviṣyasi
32 ॥ ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् । स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः
32 // tato bhṛśaṃ pravyathitā praṇamya munimabruvam / svarūpasthamatikruddhaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ
33 ॥ बालानभैज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया । पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम्
33 // bālānabhaijñā vākyānāṃ tataḥ proktamidaṃ mayā / pitaryasati nārībhirvriyate hi patiḥ svayam
34 ॥ सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम । सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम्
34 // sati tāte kathañcāhaṃ vṛṇomi munisattama / sāparādhāthavā pādau prasīdeśa namāmyaham
35 ॥ प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणताया महामते । इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः
35 // prasīdeti prasīdeti praṇatāyā mahāmate / itthaṃ lālapyamānāyāḥ sa prāha munipuṅgavaḥ
36 ॥ न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन । मृगी भविष्यसि मृता वने ऽस्मिन्नेव जन्मनि
36 // na bhavatyanyathā proktaṃ mama vākyaṃ kadācana / mṛgī bhaviṣyasi mṛtā vane 'sminneva janmani
37 ॥ मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति । लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि
37 // mṛgatve ca mahābāhustava garbhamupaiṣyati / lolo nāma muneḥ putraḥ siddhavīryasya bhāmini
38 ॥ जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन् गर्भमुपागते । स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीरयिष्यसि
38 // jītismarā bhavitrī tvaṃ tasmin garbhamupāgate / smṛtiṃ prāpya tathā vācaṃ mānuṣīmīrayiṣyasi
39 ॥ त्समिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता । लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः
39 // tsamin jāte mṛgītvāt tvaṃ vimuktā patinārcitā / lokānavāpsyasi prāpyā ye na duṣkṛtakarmabhiḥ
40 ॥ सो ऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै । जित्वा वसुन्दरां कृत्स्त्रां भविष्यति ततो मनुः
40 // so 'pi lolo mahāvīryaḥ pitṛśatrūn nipātya vai / jitvā vasundarāṃ kṛtstrāṃ bhaviṣyati tato manuḥ
41 ॥ एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता । त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भो ऽसौ संभूतो जठरे मम
41 // evaṃ śāpamahaṃ labdhvā mṛtā tiryaktvamāgatā / tvatsaṃsparśācca garbho 'sau saṃbhūto jaṭhare mama
42 ॥ अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि । न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्यसौ
42 // ato bravīmi nāsthāne tava yātaṃ mano mayi / na cāpyagamyā garbhastho lolo vighnaṃ karotyasau
43 ॥ मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सो ऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् । पुत्रो ममारीञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः
43 // mārkaṇḍeya uvāca evamuktastataḥ so 'pi rājā prāpya parāṃ mudam / putro mamārīñjitveti pṛthivyāṃ bhavitā manuḥ
44 ॥ ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् । तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम्
44 // tatastaṃ suṣuve putraṃ sā mṛgī lakṣaṇānvitam / tasmin jāte ca bhūtāni sarvāṇi prayayurmudam
45 ॥ विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले । सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान्
45 // viśeṣataśca rājāsau putre jāte mahābale / sā vimuktā mṛgī śāpāt prāpa lokānanuttamān
46 ॥ ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम । अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः
46 // tatastasyarṣayaḥ sarve sametya munisattama / avekṣya bhāvinīmṛddhiṃ nāma cakrurmahātmanaḥ
47 ॥ तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत । तमसा चावृते लोके तामसो ऽयं भविष्यति
47 // tāmasīṃ bhajamānāyāṃ yoniṃ mātaryajāyata / tamasā cāvṛte loke tāmaso 'yaṃ bhaviṣyati
48 ॥ ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने । जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम
48 // tataḥ sa tāmasastena pitrā saṃvardhito vane / jātabuddhiruvācedaṃ pitaraṃ munisattama
49 ॥ कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम । किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे
49 // kastvaṃ tāta kathaṃ vāhaṃ putro mātā ca kā mama / kimarthamāgataśca tvametat satyaṃ bravīhi me
50 ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यावनादिकम् । तस्याचष्टे महाबहुः पुत्रस्य जगतीपतिः
50 // mārkaṇḍeya uvāca tataḥ pitā yathāvṛttaṃ svarājyacyāvanādikam / tasyācaṣṭe mahābahuḥ putrasya jagatīpatiḥ
51 ॥ श्रुत्वा तत् सकलं सो ऽपि समाराध्य च भारस्करम् । अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः
51 // śrutvā tat sakalaṃ so 'pi samārādhya ca bhāraskaram / avāca divyānyastrāṇi sasaṃhārāṇyaśeṣataḥ
52 ॥ कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् । अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः
52 // kṛtāstrastānarīn jitvā piturānīya cāntikam / anujñātān munocātha tena svaṃ dharmamāsthitaḥ
53 ॥ पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् । विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम्
53 // pitāpi tasya svān lokāṃstapoyajñasamārjitān / visṛṣṭadehaḥ saṃprāpto dṛṣṭvā putramukhaṃ sukham
54 ॥ जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः । तामसाख्यो मनुरभुत्तस्य मन्वन्तरं शृणु
54 // jitvā samastāṃ pṛthivīṃ tāmasākhyaḥ sa pārthivaḥ / tāmasākhyo manurabhuttasya manvantaraṃ śṛṇu
55 ॥ ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः । ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः
55 // ye devā yatpatiryaśca devendro ye tatharṣayaḥ / ye putrāśca manostasya pṛthivīparipālakāḥ
56 ॥ सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा । एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिका मुने
56 // satyāstathānye sudhiyaḥ surūpā harayastathā / ete devagaṇāstatra saptaviṃśatikā mune
57 ॥ महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः । शिखिरिन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः
57 // mahābalo mahāvīryaḥ śatayajñopalakṣitaḥ / śikhirindrastathā teṣāṃ devānāmabhavadvibhuḥ
58 ॥ ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रो ऽग्निर्वलकस्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त गप्तर्षयो ऽभवन्
58 // jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitro 'gnirvalakastathā / pīvaraśca tathā brahman ! sapta gaptarṣayo 'bhavan
59 ॥ नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः
59 // naraḥ kṣāntiḥ śāntadāntajānujaṅghādayastathā / putrāstu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ
60 ॥ इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् । यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा सन बाध्यते
60 // ityetattāmasaṃ vipra manvantaramudāhṛtam / yaḥ paṭhet śṛṇuyādvāpi tamasā sana bādhyate