80 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सृष्टिप्रकरणे एकोनपञ्चाशदध्यायः पञ्याशो ऽध्यायः- 50 मार्कण्डेय उवाच ततो ऽभिद्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसीः प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
80 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakaraṇe ekonapañcāśadadhyāyaḥ pañyāśo 'dhyāyaḥ- 50 mārkaṇḍeya uvāca tato 'bhidyāyatastasya jajñire mānasīḥ prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha
1 ॥ क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेब्यस्तस्य धीमतः । ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्रगुदाहृताः
1 // kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebyastasya dhīmataḥ / te sarve samavartanta ye mayā pragudāhṛtāḥ
2 ॥ देवाद्याः स्थावरान्ताश्च त्रैगुण्यविषयाः स्मृताः । एवंभूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च
2 // devādyāḥ sthāvarāntāśca traiguṇyaviṣayāḥ smṛtāḥ / evaṃbhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca
3 ॥ यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः । अथान्यान्मानसान् पुत्रानु सदृशानात्मनो ऽसृजत्
3 // yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ / athānyānmānasān putrānu sadṛśānātmano 'sṛjat
4 ॥ भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसन्तथा । मरीचिं दक्षमत्रिञ्च वसिष्टञ्चैव मानसम्
4 // bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasantathā / marīciṃ dakṣamatriñca vasiṣṭañcaiva mānasam
5 ॥ नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयङ्गताः । ततो ऽसृजत् पुनर्ब्रह्मा रुद्रं क्रोधात्मसम्भवम्
5 // nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṅgatāḥ / tato 'sṛjat punarbrahmā rudraṃ krodhātmasambhavam
6 ॥ सङ्कल्पञ्चैव धर्मञ्च पूर्वेषामपि पूर्वजम् । सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा
6 // saṅkalpañcaiva dharmañca pūrveṣāmapi pūrvajam / sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
7 ॥ न ते लोकेषु सज्जन्तो निरपेक्षाः समाहिताः । सर्वे ते ऽनागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः
7 // na te lokeṣu sajjanto nirapekṣāḥ samāhitāḥ / sarve te 'nāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ
8 ॥ तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः । ब्रह्मणो ऽबून्महाक्रोधस्तत्रोत्पन्नोर्ऽकसन्निभः
8 // teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ / brahmaṇo 'būnmahākrodhastatrotpannor'kasannibhaḥ
9 ॥ अर्धनारीनरवपुः पुरुषो ऽतिशरीरवान् । विभजात्मानमित्युक्त्वा स तदान्तर्दधे ततः
9 // ardhanārīnaravapuḥ puruṣo 'tiśarīravān / vibhajātmānamityuktvā sa tadāntardadhe tataḥ
10 ॥ स चोक्तो वै पृथक् स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् । बिभेद पुरुषत्वञ्च दशधा चैकधा तु सः
10 // sa cokto vai pṛthak strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot / bibheda puruṣatvañca daśadhā caikadhā tu saḥ
11 ॥ सौम्यासौम्यैस्तथा शान्तैः पुंस्त्वं स्त्रीत्वञ्च स प्रभुः । बिभेद बहुधा देवः पुरुषैरसितैः सितैः
11 // saumyāsaumyaistathā śāntaiḥ puṃstvaṃ strītvañca sa prabhuḥ / bibheda bahudhā devaḥ puruṣairasitaiḥ sitaiḥ
12 ॥ ततो ब्रह्मात्मसम्भूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः । आत्मनः सदृशं कृत्वा प्रजापालो मनुं द्विज
12 // tato brahmātmasambhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ / ātmanaḥ sadṛśaṃ kṛtvā prajāpālo manuṃ dvija
13 ॥ शतरूपाञ्च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः
13 // śatarūpāñca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām / svāyambhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ
14 ॥ तस्माच्च पुरुषात् पुत्रौ शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रख्यातावात्मकर्मभिः
14 // tasmācca puruṣāt putrau śatarūpā vyajāyata / priyavratottānapādau prakhyātāvātmakarmabhiḥ
15 ॥ कन्ये द्वे च तथा ऋद्धिं प्रसूतिञ्च ततः पिता । ददौ पुर्सूतिं दक्षाय तथा ऋद्धिं रुचेः पुरा
15 // kanye dve ca tathā ṛddhiṃ prasūtiñca tataḥ pitā / dadau pursūtiṃ dakṣāya tathā ṛddhiṃ ruceḥ purā
16 ॥ प्रजापतिः स जग्राह तयोर्यज्ञः सदक्षिणः । पुत्रो जज्ञे महाभाग ! दम्पतीमिथुनं ततः
16 // prajāpatiḥ sa jagrāha tayoryajñaḥ sadakṣiṇaḥ / putro jajñe mahābhāga ! dampatīmithunaṃ tataḥ
17 ॥ यज्ञस्य दक्षिणायान्तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवो ऽन्तरे
17 // yajñasya dakṣiṇāyāntu putrā dvādaśa jajñire / yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuvo 'ntare
18 ॥ तस्य पुत्रास्तु यज्ञस्य दक्षिणायां सभास्वराः । प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस्तथा
18 // tasya putrāstu yajñasya dakṣiṇāyāṃ sabhāsvarāḥ / prasūtyāñca tathā dakṣaścatastro viṃśatistathā
19 ॥ ससर्ज कन्यास्तासाञ्च सम्यङ्नामानि मे शृणु । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा
19 // sasarja kanyāstāsāñca samyaṅnāmāni me śṛṇu / śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā
20 ॥ बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी । पत्न्यर्थे प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
20 // buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī / patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ
21 ॥ ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यथ सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिस्तथा क्षमा
21 // tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ / khyātiḥ satyatha sambhūtiḥ smṛtiḥ prītistathā kṣamā
22 ॥ सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः
22 // santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā / bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ
23 ॥ पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्च ऋषयस्तथा । वसिष्ठो ऽत्रिस्तथा वह्निः पितरश्च यथाक्रमम्
23 // pulastyaḥ pulahaścaiva kratuśca ṛṣayastathā / vasiṣṭho 'tristathā vahniḥ pitaraśca yathākramam
24 ॥ ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः । श्रद्धा कामं श्रीश्च दर्पं नियमं धृतिरात्मजम्
24 // khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ / śraddhā kāmaṃ śrīśca darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam
25 ॥ सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत । मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च
25 // santoṣañca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirajāyata / medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca
26 ॥ बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत
26 // bodhaṃ buddhistathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam / vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyata
27 ॥ सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मयोनयः । कामादतिमुदं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत
27 // sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmayonayaḥ / kāmādatimudaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata
28 ॥ हिंसा भार्या त्वधर्मस्य तस्यां जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निरृतिस्तस्यां सुतौ द्वौ नरकं भयम्
28 // hiṃsā bhāryā tvadharmasya tasyāṃ jajñe tathānṛtam / kanyā ca nirṛtistasyāṃ sutau dvau narakaṃ bhayam
29 ॥ माया च वेदना चैव मिथुनं द्वयमेतयोः । तयोर्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्
29 // māyā ca vedanā caiva mithunaṃ dvayametayoḥ / tayorjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam
30 ॥ वेदनात्मसुतञ्चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् । मृत्योर्व्याधि-जरा-शोक-तृष्णा-क्रोधाश्च जज्ञिरे
30 // vedanātmasutañcāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt / mṛtyorvyādhi-jarā-śoka-tṛṣṇā-krodhāśca jajñire
31 ॥ दुः खोद्भवाः स्मृता ह्येते सर्वे वाधर्मलक्षणाः । नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
31 // duḥ khodbhavāḥ smṛtā hyete sarve vādharmalakṣaṇāḥ / naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ
32 ॥ निरृतिश्च तथा चान्या मृत्योर्भार्याभवन्मुने । अलक्ष्मीर्नाम तस्याञ्च मृत्योः पुत्राश्चतुर्दश
32 // nirṛtiśca tathā cānyā mṛtyorbhāryābhavanmune / alakṣmīrnāma tasyāñca mṛtyoḥ putrāścaturdaśa
33 ॥ अलक्ष्मीपुत्रका ह्येते मृत्योरादेशकारिणः । विनाशकालेषु नरान् भजन्त्येते शृणुष्व तान्
33 // alakṣmīputrakā hyete mṛtyorādeśakāriṇaḥ / vināśakāleṣu narān bhajantyete śṛṇuṣva tān
34 ॥ इन्द्रियेषु दशस्वेते तथा मनसि च स्थिताः । स्वे स्वे नरं स्त्रियं वापि विषये योजयन्ति हि
34 // indriyeṣu daśasvete tathā manasi ca sthitāḥ / sve sve naraṃ striyaṃ vāpi viṣaye yojayanti hi
35 ॥ अथेन्द्रियाणि चाक्रम्य रागक्रोधादिभिर्नरान् । योजयन्ति यथा हानिं यान्त्यधर्मादिभिर्द्विज
35 // athendriyāṇi cākramya rāgakrodhādibhirnarān / yojayanti yathā hāniṃ yāntyadharmādibhirdvija
36 ॥ अहङ्कारगतश्चान्यस्तथान्यो बुद्धिसंस्थितः । विनाशाय नराः स्त्रीणां यतन्ते महोसंश्रिताः
36 // ahaṅkāragataścānyastathānyo buddhisaṃsthitaḥ / vināśāya narāḥ strīṇāṃ yatante mahosaṃśritāḥ
37 ॥ तथैवान्यो गृहे पुंसां दुः सहो नाम विश्रुतः । क्षुत्क्षामो ऽधोमुखो नग्रश्चीरी काकसमस्वनः
37 // tathaivānyo gṛhe puṃsāṃ duḥ saho nāma viśrutaḥ / kṣutkṣāmo 'dhomukho nagraścīrī kākasamasvanaḥ
38 ॥ स सर्वान् खादितुं सृष्टो ब्रह्मणा तमसो निधिः । दंष्ट्राकरालमत्यर्थं विवृतास्यं सुभैरवम्
38 // sa sarvān khādituṃ sṛṣṭo brahmaṇā tamaso nidhiḥ / daṃṣṭrākarālamatyarthaṃ vivṛtāsyaṃ subhairavam
39 ॥ तमत्तुकाममाहेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वब्रह्ममयः शुद्धः कारणं जगतो ऽव्ययः
39 // tamattukāmamāhedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ / sarvabrahmamayaḥ śuddhaḥ kāraṇaṃ jagato 'vyayaḥ
40 ॥ ब्रह्मोवाच नात्तव्यन्ते जगदिदं जहि कोपं शमं व्रज । त्यजैनान्तामसी वृत्तिमपास्य रजसः कलाम्
40 // brahmovāca nāttavyante jagadidaṃ jahi kopaṃ śamaṃ vraja / tyajaināntāmasī vṛttimapāsya rajasaḥ kalām
41 ॥ दुः सह उवाच क्षुत्क्षामो ऽस्मि जगन्नाथ ! पिपासुश्चापि दुर्बलः । कथं तृप्तिमियान्नाथ ! भवेयं बलवान् कथम् । कश्चाश्रयो ममाक्याहि वर्तेयं यत्र निर्वृतः
41 // duḥ saha uvāca kṣutkṣāmo 'smi jagannātha ! pipāsuścāpi durbalaḥ / kathaṃ tṛptimiyānnātha ! bhaveyaṃ balavān katham / kaścāśrayo mamākyāhi varteyaṃ yatra nirvṛtaḥ
42 ॥ ब्रह्मोवाच तवाश्रयो गृहं पुंसां जनश्चाधार्मिको बलम् । पुष्टिं नित्यक्रियाहान्या भवान् वत्स ! गमिष्यति
42 // brahmovāca tavāśrayo gṛhaṃ puṃsāṃ janaścādhārmiko balam / puṣṭiṃ nityakriyāhānyā bhavān vatsa ! gamiṣyati
43 ॥ वृथास्फोटाश्च ते वस्त्रमाहारञ्च ददामि ते । क्षतं कीटावपन्नञ्च तथा श्वबिरवेक्षितम्
43 // vṛthāsphoṭāśca te vastramāhārañca dadāmi te / kṣataṃ kīṭāvapannañca tathā śvabiravekṣitam
44 ॥ भग्नभाणागतन्तद्वन्मुखवातोपशामितम् । उच्छिष्टापक्वमास्विन्नमवलीढमसंस्कृतम्
44 // bhagnabhāṇāgatantadvanmukhavātopaśāmitam / ucchiṣṭāpakvamāsvinnamavalīḍhamasaṃskṛtam
45 ॥ भग्नासनस्थितैर्भुक्तमासन्नागतमेव च । विदिङ्मुखं सन्ध्ययोश्च नृत्यवाद्यस्वनाकुलम्
45 // bhagnāsanasthitairbhuktamāsannāgatameva ca / vidiṅmukhaṃ sandhyayośca nṛtyavādyasvanākulam
46 ॥ उदक्योपहतं भुक्तमुदक्या दृष्टमेव च । यच्चोपघातवत् किञ्चिद् भक्ष्यं पेयमथापि वा
46 // udakyopahataṃ bhuktamudakyā dṛṣṭameva ca / yaccopaghātavat kiñcid bhakṣyaṃ peyamathāpi vā
47 ॥ एतानि तव पुष्ट्यर्थमन्यच्चापि ददामि ते । अश्रद्धया हुतं दत्तमस्नातैर्यदवज्ञया
47 // etāni tava puṣṭyarthamanyaccāpi dadāmi te / aśraddhayā hutaṃ dattamasnātairyadavajñayā
48 ॥ यन्नाम्बुपूर्वकं क्षिप्तमनर्थोकृतमेव च । त्यक्तुमाविष्कृतं यत् तु दत्तं चैवातिविस्मयात्
48 // yannāmbupūrvakaṃ kṣiptamanarthokṛtameva ca / tyaktumāviṣkṛtaṃ yat tu dattaṃ caivātivismayāt
49 ॥ दुष्टं क्रुद्धार्तदत्तञ्च यक्ष तद्भागि तत् फलम् । यच्च पौनर्भवः किञ्चित् करोत्यामुष्मिकं क्रमम्
49 // duṣṭaṃ kruddhārtadattañca yakṣa tadbhāgi tat phalam / yacca paunarbhavaḥ kiñcit karotyāmuṣmikaṃ kramam
50 ॥ यच्च पौनर्भवा योषित् तद्यक्ष ! तव तृप्तये । कन्याशुल्कोपधानाय समुपास्ते धनक्रियाः
50 // yacca paunarbhavā yoṣit tadyakṣa ! tava tṛptaye / kanyāśulkopadhānāya samupāste dhanakriyāḥ
51 ॥ तथैव यक्ष ! पुष्ट्यर्थमसच्छास्त्रक्रियाश्च याः । यच्चार्थनिर्वृतं किञ्चिदधीतं यन्न सत्यतः
51 // tathaiva yakṣa ! puṣṭyarthamasacchāstrakriyāśca yāḥ / yaccārthanirvṛtaṃ kiñcidadhītaṃ yanna satyataḥ
52 ॥ तत सर्वं तव कालांश्च ददामि तव सिद्धये । गुर्विण्यभिगमे सन्ध्यानित्यकार्यव्यतिक्रमे
52 // tata sarvaṃ tava kālāṃśca dadāmi tava siddhaye / gurviṇyabhigame sandhyānityakāryavyatikrame
53 ॥ असच्छास्त्रक्रियालापदूषितेषु च दुः सह । तवाभिभवसामर्थ्यं भविष्यति सदा नृषु
53 // asacchāstrakriyālāpadūṣiteṣu ca duḥ saha / tavābhibhavasāmarthyaṃ bhaviṣyati sadā nṛṣu
54 ॥ पङ्क्तिभेदे वृथापाके पाकभेदे तथा क्रिया । नित्यञ्च गेहकलहे भविता वसतिस्तव
54 // paṅktibhede vṛthāpāke pākabhede tathā kriyā / nityañca gehakalahe bhavitā vasatistava
55 ॥ अपोष्यमाणे च तथा भृत्ये गोवाहनादिके । असन्ध्याभ्युक्षितागारे काले त्वत्तो भयं नृणाम्
55 // apoṣyamāṇe ca tathā bhṛtye govāhanādike / asandhyābhyukṣitāgāre kāle tvatto bhayaṃ nṛṇām
56 ॥ नक्षत्रग्रहपीडासु त्रिविधोत्पातदर्शने । अशान्तिकपरान् यक्ष ! नरानभिभविष्यसि
56 // nakṣatragrahapīḍāsu trividhotpātadarśane / aśāntikaparān yakṣa ! narānabhibhaviṣyasi
57 ॥ वृथोपवासिनो मर्त्या द्यूतस्त्रीषु सदा रताः । त्वद्भाषणोपकर्तारो वैडालव्रतिकाश्च ये
57 // vṛthopavāsino martyā dyūtastrīṣu sadā ratāḥ / tvadbhāṣaṇopakartāro vaiḍālavratikāśca ye
58 ॥ अब्रह्मचारिणाधीतमिज्या चाविदुषा कृता । तपोवने ग्राम्यभुजां तथैवानिर्वजितात्मनाम्
58 // abrahmacāriṇādhītamijyā cāviduṣā kṛtā / tapovane grāmyabhujāṃ tathaivānirvajitātmanām
59 ॥ ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशां शूद्राणाञ्च स्वकर्मतः । परिच्युतानां या चेष्टा परलोकार्थमीप्सताम्
59 // brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñca svakarmataḥ / paricyutānāṃ yā ceṣṭā paralokārthamīpsatām
60 ॥ तस्याश्च यत् फलं सर्वं तत् ते यक्ष ! भविष्यति । अन्यच्च ते प्रयच्छामि पुष्ट्यर्थं सन्निबोध तत्
60 // tasyāśca yat phalaṃ sarvaṃ tat te yakṣa ! bhaviṣyati / anyacca te prayacchāmi puṣṭyarthaṃ sannibodha tat
61 ॥ भवतो वैश्वदेवान्ते नामोच्चारणपूर्वकम् । एतत् तवेति दास्यन्ति भवतो बलिमूर्जितम्
61 // bhavato vaiśvadevānte nāmoccāraṇapūrvakam / etat taveti dāsyanti bhavato balimūrjitam
62 ॥ यः संस्कृताशी विधिवच्छुचिरन्तस्तथा बहिः । अलोलुपो जितस्त्रीकस्तद्गेहमपवर्जय
62 // yaḥ saṃskṛtāśī vidhivacchucirantastathā bahiḥ / alolupo jitastrīkastadgehamapavarjaya
63 ॥ पूज्यन्ते हव्यकव्याभ्यां देवताः पितरस्तथा । यामयो ऽतिथयश्चापि तद्गेहं यक्ष ! वर्जय
63 // pūjyante havyakavyābhyāṃ devatāḥ pitarastathā / yāmayo 'tithayaścāpi tadgehaṃ yakṣa ! varjaya
64 ॥ यत्र मैत्री गृहे बालवृद्धयोषिन्नरेषु च । तथा स्वजनवर्गेषु गृहं तच्चापि वर्जय
64 // yatra maitrī gṛhe bālavṛddhayoṣinnareṣu ca / tathā svajanavargeṣu gṛhaṃ taccāpi varjaya
65 ॥ योषितो ऽबिरता यत्र न वहिर्गमनोत्सुकाः । लज्जान्विताः सदा गेहं यक्ष ! तत् परिवर्जय
65 // yoṣito 'biratā yatra na vahirgamanotsukāḥ / lajjānvitāḥ sadā gehaṃ yakṣa ! tat parivarjaya
66 ॥ वयः सम्बन्धयोग्यानि शयनान्यशनानि च । यत्र गेहे त्वया यक्ष ! तद्वर्ज्यं वचनान्मम
66 // vayaḥ sambandhayogyāni śayanānyaśanāni ca / yatra gehe tvayā yakṣa ! tadvarjyaṃ vacanānmama
67 ॥ यत्र कारुणिका नित्यं साधुकर्मण्यवस्थिताः । सामान्योपस्करैर्युक्तास्त्यजेथा यक्ष ! तद्गृहम्
67 // yatra kāruṇikā nityaṃ sādhukarmaṇyavasthitāḥ / sāmānyopaskarairyuktāstyajethā yakṣa ! tadgṛham
68 ॥ यत्रासनस्थास्तिष्ठत्सु गुरु-वृद्ध-द्विजातिषु । न तिष्ठन्ति गृहं तच्च वर्ज्यं यक्ष ! त्वया सदा
68 // yatrāsanasthāstiṣṭhatsu guru-vṛddha-dvijātiṣu / na tiṣṭhanti gṛhaṃ tacca varjyaṃ yakṣa ! tvayā sadā
69 ॥ तरुगुल्मादिभिर्धारं न विद्धं यस्य वेश्मनः । मर्मभेदो ऽथवा पुंसस्तच्छ्रेयो भवनं न ते
69 // tarugulmādibhirdhāraṃ na viddhaṃ yasya veśmanaḥ / marmabhedo 'thavā puṃsastacchreyo bhavanaṃ na te
70 ॥ देवतापितृभृत्त्यानामतिथीनाञ्च वर्तनम् । य्सायवशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज
70 // devatāpitṛbhṛttyānāmatithīnāñca vartanam / ysāyavaśiṣṭenānnena puṃsastasya gṛhaṃ tyaja
71 ॥ सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्त्रान्नानुतापिनः । पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान्
71 // satyavākyān kṣamāśīlānahiṃstrānnānutāpinaḥ / puruṣānīdṛśān yakṣa ! tyajethāścānasūyakān
72 ॥ भर्तृशुश्रूषणे युक्तामसत्स्त्रीसङ्गवर्जिताम् । कुटुम्बभर्तृशेषान्नपुष्टाञ्च त्यज योषितम्
72 // bhartṛśuśrūṣaṇe yuktāmasatstrīsaṅgavarjitām / kuṭumbabhartṛśeṣānnapuṣṭāñca tyaja yoṣitam
73 ॥ यजनाध्ययनाभ्यासदानासक्तमतिं सदा । याजनाध्यापनादानकृतवृत्तिं द्विजं त्यज
73 // yajanādhyayanābhyāsadānāsaktamatiṃ sadā / yājanādhyāpanādānakṛtavṛttiṃ dvijaṃ tyaja
74 ॥ दानाध्ययनयज्ञेषु सदोद्युक्तञ्च दुः सह । क्षत्रियं त्यज सच्छुल्कशस्त्राजीवात्तवेतनम्
74 // dānādhyayanayajñeṣu sadodyuktañca duḥ saha / kṣatriyaṃ tyaja sacchulkaśastrājīvāttavetanam
75 ॥ त्रिभिः पूर्वगुणैर्युक्तं पाशुपाल्य-वणिज्ययोः । कृषेश्चावाप्तवृत्तिञ्च त्यज वैश्यमकल्मषम्
75 // tribhiḥ pūrvaguṇairyuktaṃ pāśupālya-vaṇijyayoḥ / kṛṣeścāvāptavṛttiñca tyaja vaiśyamakalmaṣam
76 ॥ दानेझ्या-द्विजशुश्रूषा-तत्परं यक्ष ! सन्त्यज । शूद्रञ्च ब्राह्मणादीनांशुश्रूषावृत्तिपोषकम्
76 // dānejhyā-dvijaśuśrūṣā-tatparaṃ yakṣa ! santyaja / śūdrañca brāhmaṇādīnāṃśuśrūṣāvṛttipoṣakam
77 ॥ श्रुतिस्मृत्यविरोधेन कृतवृत्तिर्गृहे गृही । यत्र तत्र च तत्पत्नि तस्यैवानुगतात्मिका
77 // śrutismṛtyavirodhena kṛtavṛttirgṛhe gṛhī / yatra tatra ca tatpatni tasyaivānugatātmikā
78 ॥ यत्र पुत्रो गुरोः पूजां देवानाञ्च तथा पितुः । पत्नी च भर्तुः कुरुते तत्रालक्ष्मीभयं कुतः
78 // yatra putro guroḥ pūjāṃ devānāñca tathā pituḥ / patnī ca bhartuḥ kurute tatrālakṣmībhayaṃ kutaḥ
79 ॥ सदानुलिप्तं सन्ध्यासु गृहमम्बुसमुक्षितम् । कृतपुष्पबलिं यक्ष ! न त्वं शक्नोषि वीक्षितुम्
79 // sadānuliptaṃ sandhyāsu gṛhamambusamukṣitam / kṛtapuṣpabaliṃ yakṣa ! na tvaṃ śaknoṣi vīkṣitum
80 ॥ भास्करादृष्टशय्यानि नित्याग्निसलिलानि च । सूर्यावलोकदीपानि लक्ष्म्या गेहानि भाजनम्
80 // bhāskarādṛṣṭaśayyāni nityāgnisalilāni ca / sūryāvalokadīpāni lakṣmyā gehāni bhājanam
81 ॥ यत्रोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषाज्यताम्रपात्राणि तद्गृहं न तवाश्रयः
81 // yatrokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī / viṣājyatāmrapātrāṇi tadgṛhaṃ na tavāśrayaḥ
82 ॥ यत्र कष्टकिनो वृक्षा यत्र निष्पाववल्लरी । भार्या पुनर्भूर्वल्मीकस्तद्यक्ष ! तव मन्दिरम्
82 // yatra kaṣṭakino vṛkṣā yatra niṣpāvavallarī / bhāryā punarbhūrvalmīkastadyakṣa ! tava mandiram
83 ॥ यस्मिन् गृहे नराः पञ्च स्त्रीत्रयं तावतीश्च गाः । अन्धकारेन्धनाग्निश्च तद्गृहं वसतिस्तव
83 // yasmin gṛhe narāḥ pañca strītrayaṃ tāvatīśca gāḥ / andhakārendhanāgniśca tadgṛhaṃ vasatistava
84 ॥ एकच्छागं द्विवालेयं त्रिगवं पञ्चमाहिषम् । षडश्वं सप्तमातङ्गं गृहं यक्षाशु शोषय
84 // ekacchāgaṃ dvivāleyaṃ trigavaṃ pañcamāhiṣam / ṣaḍaśvaṃ saptamātaṅgaṃ gṛhaṃ yakṣāśu śoṣaya
85 ॥ कुद्दालदात्रपिटकं तद्वत् स्थाल्यादिभाजनम् । यत्र तत्रैव क्षिप्तानि तव दद्युः प्रतिश्रयम्
85 // kuddāladātrapiṭakaṃ tadvat sthālyādibhājanam / yatra tatraiva kṣiptāni tava dadyuḥ pratiśrayam
86 ॥ मुसलोलूखले स्त्रीणामास्या तद्वदुदुम्बरे । अवस्करे मन्त्रणञ्च यक्षैतदुपकृत् तव
86 // musalolūkhale strīṇāmāsyā tadvadudumbare / avaskare mantraṇañca yakṣaitadupakṛt tava
87 ॥ लङ्घ्यन्ते यत्र धान्यानि पक्वापक्वानि वेश्मनि । तद्वच्छास्त्राणि तत्र त्वं यथेष्टं चर दुः सह
87 // laṅghyante yatra dhānyāni pakvāpakvāni veśmani / tadvacchāstrāṇi tatra tvaṃ yatheṣṭaṃ cara duḥ saha
88 ॥ स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्वोफलेन वा । गृहे तत्र दुरिष्टानामशेषाणां समाश्रयः
88 // sthālīpidhāne yatrāgnirdatto darvophalena vā / gṛhe tatra duriṣṭānāmaśeṣāṇāṃ samāśrayaḥ
89 ॥ मानुषास्थि गृहे यत्र दिवारात्रं मृतस्थितिः । तत्र यक्ष ! तवावासस्तथान्येषाञ्च रक्षसाम्
89 // mānuṣāsthi gṛhe yatra divārātraṃ mṛtasthitiḥ / tatra yakṣa ! tavāvāsastathānyeṣāñca rakṣasām
90 ॥ अदत्त्वा भुञ्जते ये वै बन्धोः पिण्डं तथोदकम् । सपिण्डान् सोदकांश्चैव तत्काले तान् नरान् भज
90 // adattvā bhuñjate ye vai bandhoḥ piṇḍaṃ tathodakam / sapiṇḍān sodakāṃścaiva tatkāle tān narān bhaja
91 ॥ यत्र पद्मपहापद्मौ सुरभिर्मोकाशिनी । वृषभैरावतौ यत्र कल्प्यन्ते तद्गृहं त्यज
91 // yatra padmapahāpadmau surabhirmokāśinī / vṛṣabhairāvatau yatra kalpyante tadgṛhaṃ tyaja
92 ॥ अशस्त्रा देवता यत्र सशस्त्राश्चाहवं विना । कल्प्यन्ते मनुजैरर्च्यास्तत् परित्यज मन्दिरम्
92 // aśastrā devatā yatra saśastrāścāhavaṃ vinā / kalpyante manujairarcyāstat parityaja mandiram
93 ॥ पौरजानपदैर्यत्र प्राक्प्रसिद्धमहोत्सवाः । क्रियन्ते पूर्ववद् गेहे न त्वं तत्र गृहे चर
93 // paurajānapadairyatra prākprasiddhamahotsavāḥ / kriyante pūrvavad gehe na tvaṃ tatra gṛhe cara
94 ॥ शूर्पवातघटाम्भोभिः स्त्रानं वस्त्राम्बुविप्रुषैः । नखाग्रसलिलैश्चैव तान् याहि हतलक्षणान्
94 // śūrpavātaghaṭāmbhobhiḥ strānaṃ vastrāmbuvipruṣaiḥ / nakhāgrasalilaiścaiva tān yāhi hatalakṣaṇān
95 ॥ देशाचारान् समयान् ज्ञातिधर्मं जपं होपं मङ्गलं देवतेष्टिम् । सम्यक्शौचं विधिवल्लोकवादान् पुंसस्त्वया कुर्वतो मास्तु सङ्गः
95 // deśācārān samayān jñātidharmaṃ japaṃ hopaṃ maṅgalaṃ devateṣṭim / samyakśaucaṃ vidhivallokavādān puṃsastvayā kurvato māstu saṅgaḥ
96 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा दुः सहं ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । चकार शासनं सो ऽपि तथा पङ्कजजन्मनः
96 // mārkaṇḍeya uvāca ityuktvā duḥ sahaṃ brahmā tatraivāntaradhīyata / cakāra śāsanaṃ so 'pi tathā paṅkajajanmanaḥ