16 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे काम्यश्राद्धफलकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः मदालसोवाच एवं पुत्र ! गृहस्थेन देवताः पितरस्तथा । संपूज्या हव्यकव्याभ्यामन्नेनातिथिबान्धवाः
16 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kāmyaśrāddhaphalakathanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ catustriṃśo 'dhyāyaḥ madālasovāca evaṃ putra ! gṛhasthena devatāḥ pitarastathā / saṃpūjyā havyakavyābhyāmannenātithibāndhavāḥ
1 ॥ भूतानि भृत्याः सकलाः पशुपक्षिपिपीलिकाः । भिक्षवो याचमानाश्च ये चान्ये वसता गृहे
1 // bhūtāni bhṛtyāḥ sakalāḥ paśupakṣipipīlikāḥ / bhikṣavo yācamānāśca ye cānye vasatā gṛhe
2 ॥ सदाचारवता तात ! साधुना गृहमेधिना । पापं भुङ्क्ते समुल्लङ्घ्य नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः
2 // sadācāravatā tāta ! sādhunā gṛhamedhinā / pāpaṃ bhuṅkte samullaṅghya nityanaimittikīḥ kriyāḥ
3 ॥ अलर्क उवाच कथितं मे त्वया मातर्नित्य नैमित्तिकञ्च यत् । नित्यनैमित्तिकञ्चैव त्रिविधं कर्म पौरुषम्
3 // alarka uvāca kathitaṃ me tvayā mātarnitya naimittikañca yat / nityanaimittikañcaiva trividhaṃ karma pauruṣam
4 ॥ सदाचारमहं श्रोतुमिच्छामि कुलनन्दिनि । यत् कुर्वन् सुखमाप्रोति परत्रेह च मानवः
4 // sadācāramahaṃ śrotumicchāmi kulanandini / yat kurvan sukhamāproti paratreha ca mānavaḥ
5 ॥ मदालसोवाच गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनम् । न ह्याचारविहीनस्य सुखमत्र परत्र वा
5 // madālasovāca gṛhasthena sadā kāryamācāraparipālanam / na hyācāravihīnasya sukhamatra paratra vā
6 ॥ यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य च भूतये । भवन्ति यः सदाचारं समुल्लङ्घ्य प्रवर्तते
6 // yajñadānatapāṃsīha puruṣasya ca bhūtaye / bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṅghya pravartate
7 ॥ दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् । कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम्
7 // durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat / kāryo yatnaḥ sadācāre ācāro hantyalakṣaṇam
8 ॥ तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि सदाचारस्य पुत्रक । तन्ममैकमनाः श्रुत्वा तथैव परिपालय
8 // tasya svarūpaṃ vakṣyāmi sadācārasya putraka / tanmamaikamanāḥ śrutvā tathaiva paripālaya
9 ॥ त्रिवर्गसाधने यत्नः कर्तव्यो गृहमेधिना । तत्संसिद्धो गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च
9 // trivargasādhane yatnaḥ kartavyo gṛhamedhinā / tatsaṃsiddho gṛhasthasya siddhiratra paratra ca
10 ॥ पादेनार्थस्य पारत्र्यं कुर्यात् सञ्चयमात्मवान् । अर्धेन चात्मभरणन्नित्यनैमित्तिकान्वितम्
10 // pādenārthasya pāratryaṃ kuryāt sañcayamātmavān / ardhena cātmabharaṇannityanaimittikānvitam
11 ॥ पादञ्चात्मार्थमायस्य मूलभूतं विवर्धयेत् । एवमाचरतः पुत्र ! अर्थः साफल्यमर्हति
11 // pādañcātmārthamāyasya mūlabhūtaṃ vivardhayet / evamācarataḥ putra ! arthaḥ sāphalyamarhati
12 ॥ तद्वत् पापनिषेधार्थं धर्मः कार्यो विपश्चिता । परत्रार्थं तथैवान्यः काम्यो ऽत्रैव फलप्रदः
12 // tadvat pāpaniṣedhārthaṃ dharmaḥ kāryo vipaścitā / paratrārthaṃ tathaivānyaḥ kāmyo 'traiva phalapradaḥ
13 ॥ प्रत्यवायभयात् काम्यस्तथान्यश्चाविरोधवान् । द्विधा कामो ऽपि गदितस्त्रिवर्गस्याविरोधतः
13 // pratyavāyabhayāt kāmyastathānyaścāvirodhavān / dvidhā kāmo 'pi gaditastrivargasyāvirodhataḥ
14 ॥ परम्परानुबन्धांश्च धर्मादींस्तान् शृणुष्व मे
14 // paramparānubandhāṃśca dharmādīṃstān śṛṇuṣva me
15 ॥ धर्मो धर्मानुबन्धार्थो धर्मो नात्मार्थबाधकः । उभाभ्याञ्च द्विधा कामस्तेन तौ च द्विधा पुनः
15 // dharmo dharmānubandhārtho dharmo nātmārthabādhakaḥ / ubhābhyāñca dvidhā kāmastena tau ca dvidhā punaḥ
16 ॥ बाह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चापि चिन्तयेत् । समुत्थाय तथाचम्य प्राङ्मुखो नियतः शुचिः
16 // bāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cāpi cintayet / samutthāya tathācamya prāṅmukho niyataḥ śuciḥ
17 ॥ पूर्वां सन्ध्यां सनक्षत्रां पश्चिमां सदिवाकराम् । उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि
17 // pūrvāṃ sandhyāṃ sanakṣatrāṃ paścimāṃ sadivākarām / upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyādanāpadi
18 ॥ असत्प्रलापमनृतं वाक्पारुष्यञ्च वर्जयेत् । असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवाञ्च पुत्रक !
18 // asatpralāpamanṛtaṃ vākpāruṣyañca varjayet / asacchāstramasadvādamasatsevāñca putraka !
19 ॥ सायं प्रापतस्तथा होमं कुर्वोत नियतात्मवान् । नोदयास्तमने बिम्बमुदीक्षेत विवस्वतः
19 // sāyaṃ prāpatastathā homaṃ kurvota niyatātmavān / nodayāstamane bimbamudīkṣeta vivasvataḥ
20 ॥ केशप्रसाधनादर्शदर्शनं दन्तधावनम् । पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानाञ्च तर्पणम्
20 // keśaprasādhanādarśadarśanaṃ dantadhāvanam / pūrvāhna eva kāryāṇi devatānāñca tarpaṇam
21 ॥ ग्रामावसथतीर्थानां क्षेत्राणाञ्चैव वर्त्मनि । विण्मूत्रं नानुतिष्ठेत न कृष्टे न च गोव्रजे
21 // grāmāvasathatīrthānāṃ kṣetrāṇāñcaiva vartmani / viṇmūtraṃ nānutiṣṭheta na kṛṣṭe na ca govraje
22 ॥ नग्नां परस्त्रियं नेक्षेन्न पश्येदात्मनः सकृत् । उदक्या दर्शनां स्पर्शो वर्ज्यं सम्भाषणन्तथा
22 // nagnāṃ parastriyaṃ nekṣenna paśyedātmanaḥ sakṛt / udakyā darśanāṃ sparśo varjyaṃ sambhāṣaṇantathā
23 ॥ नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा मैथुनं वा समाचरेत् । नाधितिष्ठेच्छकृन्मूत्रकेशभस्मकपालिकाः
23 // nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā maithunaṃ vā samācaret / nādhitiṣṭhecchakṛnmūtrakeśabhasmakapālikāḥ
24 ॥ तुषाङ्गारास्थिशीर्णानि रज्जुवस्त्रादिकानि च । नाधितिष्ठेत्तथा प्राज्ञः पथि चैवन्तथा भुवि
24 // tuṣāṅgārāsthiśīrṇāni rajjuvastrādikāni ca / nādhitiṣṭhettathā prājñaḥ pathi caivantathā bhuvi
25 ॥ पितृदेवमनुष्याणां भूतानाञ्च तथार्च्चनम् । कृत्वा विभवतः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुमर्हति
25 // pitṛdevamanuṣyāṇāṃ bhūtānāñca tathārccanam / kṛtvā vibhavataḥ paścād gṛhastho bhoktumarhati
26 ॥ प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्वाचान्तो वाग्यतः शुचिः । भुञ्जीतान्नञ्च तच्चित्तो ह्यन्तर्जानुः सदा नरः
26 // prāṅmukhodaṅmukho vāpi svācānto vāgyataḥ śuciḥ / bhuñjītānnañca taccitto hyantarjānuḥ sadā naraḥ
27 ॥ उपगातादृते दोषं नान्यस्योदीरयेद् बुधः । प्रत्यक्षलवणं वर्ज्यमन्नमत्युष्णमेव च
27 // upagātādṛte doṣaṃ nānyasyodīrayed budhaḥ / pratyakṣalavaṇaṃ varjyamannamatyuṣṇameva ca
28 ॥ न गच्छन्न च तिष्ठन् वै विण्मूत्रोत्सर्गमात्मवान् । कुर्वोत नैव चाचामन् यत् किञ्चिदपि भक्षयेत्
28 // na gacchanna ca tiṣṭhan vai viṇmūtrotsargamātmavān / kurvota naiva cācāman yat kiñcidapi bhakṣayet
29 ॥ उच्छिष्टो नालपेत् किञ्चित् स्वाध्यायञ्च विवर्जयेत् । गां ब्राह्मणं तथा चाग्निं स्वमूर्धानञ्च न स्पृशेत्
29 // ucchiṣṭo nālapet kiñcit svādhyāyañca vivarjayet / gāṃ brāhmaṇaṃ tathā cāgniṃ svamūrdhānañca na spṛśet
30 ॥ न च पश्येद्रविं नेन्दुं न नक्षत्राणि कामतः । भिन्नासनं तथा शय्यां भाजनञ्च विवर्जयेत्
30 // na ca paśyedraviṃ nenduṃ na nakṣatrāṇi kāmataḥ / bhinnāsanaṃ tathā śayyāṃ bhājanañca vivarjayet
31 ॥ गुरूणामासनं देयमभ्युत्थानादिसत्कृतम् । अनुकूलं तथालापमभिवादनपूर्वकम्
31 // gurūṇāmāsanaṃ deyamabhyutthānādisatkṛtam / anukūlaṃ tathālāpamabhivādanapūrvakam
32 ॥ तथानुगमनं कुर्यात् प्रतिकूलं न संजयेत् । नैकवस्त्रश्च भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम्
32 // tathānugamanaṃ kuryāt pratikūlaṃ na saṃjayet / naikavastraśca bhuñjīta na kuryāddevatārcanam
33 ॥ न वाहयेद् द्विजान्नाग्नौ मेहं कुर्वोत् बुद्धिमान् । स्नायीत न नरो नग्नो न शयीत कदाचन
33 // na vāhayed dvijānnāgnau mehaṃ kurvot buddhimān / snāyīta na naro nagno na śayīta kadācana
34 ॥ न पाणिभ्यामुभाभ्याञ्च कण्डूयेत शिरस्तथा । न चाभीक्ष्णं शिरः स्त्रानं कार्यं निष्कारणं नरैः
34 // na pāṇibhyāmubhābhyāñca kaṇḍūyeta śirastathā / na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ strānaṃ kāryaṃ niṣkāraṇaṃ naraiḥ
35 ॥ शिरः स्त्रातश्च तैलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् । अनध्यायेषु सर्वेषु स्वाध्यायञ्च विवर्जयेत्
35 // śiraḥ strātaśca tailena nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet / anadhyāyeṣu sarveṣu svādhyāyañca vivarjayet
36 ॥ ब्राह्मणानिलगोसूर्यान् न मेहेत कदाचन । उदङ्मुखो दिवा रात्रावुत्सर्गं दक्षिणामुखः
36 // brāhmaṇānilagosūryān na meheta kadācana / udaṅmukho divā rātrāvutsargaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
37 ॥ आबाधाषु यथाकामं कुर्यान्मूत्रपुरीषयोः । दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात् क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत्
37 // ābādhāṣu yathākāmaṃ kuryānmūtrapurīṣayoḥ / duṣkṛtaṃ na gurorbrūyāt kruddhaṃ cainaṃ prasādayet
38 ॥ परिवादं न शृणुयादन्येषामपि कुर्वताम् । पन्था देयो ब्राह्मणानां राज्ञो दुः खातुरस्य च
38 // parivādaṃ na śṛṇuyādanyeṣāmapi kurvatām / panthā deyo brāhmaṇānāṃ rājño duḥ khāturasya ca
39 ॥ विद्याधिकस्य गुर्विण्या भारार्तस्य यवीयसः । मूकान्धबधिराणाञ्च मत्तस्योन्मत्तकस्य च
39 // vidyādhikasya gurviṇyā bhārārtasya yavīyasaḥ / mūkāndhabadhirāṇāñca mattasyonmattakasya ca
40 ॥ पुंश्चल्याः कृतवैरस्य बालस्य पतितस्य च । देवालकं चैत्यतरुं तथैव च चतुष्पथम्
40 // puṃścalyāḥ kṛtavairasya bālasya patitasya ca / devālakaṃ caityataruṃ tathaiva ca catuṣpatham
41 ॥ विद्याधिकं गुरुं देवं बुधः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । उपानद्वस्त्रमाल्यादि धृतमन्यैर्न धारयेत्
41 // vidyādhikaṃ guruṃ devaṃ budhaḥ kuryāt pradakṣiṇam / upānadvastramālyādi dhṛtamanyairna dhārayet
42 ॥ उपवीतमलङ्कारं करकञ्चैव वर्जयेत् । चतुर्दश्यान्तथाष्टम्यां पञ्चदश्याञ्च पर्वसु
42 // upavītamalaṅkāraṃ karakañcaiva varjayet / caturdaśyāntathāṣṭamyāṃ pañcadaśyāñca parvasu
43 ॥ तैलाभ्यङ्गं तथा भोगं योषितश्च विवर्जयेत् । न क्षिप्तपादजङ्घश्च प्राज्ञस्तिष्ठेत् कदाचन
43 // tailābhyaṅgaṃ tathā bhogaṃ yoṣitaśca vivarjayet / na kṣiptapādajaṅghaśca prājñastiṣṭhet kadācana
44 ॥ न चापि विक्षिपेत् पादौ पादं पादेन नाक्रमेत् । मर्माभिघातमाक्रोशं पैशुन्यञ्च विवर्जयेत्
44 // na cāpi vikṣipet pādau pādaṃ pādena nākramet / marmābhighātamākrośaṃ paiśunyañca vivarjayet
45 ॥ दम्भाभिमानतीक्ष्णानि न कुर्वोत विचक्षणः । मूर्खोन्मत्तव्यसनिनो विरूपान्मायिनस्तथा
45 // dambhābhimānatīkṣṇāni na kurvota vicakṣaṇaḥ / mūrkhonmattavyasanino virūpānmāyinastathā
46 ॥ न्यूनाङ्गांश्चाधिकाङ्गांश्च नोपहासैर्विदूषयेत् । परस्य दण्डं नोद्यच्छेच्छिक्षार्थं पुत्रशिष्ययोः
46 // nyūnāṅgāṃścādhikāṅgāṃśca nopahāsairvidūṣayet / parasya daṇḍaṃ nodyacchecchikṣārthaṃ putraśiṣyayoḥ
47 ॥ तद्वन्नोपविशेत् प्राज्ञः पादेनाक्रम्य चासनम् । संयावं कृषरं मांसं नात्मार्थमुपसाधयेत्
47 // tadvannopaviśet prājñaḥ pādenākramya cāsanam / saṃyāvaṃ kṛṣaraṃ māṃsaṃ nātmārthamupasādhayet
48 ॥ सायं प्रातश्च भोक्तव्यं कृत्वा चातिथिपूजनम् । प्राङ्मुखोदङ्मुको वापि वाग्यतो दन्तधावनम्
48 // sāyaṃ prātaśca bhoktavyaṃ kṛtvā cātithipūjanam / prāṅmukhodaṅmuko vāpi vāgyato dantadhāvanam
49 ॥ कुर्वोत सततं वत्स ! वर्जयेद्वर्ज्यवीरुधः । नोदक्शिराः स्वपेज्जातु न चप्रत्यक्शिरा नरः
49 // kurvota satataṃ vatsa ! varjayedvarjyavīrudhaḥ / nodakśirāḥ svapejjātu na capratyakśirā naraḥ
50 ॥ शिरस्यगस्त्यमास्थाय शयीताथ पुरन्दरम् । न तु गन्धवतीष्वप्सु स्नायीत न तथा निशि
50 // śirasyagastyamāsthāya śayītātha purandaram / na tu gandhavatīṣvapsu snāyīta na tathā niśi
51 ॥ उपरागे परं स्नानमृते दिनमुदाहृतम् । अपमृज्यान्न चास्नातो गात्राण्यम्बरपाणिभिः
51 // uparāge paraṃ snānamṛte dinamudāhṛtam / apamṛjyānna cāsnāto gātrāṇyambarapāṇibhiḥ
52 ॥ न चापि धूनयेत् केशान् वाससी न च धूनयेत् । नानुलेपनमादद्यादस्नातः कर्हिचिद् बुधः
52 // na cāpi dhūnayet keśān vāsasī na ca dhūnayet / nānulepanamādadyādasnātaḥ karhicid budhaḥ
53 ॥ न चापि रक्तवासाः स्याच्चित्रासितधरो ऽपि वा । न च कुर्याद्विपर्यासं वाससोर्नापि भूषणे
53 // na cāpi raktavāsāḥ syāccitrāsitadharo 'pi vā / na ca kuryādviparyāsaṃ vāsasornāpi bhūṣaṇe
54 ॥ वर्ज्यञ्च विदशं वस्त्रमत्यन्तोपहतञ्च यत् । केशकीटावपन्नञ्च क्षुण्णं श्वभिरवेक्षितम्
54 // varjyañca vidaśaṃ vastramatyantopahatañca yat / keśakīṭāvapannañca kṣuṇṇaṃ śvabhiravekṣitam
55 ॥ अवलीढावपन्नञ्च सारोद्धरणदूषितम् । पृष्ठमांसं वृथामांसं वर्ज्यमांसञ्च पुत्रक !
55 // avalīḍhāvapannañca sāroddharaṇadūṣitam / pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ varjyamāṃsañca putraka !
56 ॥ न भक्षयीत सततं प्रत्यक्षलवणानि च । वर्ज्यं चिरोषितं पुत्र ! भक्तं पर्युषितञ्च यत्
56 // na bhakṣayīta satataṃ pratyakṣalavaṇāni ca / varjyaṃ ciroṣitaṃ putra ! bhaktaṃ paryuṣitañca yat
57 ॥ पिष्टशाकेक्षुपयसां विकारान्नृपनन्दन! । तथा मांसविकारांश्च ते च वर्ज्याश्चिरोषिताः
57 // piṣṭaśākekṣupayasāṃ vikārānnṛpanandana! / tathā māṃsavikārāṃśca te ca varjyāściroṣitāḥ
58 ॥ उदयास्तमने भानोः शयनञ्च विवर्जयेत् । नास्नातो नैव संविष्टो न चैवान्यमना नरः
58 // udayāstamane bhānoḥ śayanañca vivarjayet / nāsnāto naiva saṃviṣṭo na caivānyamanā naraḥ
59 ॥ न चैव शयने नोर्व्यामुपविष्टो न शब्दवत् । न चैकवस्त्रो न वदन् प्रेक्षतामप्रदाय च
59 // na caiva śayane norvyāmupaviṣṭo na śabdavat / na caikavastro na vadan prekṣatāmapradāya ca
60 ॥ भुञ्जीत पुरुषः स्नातः सायं प्रातर्यथाविधि । परदारा न गन्तव्याः पुरुषेण विपश्चिता
60 // bhuñjīta puruṣaḥ snātaḥ sāyaṃ prātaryathāvidhi / paradārā na gantavyāḥ puruṣeṇa vipaścitā
61 ॥ इष्टापूर्तायुषां हन्त्री परदारगतिर्नृणाम् । न हीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते
61 // iṣṭāpūrtāyuṣāṃ hantrī paradāragatirnṛṇām / na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate
62 ॥ यादृशं पुरुषस्येह परदाराभिमर्षणम् । देवार्चनाग्निकार्याण तथा गुर्वभिवादनम्
62 // yādṛśaṃ puruṣasyeha paradārābhimarṣaṇam / devārcanāgnikāryāṇa tathā gurvabhivādanam
63 ॥ कुर्वोत सम्यगाचम्य तद्वदन्नभुजिक्रियाम् । अफेनाभिरगन्धाभिरद्भरच्छाभिरादरात्
63 // kurvota samyagācamya tadvadannabhujikriyām / aphenābhiragandhābhiradbharacchābhirādarāt
64 ॥ आचामेत् पुत्र ! पुण्याभिः प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा । अन्तर्जलादावसथाद्वल्मीकान्मूषिकस्थलात्
64 // ācāmet putra ! puṇyābhiḥ prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā / antarjalādāvasathādvalmīkānmūṣikasthalāt
65 ॥ कृतशौचावशिष्टाश्च वर्जयेत् पञ्च वै मृदः । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च समभ्युक्ष्य समाहितः
65 // kṛtaśaucāvaśiṣṭāśca varjayet pañca vai mṛdaḥ / prakṣālya hastau pādau ca samabhyukṣya samāhitaḥ
66 ॥ अन्तर्जानुस्तथाऽचामेत् त्रिश्चतुर्वा पिबेदपः । परिमृज्य द्विरास्यान्तं खानि मूर्धानमेव च
66 // antarjānustathā'cāmet triścaturvā pibedapaḥ / parimṛjya dvirāsyāntaṃ khāni mūrdhānameva ca
67 ॥ सम्यगाचम्य तोयेन क्रियां कुर्वोत वै शुचिः । देवतानामृषीणाञ्च पितॄणाञ्चैव यत्नतः
67 // samyagācamya toyena kriyāṃ kurvota vai śuciḥ / devatānāmṛṣīṇāñca pitṝṇāñcaiva yatnataḥ
68 ॥ समाहितमना भूत्वा कुर्वोत सततं नरः । क्षुत्त्वा निष्ठीव्य वासश्च परिधायाचमेद् बुधः
68 // samāhitamanā bhūtvā kurvota satataṃ naraḥ / kṣuttvā niṣṭhīvya vāsaśca paridhāyācamed budhaḥ
69 ॥ क्षुते ऽवलीढे वान्ते च तथा निष्ठीवनादिषु । कुर्यादाचमनं स्पर्शं गोपृष्ठस्यार्कदर्शनम्
69 // kṣute 'valīḍhe vānte ca tathā niṣṭhīvanādiṣu / kuryādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam
70 ॥ कुर्वोतालम्बनं चापि दक्षिणश्रवणस्य वै । यथाविभवतो ह्येतत् पूर्वाभावे ततः परम्
70 // kurvotālambanaṃ cāpi dakṣiṇaśravaṇasya vai / yathāvibhavato hyetat pūrvābhāve tataḥ param
71 ॥ अविद्यमाने पूर्वोक्ते उत्तरप्राप्तिरिष्यते । न कुर्याद् दन्तसङ्घर्षं नात्मनो देहताडनम्
71 // avidyamāne pūrvokte uttaraprāptiriṣyate / na kuryād dantasaṅgharṣaṃ nātmano dehatāḍanam
72 ॥ स्वप्नाध्ययनभोज्यानि सन्ध्ययोश्च विवर्जयेत् । सन्ध्यायां मैथुनञ्चापि तथा प्रस्थानमेव च
72 // svapnādhyayanabhojyāni sandhyayośca vivarjayet / sandhyāyāṃ maithunañcāpi tathā prasthānameva ca
73 ॥ पूर्वाह्ने तात ! देवानां मनुष्याणाञ्च मध्यमे । भक्त्या तथापराह्ने च कुर्वोत पितृपूजनम्
73 // pūrvāhne tāta ! devānāṃ manuṣyāṇāñca madhyame / bhaktyā tathāparāhne ca kurvota pitṛpūjanam
74 ॥ शिरः स्नातश्च कुर्वोत दैवं पैत्र्यमथापि वा । प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि श्मश्रुकर्म च कारयेत्
74 // śiraḥ snātaśca kurvota daivaṃ paitryamathāpi vā / prāṅmukhodaṅmukho vāpi śmaśrukarma ca kārayet
75 ॥ व्यङ्गिनीं वर्जयेत् कन्यां कुलजामपि रोगिणीम् । विकृतां पिङ्गलाञ्चैव वाचाटां सर्वदूषिताम्
75 // vyaṅginīṃ varjayet kanyāṃ kulajāmapi rogiṇīm / vikṛtāṃ piṅgalāñcaiva vācāṭāṃ sarvadūṣitām
76 ॥ अव्यङ्गीं सौम्यनासाञ्च स्रवलक्षणलक्षिताम् । तादृशीमुद्वहेत् कन्यां श्रेयः कामो नरः सदा
76 // avyaṅgīṃ saumyanāsāñca sravalakṣaṇalakṣitām / tādṛśīmudvahet kanyāṃ śreyaḥ kāmo naraḥ sadā
77 ॥ उद्वहेत् पितृमात्रोश्च सप्तमीं पञ्चमीन्तथा । रक्षेद्दारान् त्यजेदीर्ष्यां दिवा च स्वप्नमैथुने
77 // udvahet pitṛmātrośca saptamīṃ pañcamīntathā / rakṣeddārān tyajedīrṣyāṃ divā ca svapnamaithune
78 ॥ परोपतापकं कर्म जन्तुपीडाञ्च वर्जयेत् । उदक्या सर्ववर्णानां वर्ज्या रात्रिचतुष्टयम्
78 // paropatāpakaṃ karma jantupīḍāñca varjayet / udakyā sarvavarṇānāṃ varjyā rātricatuṣṭayam
79 ॥ स्त्रीजन्मपरिहारार्थं पञ्चमीमपि वर्जयेत् । ततः षष्ठ्यां व्रजेद्रात्र्यां श्रेष्ठा युगमासु पुत्रक
79 // strījanmaparihārārthaṃ pañcamīmapi varjayet / tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajedrātryāṃ śreṣṭhā yugamāsu putraka
80 ॥ युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु । तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थो संविशेत सदा नरः
80 // yugmāsu putrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu / tasmādyugmāsu putrārtho saṃviśeta sadā naraḥ
81 ॥ विधर्मिणो ऽह्नि पूर्वाख्ये सन्ध्याकाले च षण्डकाः । क्षुरकर्मणि वान्ते च स्त्रीसम्भोगे च पुत्रक
81 // vidharmiṇo 'hni pūrvākhye sandhyākāle ca ṣaṇḍakāḥ / kṣurakarmaṇi vānte ca strīsambhoge ca putraka
82 ॥ स्नायीत चेलवान् प्राज्ञः कटभूमिमुपेत्य च । देववेदद्विजातीनां साधुसत्यमहात्मनाम्
82 // snāyīta celavān prājñaḥ kaṭabhūmimupetya ca / devavedadvijātīnāṃ sādhusatyamahātmanām
83 ॥ गुरोः पतिव्रतानाञ्च तया यज्वितपस्विनाम् । परिवादं न कुर्वोत परिहासञ्च पुत्रक
83 // guroḥ pativratānāñca tayā yajvitapasvinām / parivādaṃ na kurvota parihāsañca putraka
84 ॥ कुर्वतामविनीतानां न श्रोतव्यं कथञ्चन । नोत्कृष्टशय्यासनयोर्नापकृष्टस्य चारुहेत्
84 // kurvatāmavinītānāṃ na śrotavyaṃ kathañcana / notkṛṣṭaśayyāsanayornāpakṛṣṭasya cāruhet
85 ॥ न चामङ्गल्यवेशः स्यान्न चामङ्गल्यवाग्भवेत् । धवलाम्भरसंवीतः सितपुष्पविभूषितः
85 // na cāmaṅgalyaveśaḥ syānna cāmaṅgalyavāgbhavet / dhavalāmbharasaṃvītaḥ sitapuṣpavibhūṣitaḥ
86 ॥ नोद्धूतोन्मत्तमूढैश्च नाविनीतैश्च पण्डितः । गच्छेन्मैत्रीं न चाशीलैर्न च चौर्यादिदूषितैः
86 // noddhūtonmattamūḍhaiśca nāvinītaiśca paṇḍitaḥ / gacchenmaitrīṃ na cāśīlairna ca cauryādidūṣitaiḥ
87 ॥ न चातिव्ययशीलैश्च न लुब्धैर्नापि वैरिभिः । न बन्धकीभिर्न न्यूनैर्बन्धकीपतिभिस्तथा
87 // na cātivyayaśīlaiśca na lubdhairnāpi vairibhiḥ / na bandhakībhirna nyūnairbandhakīpatibhistathā
88 ॥ सार्धं न बलिभिः कुर्यान्न च न्यूनैर्न निन्दितैः । न सर्वशङ्किभिर्नित्यं न च दैवपरैर्नरैः
88 // sārdhaṃ na balibhiḥ kuryānna ca nyūnairna ninditaiḥ / na sarvaśaṅkibhirnityaṃ na ca daivaparairnaraiḥ
89 ॥ कुर्वोत साधुभिर्मैत्रीं सदाचारावलम्बिभिः । प्राज्ञैरपिशुनैः शक्तैः कर्मण्युद्योगभागिभिः
89 // kurvota sādhubhirmaitrīṃ sadācārāvalambibhiḥ / prājñairapiśunaiḥ śaktaiḥ karmaṇyudyogabhāgibhiḥ
90 ॥ सुहृद्दीक्षितभूपालस्नातकश्वशुरैः सह । ऋत्विगादीन् षडर्घार्हानर्चयेच्च गृहागतान्
90 // suhṛddīkṣitabhūpālasnātakaśvaśuraiḥ saha / ṛtvigādīn ṣaḍarghārhānarcayecca gṛhāgatān
91 ॥ यथाविभवतः पुत्र ! द्विजान् संवत्सरोषितान् । अर्चयेन्मधुपर्केण यथाकालमतन्द्रितः
91 // yathāvibhavataḥ putra ! dvijān saṃvatsaroṣitān / arcayenmadhuparkeṇa yathākālamatandritaḥ
92 ॥ तिष्ठेच्च शासने तेषां श्रेयस्कामो द्विजोत्तमः । न च तान् विवदेद्वीमानाक्रुष्टश्चापि तैः सदा
92 // tiṣṭhecca śāsane teṣāṃ śreyaskāmo dvijottamaḥ / na ca tān vivadedvīmānākruṣṭaścāpi taiḥ sadā
93 ॥ सम्यग्गृहार्चनं कृत्वा यथास्थानमनुक्रमात् । संपूजयेत्ततो वह्निं दद्याच्चैवाहुतीः क्रमात्
93 // samyaggṛhārcanaṃ kṛtvā yathāsthānamanukramāt / saṃpūjayettato vahniṃ dadyāccaivāhutīḥ kramāt
94 ॥ प्रथमां ब्रह्मणे दद्यात् प्रजानांपतये ततः । तृतीयाञ्चैव गुह्येभ्यः कश्यपाय तथापराम्
94 // prathamāṃ brahmaṇe dadyāt prajānāṃpataye tataḥ / tṛtīyāñcaiva guhyebhyaḥ kaśyapāya tathāparām
95 ॥ ततो ऽनुमतये दत्त्वा दद्याद् गृहबलिन्ततः । पूर्वाख्यातं मया यत्ते नित्यकर्मक्रियाविधौ
95 // tato 'numataye dattvā dadyād gṛhabalintataḥ / pūrvākhyātaṃ mayā yatte nityakarmakriyāvidhau
96 ॥ वैश्वदेवन्ततः कुर्याद्धलयस्तत्र मे शृणु । यथास्थानविभागन्तु देवानुद्दिश्य वै पृथके
96 // vaiśvadevantataḥ kuryāddhalayastatra me śṛṇu / yathāsthānavibhāgantu devānuddiśya vai pṛthake
97 ॥ पर्जन्याय धरित्रीणां दद्याच्च माणके त्रयम् । वायवे च प्रतिदिशं दिग्भ्यः प्राच्यादितः क्रमात्
97 // parjanyāya dharitrīṇāṃ dadyācca māṇake trayam / vāyave ca pratidiśaṃ digbhyaḥ prācyāditaḥ kramāt
98 ॥ ब्रह्मणे चान्तरीक्षाय सूर्याय च यथाक्रमम । विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो विश्वबूतभ्य एव च
98 // brahmaṇe cāntarīkṣāya sūryāya ca yathākramama / viśvebhyaścaiva devebhyo viśvabūtabhya eva ca
99 ॥ उषसे भूतपतये दद्याच्चोत्तरतस्ततः । स्वधा नम इतीत्युक्त्वा पितृभ्यश्चापि दक्षिणे
99 // uṣase bhūtapataye dadyāccottaratastataḥ / svadhā nama itītyuktvā pitṛbhyaścāpi dakṣiṇe
100 ॥ कृत्वापसव्यं वायव्यां यक्ष्मैतत्तेति भाजनात् । अन्नावशेषमिच्छन् वै तोयं दद्याद्यथाविधि
100 // kṛtvāpasavyaṃ vāyavyāṃ yakṣmaitatteti bhājanāt / annāvaśeṣamicchan vai toyaṃ dadyādyathāvidhi
101 ॥ ततो ऽन्नाग्रं समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पनम् । यथाविधि यथान्यायं ब्राह्मणायोपपादयेत्
101 // tato 'nnāgraṃ samuddhṛtya hantakāropakalpanam / yathāvidhi yathānyāyaṃ brāhmaṇāyopapādayet
102 ॥ कुर्यात् कर्माणि तीर्थेन स्वेन स्वेन यथाविधि । देवादीनान्तथा कुर्याद् ब्राह्मेणाचमनक्रियाम्
