26 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशो ऽध्यायः सप्तपञ्चाशो ऽध्यायः- 57 क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम्
26 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe gaṅgāvatāro nāma ṣaṭpañcāśo 'dhyāyaḥ saptapañcāśo 'dhyāyaḥ- 57 krauṣṭukiruvāca bhagavan ! kathitantvetajjambūdvīpaṃ samāsataḥ / yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam
1 ॥ पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते
1 // pāpāya vā mahābhāga ! varjayitvā tu bhāratam / itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate
2 ॥ न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैतद्भारतं वद
2 // na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate / tasmādvistaraśo brahman ! mamaitadbhārataṃ vada
3 ॥ ये चास्य भेदा यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षो ऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः
3 // ye cāsya bhedā yāvanto yathāvat sthitireva ca / varṣo 'yaṃ dvijaśārdūla ! ye cāsmin deśaparvatāḥ
4 ॥ मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
4 // mārkaṇḍeya uvāca bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodha me / samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam
5 ॥ इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा
5 // indradvīpaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā
6 ॥ अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
6 // ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / yojanānāṃ hasastraṃ vai dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt
7 ॥ पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिता द्विज
7 // pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāstathā / brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija
8 ॥ इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते
8 // ijyādhyāyavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ / teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate
9 ॥ स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
9 // svargāpavargaprāptiśca puṇyaṃ pāpañca vai tadā / mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ
10 ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः
10 // vindhyaśca pāriyātraśca saptaivātra kulācalāḥ / teṣāṃ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ
11 ॥ विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः
11 // vistārocchrayiṇo ramyā vipulāścātra sānavaḥ / kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ
12 ॥ वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः
12 // vātasvano vaidyutaśca mainākaḥ svarasastathā / tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ
13 ॥ पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोर्ऽबुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः
13 // puṣpo girirdurjayanto raivator'buda eva ca / ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ
14 ॥ श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशो ऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः
14 // śrīparvataścakoraśca śataśo 'nye ca parvatāḥ / tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ
15 ॥ तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा
15 // taiḥ pīyante saritśreṣṭhā yāstāḥ samyaṅnibodha me / gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā
16 ॥ यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती
16 // yamunā ca śatadruśca vitasterāvatī kuhuḥ / gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī
17 ॥ विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिः सृताः
17 // vipāśā devikā raṅkṣurniścīrā gaṇḍakī tathā / kauśikī cāpagā vipra ! himavatpādaniḥ sṛtāḥ
18 ॥ वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा
18 // vedasmṛtirvedavatī vṛtraghrī sindhureva ca / veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā
19 ॥ पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
19 // pārā carmaṇvatī nūpī vidiśā vetravatyapi / śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ
20 ॥ शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा
20 // śoṇo mahānadaścaiva narmadā surathādrijā / mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā
21 ॥ चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी
21 // citrotpalā satamasā karamodā piśācikā / tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī
22 ॥ सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी
22 // sumerujā śuktimatī śakulī tridivākramuḥ / (vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī
23 ॥ शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती
23 // śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī / veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī
24 ॥ करतोया महागौरी दुर्गा चान्तः शिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
24 // karatoyā mahāgaurī durgā cāntaḥ śirā tathā / (ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ
25 ॥ गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्या तथापरा । तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेर्यथापगा
25 // godāvarī bhīmarathā kṛṣṇā veṇyā tathāparā / tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā
26 ॥ (सह्य) (विन्ध्य) पादविनिष्क्रान्ता इत्येताः सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती
26 // (sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ / kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī
27 ॥ मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या
27 // malayādrisamudbhūtā nadyaḥ śītajalāstvimāḥ / pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā
28 ॥ लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी
28 // lāṅgūlinī vaṃśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ / ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī
29 ॥ कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः
29 // kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ / sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ
30 ॥ विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम
30 // viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ / anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama
31 ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः
31 // prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāśca yāḥ / matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ
32 ॥ अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशो ऽमी प्रकीर्तिताः
32 // atharvāścārkaliṅgāśca malakāśca vṛkaiḥ saha / madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ
33 ॥ सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः
33 // sahyasya cottare yā tu yatra godāvarī nadī / pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ
34 ॥ गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः
34 // govardhanaṃ puraṃ ramyaṃ bhārgavasya mahātmanaḥ / vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ
35 ॥ अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः
35 // aparāntāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ / gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ
36 ॥ शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदा हालमूषिकाः । माठरा बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः
36 // śatadrujāḥ kaliṅgāśca pāradā hālamūṣikāḥ / māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ
37 ॥ क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः
37 // kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca / kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ
38 ॥ चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतोनराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः
38 // cīnāścaiva tukhārāśca bahulā bāhyatonarāḥ / ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ
39 ॥ लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः
39 // lampākāḥ śūlakārāśca cūlikā jāguḍaiḥ saha / auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ
40 ॥ तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च
40 // tāmasā haṃsamārgāśca kāśmīrāstuṅganāstathā / śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca
41 ॥ एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः
41 // ete deśā hyudīcyāstu prācyāndeśānnibodha me / adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ
42 ॥ यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः
42 // yathā pravaṅgā raṅgeyā mānadā mānavartikāḥ / brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ
43 ॥ प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः
43 // prāgjyotiṣāśca madrāśca videhāstāmraliptakāḥ / mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ
44 ॥ अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च
44 // athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ / puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca
45 ॥ शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः
45 // śailūṣā mūṣikāścaiva kusumā nāmavāsakāḥ / mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ
46 ॥ आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह
46 // ābhīrāḥ saha vaiśikyā āḍhakyāḥ śabarāśca ye / pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha
47 ॥ पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः
47 // paurikā maulikāścaiva aśmakā bhogavardhanāḥ / naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ
48 ॥ दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह
48 // dākṣiṇātyāstvamī deśā aparāntān nibodha me / sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha
49 ॥ पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः
49 // pulindāśca sumīnāśca rūpapāḥ svāpadaiḥ saha / tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ
50 ॥ नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि
50 // nāsikyāvāśca ye cānye ye caivottaranarmadāḥ / bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi
51 ॥ काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः
51 // kāśmīrāśca surāṣṭrāśca avantyāścārbudaiḥ saha / ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ
52 ॥ सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह
52 // sarajāśca karūṣāśca keralāścotkalaiḥ saha / uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha
53 ॥ तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह
53 // tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā / tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha
54 ॥ अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः
54 // annajāstuṣṭikārāśca vīrahotrā hyavantayaḥ / ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ
55 ॥ अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहारा हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः
55 // ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye / nīhārā haṃsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ
56 ॥ कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह
56 // kuntaprāvaraṇāścaiva ūrṇā dārvāḥ sakṛtrakāḥ / trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha
57 ॥ कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम्
57 // kṛtatretādikaścātra caturyugakṛto vidhiḥ / etattu bhārataṃ varṣaṃ catuḥ saṃsthānasaṃsthitam
58 ॥ दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः
58 // dakṣiṇāparato hyasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ / himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ
59 ॥ तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा
59 // tadetad bhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ dvijottama / brahmatvamamareśatvaṃ devatvaṃ marutastathā
60 ॥ मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् ! शुभाशुभैः
60 // mṛgapaśvapsaroyonistadvat sarve sarīsṛpāḥ / sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman ! śubhāśubhaiḥ
61 ॥ प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् ! नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे ! सदा एष मनोरथः
61 // prayāti karmabhūrbrahman ! nānyā lokeṣu vidyate / devānāmapi viprarṣe ! sadā eṣa manorathaḥ
62 ॥ अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः
62 // api mānuṣyamāpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau / manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṃ surāsuraiḥ
63 ॥ तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः
63 // tatkarmanigaḍagrastaiḥ svakarmakhyāpanotsukaḥ / na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṃhitaiḥ