73 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर्नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् । (द्वितीयो भागः ) षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः क्रौष्टुकिरुवाच भगवंस्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः
73 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmotpatirnāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīmanmaharṣivedavyāsapraṇītaṃ śrīmārkaṇḍeyapurāṇam / (dvitīyo bhāgaḥ ) ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ krauṣṭukiruvāca bhagavaṃstvaṇḍasambhūtiryathāvat kathitā mama / brahmāṇḍe brahmaṇo janma tathā coktaṃ mahātmanaḥ
1 ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदान सृष्टिर्भूतानामस्ति किन्नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते
1 // etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatto bhṛgukulodbhava / yadāna sṛṣṭirbhūtānāmasti kinnu na cāsti vā / kāle vai pralayasyānte sarvasminnupasaṃhṛte
2 ॥ मार्कण्डेय उवाच यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतो ऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः
2 // mārkaṇḍeya uvāca yadā tu prakṛtau yāti layaṃ viśvamidaṃ jagat / tadocyate prākṛto 'yaṃ vidvadbhiḥ pratisañcaraḥ
3 ॥ स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिष्ठतः
3 // svātmanyavasthitevyakte vikāre pratisaṃhṛte / prakṛtiḥ puruṣaścaiva sādharmyeṇāvatiṣṭhataḥ
4 ॥ तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम्
4 // tadā tamaśca sattvañca samatvena vyavasthitau / anudriktāvanūnau ca tatprotau ca parasparam
5 ॥ तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजो ऽप्यनुसृतं स्थितम्
5 // tileṣu vā yathā tailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam / tathā tamasi sattve ca rajo 'pyanusṛtaṃ sthitam
6 ॥ उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुषो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेशस्य तत्समा संयमे निशा
6 // utpattirbrahmaṇo yāvadāyuṣo dviparārdhikam / tāvaddinaṃ pareśasya tatsamā saṃyame niśā
7 ॥ अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः को ऽप्यपरक्रियः
7 // aharmukhe prabuddhastu jagadādiranādimān / sarvaheturacintyātmā paraḥ ko 'pyaparakriyaḥ
8 ॥ प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः
8 // prakṛtiṃ puruṣañcaiva prāviśyāśu jagatpatiḥ / kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ
9 ॥ यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्
9 // yathā mado navastrīṇāṃ yathā vā mādhavānilaḥ / anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān
10 ॥ प्रधाने क्षोभ्यमाने तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नो ऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया
10 // pradhāne kṣobhyamāne tu sa devo brahmasaṃjñitaḥ / samutpanno 'ṇḍakoṣastho yathā te kathitaṃ mayā
11 ॥ स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः
11 // sa eva kṣobhakaḥ pūrvaṃ sa kṣobhyaḥ prakṛteḥ patiḥ / sa saṅkocavikāśābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ
12 ॥ अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणो ऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः
12 // atpannaḥ sa jagadyoniraguṇo 'pi rajoguṇam / bhuñjan pravartate sarge brahmatvaṃ samupāśritaḥ
13 ॥ ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम्
13 // brahmatve sa prajāḥ sṛṣṭvā tataḥ sattvātirekavān / viṣṇutvametya dharmeṇa kurute paripālanam
14 ॥ ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणो ऽगुणः
14 // tatastamoguṇodrikto rudratve cākhilaṃ jagat / upasaṃhṛtya vai śete trailokyaṃ triguṇo 'guṇaḥ
15 ॥ यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स संज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम्
15 // yathā prāgvyāpakaḥ kṣetrī pālako lāvakastathā / yathā sa saṃjñāmāyāti brahmaviṣṇvīśakāriṇīm
16 ॥ ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रो ऽवस्थाः स्वयम्भुवः
16 // brahmatve sṛjate lokān rudratve saṃharatyapi / viṣṇutve cāpyudāsīnastistro 'vasthāḥ svayambhuvaḥ
17 ॥ रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः
17 // rajo brahmā tamo rudro viṣṇuḥ sattvaṃ jagatpatiḥ / eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ
18 ॥ अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्
18 // anyonyamithunā hyete anyonyāśrayiṇastathā / kṣaṇaṃ viyogo nahyeṣāṃ na tyajanti parasparam
19 ॥ एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः
19 // evaṃ brahmā jagatpūrvo devadevaścaturmukhaḥ / rajoguṇaṃ samāśritya straṣṭṭatve sa vyavasthitaḥ
20 ॥ हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत
20 // hiraṇyagarbho devādiranādirupacārataḥ / bhūpadmakarṇikāsaṃstho brahmāgre samajāyata
21 ॥ तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे
21 // tasya varṣaśataṃ tvekaṃ paramāyurmahātmanaḥ / brahmyeṇaiva hi mānena tasya saṃkhyāṃ nibodha me
22 ॥ निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः
22 // nimeṣairdaśabhiḥ kāṣṭhā tathā pañcabhirucyate / kalāstriṃśacca vai kāṣṭhā muhūrtaṃ triṃśattāḥ kalāḥ
23 ॥ अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते
23 // ahorātraṃ muhūrtānāṃ nṛṇāṃ triṃśattu vai smṛtam / ahorātraiśca triṃśadbhiḥ pakṣau dvau māsa ucyate
24 ॥ तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवानामहोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम्
24 // taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare / taddevānāmahorātraṃ dinaṃ tatrottarāyaṇam
25 ॥ दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे
25 // divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam / caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ śṛṇuṣva me
26 ॥ चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः
26 // catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ kṛtamucyate / śatāni sandhyā catvāri sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
27 ॥ त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः
27 // tretā trīṇi sahasrāṇi divyābdānāṃ śatatrayam / tatsandhyā tatsamā caiva sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
28 ॥ द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः
28 // dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ dve śate tathā / tasya sandhyā samākhyātā dve śatābde tadaṃśakaḥ
29 ॥ कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ
29 // kaliḥ sahasraṃ divyānāmabdānāṃ dvijasattama / sandhyā sandhyāṃśakaścaiva śatakau samudāhṛtau
30 ॥ एषा द्वाधशसाहस्त्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम्
30 // eṣā dvādhaśasāhastrī yugākhyā kavibhiḥ kṛtā / etat sahasraguṇitamo brāhmyamudāhṛtam
31 ॥ ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते
31 // brahmaṇo divase brahman manavaḥ syuścaturdaśa / bhavanti bhāgaśasteṣāṃ sahasraṃ tadvibhajyate
32 ॥ देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्
32 // devāḥ saptarṣayaḥ sendrā manustatsūnavo nṛpāḥ / manunā saha sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat
33 ॥ चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्ये कसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे
33 // caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hye kasaptatiḥ / manvantaraṃ tasya saṃkhyāṃ mānuṣābdairnibodha me
34 ॥ त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया
34 // triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija / satpaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā
35 ॥ विंशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे
35 // viṃśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā / etanmanvantaraṃ proktaṃ divyairvarṣairnibodha me
36 ॥ अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
36 // aṣṭau varṣasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā yutam / dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu
37 ॥ चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः
37 // caturdaśaguṇo hyeṣa kālo brahmyamahaḥ smṛtam / tasyānte pralayaḥ prokto brahman naimittiko budhaiḥ
38 ॥ भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति
38 // bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarlokaśca vināśinaḥ / tathā vināśamāyānti maharlokaśca tiṣṭhati
39 ॥ तद्वासिनो ऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि
39 // tadvāsino 'pi tāpena janalokaṃ prayānti vai / ekārṇave ca trailokye brahmā svapiti vai niśi
40 ॥ तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत्
40 // tatpramāṇaiva sā rātristadante sṛjyate punaḥ / evantu brahmaṇo varṣamekaṃ varṣaśatantu tat
41 ॥ शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते
41 // śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramityabhidhīyate / pañcāśadbhistathā varṣaiḥ parārdhamiti kīrtyate
42 ॥ एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्ते ऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः
42 // evamasya parārdhantu vyatītaṃ dvijasattama / yasyānte 'bhūnmahākalpaḥ pādma ityabhiviśrutaḥ
43 ॥ द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकल्पितः
43 // dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija / vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikalpitaḥ