32 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे रुद्रसर्गाभिधानो नाम द्विपञ्चाशो ऽध्यायः त्रिपञ्चाशो ऽध्यायः- 53 क्रौष्टुकिरुवाच स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् ! सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्
32 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe rudrasargābhidhāno nāma dvipañcāśo 'dhyāyaḥ tripañcāśo 'dhyāyaḥ- 53 krauṣṭukiruvāca svāyambhuvaṃ tvayākhyātametanmanvantarañca yat / tadahaṃ bhagavan ! samyak śrotumicchāmi kathyatām
1 ॥ मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् ! देवेन्द्रश्चैव यस्तथा
1 // manvantarapramāṇañca devā devarṣayastathā / ye ca kṣitīśā bhagavan ! devendraścaiva yastathā
2 ॥ मार्कण्डेय उवाच मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरञ्च मे
2 // mārkaṇḍeya uvāca manvantarāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ / mānuṣeṇa pramāṇena śṛṇu manvantarañca me
3 ॥ त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया
3 // triṃśatkoṭyastu saṃkhyātāḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ / saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā
4 ॥ मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम्
4 // manvantarapramāṇañca ityetat sādhikaṃ vinā / aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam
5 ॥ द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा
5 // dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca / svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā
6 ॥ औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवो ऽतीतास्तथा वैवस्वतो ऽधुना
6 // auttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā / ṣaḍete manavo 'tītāstathā vaivasvato 'dhunā
7 ॥ सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे
7 // sāvarṇiḥ pañca raucyāśca bhautyāścāgāminastvamī / eteṣāṃ vistaraṃ bhūyo manvantaraparigrahe
8 ॥ वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् ! श्रूयतामस्य सन्ततिः
8 // vakṣye devānṛṣīṃścaiva yakṣendrāḥ pitaraśca ye / utpattiṃ saṃgrahaṃ brahman ! śrūyatāmasya santatiḥ
9 ॥ यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः
9 // yacca teṣāmabhūt kṣetraṃ tatputrāṇāṃ mahātmanām / manoḥ svāyambhuvasyāsan daśa putrāstu tatsamāḥ
10 ॥ यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता
10 // yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā / sasamudrākaravatī prativarṣaṃ niveśitā
11 ॥ ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च
11 // sasamudrākaravatī prativarṣaṃ tretāyuge tathā / priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyambhuvasya ca
12 ॥ प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते
12 // priyavratāt prajāvatyāṃ vīrāt kanyā vyajāyata / kanyā sā tu mahābhāgā kardamasya prajāpate
13 ॥ कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश
13 // kanye dve daśa putrāṃśca samrāṭkukṣī ca te ubhe / tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa
14 ॥ आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते
14 // āgnīdhro medhātithiśca vapuṣmāṃśca tathāparaḥ / jyotiṣmāndyutimān bhavyaḥ savanaḥ sapta eva te
15 ॥ प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे
15 // priyavrato 'bhyaṣiñcattān sapta saptasu pārthivān / dvīpeṣu tena dharmeṇa dvīpāṃścaiva nibodha me
16 ॥ जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः
16 // jambudvīpe tathāgnīdhraṃ rājānaṃ kṛtavān pitā / plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ
17 ॥ शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम्
17 // śālmalestu vapuṣmantaṃ jyotiṣmantaṃ kuśāhvaye / krauñcadvīpe dyutimantaṃ bhavyaṃ śākāhvayeśvaram
18 ॥ पुष्कराधिपतिञ्चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकिश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ
18 // puṣkarādhipatiñcāpi savanaṃ kṛtavān sutam / mahāvīto dhātakiśca puṣkarādhipateḥ sutau
19 ॥ द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे
19 // dvidhā kṛtvā tayorvarṣaṃ puṣkare saṃnyaveśayat / bhavyasya putrāḥ saptāsannāmatastānnibodha me
20 ॥ जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरो ऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः
20 // jaladaśca kumāraśca sukumāro manīvakaḥ / kuśottaro 'tha medhāvī saptamastu mahādrumaḥ
21 ॥ तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे
21 // tannāmakāni varṣāṇi śākadvīpe cakāra saḥ / tathā dyutimataḥ sapta putrāstāṃśca nibodha me
22 ॥ कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः
22 // kuśalo manugaścoṣṇaḥ prākaraścārthakārakaḥ / muniśca dundubhiścaiva saptamaḥ parikīrtitaḥ
23 ॥ तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै
23 // teṣāṃ svanāmadheyāni krauñcadvīpe tathābhavan / jyotiṣmataḥ kuśadvīpe putranāmāṅkitāni vai
24 ॥ तत्रापि सप्त वर्षापि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा
24 // tatrāpi sapta varṣāpi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu / udbhidaṃ vaiṣṇavañcaiva surathaṃ lambanaṃ tathā
25 ॥ धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन्
25 // dhṛtimat prākarañcaiva kāpilaṃ cāpi saptamam / vapuṣmataḥ sutāḥ sapta śālmaleśasya cābhavan
26 ॥ श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा
26 // śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā / vaidyuto mānasaścaiva ketumān saptamastathā
27 ॥ तथैव शाल्मलेस्तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै
27 // tathaiva śālmalesteṣāṃ samanāmāni sapta vai / sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai
28 ॥ येषां नामाङ्गितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम्
28 // yeṣāṃ nāmāṅgitairvarṣaiḥ plakṣadvīpastu saptadhā / pūrvaṃ śākabhavaṃ varṣaṃ śiśirantu sukhodayam
29 ॥ आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै
29 // ānandañca śivañcaiva kṣemakañca dhruvantathā / plakṣadvīpādibhūteṣu śākadvīpāntimeṣu vai
30 ॥ ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः
30 // jñeyaḥ pañcasu dharmaśca varṇāśramavibhāgajaḥ / nityaḥ svābhāvikaścaiva ahiṃsāvidhivardhitaḥ
31 ॥ पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बुद्वीपं ददौ द्विज
31 // pañcasveteṣu varṣeṣu sarvasādhāraṇaḥ smṛtaḥ / agnīdhrāya pitā pūrvaṃ jambudvīpaṃ dadau dvija
32 ॥ तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाबिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः
32 // tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava / jyeṣṭho nābiriti khyātastasya kiṃpuruṣo 'nujaḥ
33 ॥ हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते
33 // harivarṣastṛtīyastu caturtho 'bhūdilāvṛtaḥ / vaśyaśca pañcamaḥ putro hiraṇyaḥ ṣaṣṭha ucyate
34 ॥ कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः
34 // kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ / navamaḥ ketumālaśca tannāmnā varṣasaṃsthitiḥ
35 ॥ यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः
35 // yāni kipuruṣādyāni varjayitvā himāhvayam / teṣāṃ svabāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyā hyatnataḥ
36 ॥ विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः
36 // viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca / dharmādharmau na teṣvāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ
37 ॥ न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो ऽभूत् सुतो द्विज
37 // na vai caturyugāvasthā nārtavā ṛtavo na ca / āgnīdhrasūnornābhestu ṛṣabho 'bhūt suto dvija
38 ॥ ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः
38 // ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatādvaraḥ / so 'bhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrājyamāsthitaḥ
39 ॥ तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ
39 // tapastepe mahābhāgaḥ pulahāśramasaṃśrayaḥ / himāhviṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya pitā dadau
40 ॥ तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नान्मा महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः
40 // tasmāt tu bhārataṃ varṣaṃ tasya nānmā mahātmanaḥ / bhatasyāpyabhūt putraḥ sumatirnāma dhārmikaḥ
41 ॥ तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतो ऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा
41 // tasmin rājyaṃ samāveśya bharato 'pi vanaṃ yayau / eteṣāṃ putrapautraistu saptadvīpā vasundharā
42 ॥ प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवे ऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम
42 // priyavratasya putraistu bhuktvā svāyambhuve 'ntare / eṣa svāyambhuvaḥ sargaḥ kathitaste dvijottama
43 ॥ पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते
43 // pūrvamanvantare samyak kimanyat kathayāmi te