102 // kuryāt karmāṇi tīrthena svena svena yathāvidhi / devādīnāntathā kuryād brāhmeṇācamanakriyām
103 ॥ अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा पाणेर्या दक्षिणस्य तु । एतद् ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै
103 // aṅguṣṭhottarato rekhā pāṇeryā dakṣiṇasya tu / etad brāhmamiti khyātaṃ tīrthamācamanāya vai
104 ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तः पैत्र्यं तीर्थमुदाहृतम् । पितॄणां तेन तोयादि दद्यान्नान्दीमुखादृते
104 // tarjanyaṅguṣṭhayorantaḥ paitryaṃ tīrthamudāhṛtam / pitṝṇāṃ tena toyādi dadyānnāndīmukhādṛte
105 ॥ अङ्गुल्यग्रे तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधिः । तीर्थ कनिष्ठिकामूले कायं तेन प्रजापतेः
105 // aṅgulyagre tathā daivaṃ tena divyakriyāvidhiḥ / tīrtha kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tena prajāpateḥ
106 ॥ एवमेभिः सदा तीर्थैर्देवानां पितृभिः सह । सदा कार्याणि कुर्वोत नान्यतीर्थेन कर्हिचित्
106 // evamebhiḥ sadā tīrthairdevānāṃ pitṛbhiḥ saha / sadā kāryāṇi kurvota nānyatīrthena karhicit
107 ॥ ब्राह्मेणाचमनं शस्तं पित्र्यं पैत्र्येण सर्वदा । देवतीर्थेन देवानां प्राजापत्यं निजेन च
107 // brāhmeṇācamanaṃ śastaṃ pitryaṃ paitryeṇa sarvadā / devatīrthena devānāṃ prājāpatyaṃ nijena ca
108 ॥ नान्दीमुखानां कुर्वोत प्राज्ञः पिण्डोदकक्रियाम् । प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किञ्चित् प्रजापतेः
108 // nāndīmukhānāṃ kurvota prājñaḥ piṇḍodakakriyām / prājāpatyena tīrthena yacca kiñcit prajāpateḥ
109 ॥ युगपज्जलमग्निञ्च बिभृयान्न विचक्षणः । गुरुदेवान् प्रति तथा न च पादौ प्रसारयेत्
109 // yugapajjalamagniñca bibhṛyānna vicakṣaṇaḥ / gurudevān prati tathā na ca pādau prasārayet
110 ॥ नाचक्षीत धयन्तीं गां जलं नाञ्जलिना पिबेत् । शौचकालेषु सर्वेषु गुरुष्वल्पेषु वा पुनः
110 // nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ jalaṃ nāñjalinā pibet / śaucakāleṣu sarveṣu guruṣvalpeṣu vā punaḥ
111 ॥ न विलम्बेत शौचार्थं न मुखेनानलं धमेत् । तत्र पुत्र ! न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम्
111 // na vilambeta śaucārthaṃ na mukhenānalaṃ dhamet / tatra putra ! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam
112 ॥ ऋणप्रदाता वैद्यश्च श्रोत्रियः सजला नदी । जितामित्रो नृपो यत्र बलवान् धर्मतत्परः
112 // ṛṇapradātā vaidyaśca śrotriyaḥ sajalā nadī / jitāmitro nṛpo yatra balavān dharmatatparaḥ
113 ॥ तत्र नित्यं वसेत् प्राज्ञः कुतः कुनृपतौ सुखम् । यत्राप्रधृष्यो नृपतिर्यत्र शस्यवती मही
113 // tatra nityaṃ vaset prājñaḥ kutaḥ kunṛpatau sukham / yatrāpradhṛṣyo nṛpatiryatra śasyavatī mahī
114 ॥ पौराः सुसंयता यत्र सततं न्यायवर्तिनः । यत्रामत्सरिणो लोकास्तत्र वासः सुखोदयः
114 // paurāḥ susaṃyatā yatra satataṃ nyāyavartinaḥ / yatrāmatsariṇo lokāstatra vāsaḥ sukhodayaḥ
115 ॥ यस्मिन् कृषीबला राष्ट्रे प्रायशो नातिभोगिनः । यत्रौषधन्यशेषाणि वसेत्तत्र विचक्षणः
115 // yasmin kṛṣībalā rāṣṭre prāyaśo nātibhoginaḥ / yatrauṣadhanyaśeṣāṇi vasettatra vicakṣaṇaḥ
116 ॥ तत्र पुत्र न ! वस्तव्यं यत्रैतत् त्रितयं सदा । जिगीषुः पूर्ववैरश्च जनश्च सततोत्सवः
116 // tatra putra na ! vastavyaṃ yatraitat tritayaṃ sadā / jigīṣuḥ pūrvavairaśca janaśca satatotsavaḥ
117 ॥ वसेन्नित्यं सुशीलेषु सहवासिषु पण्डितः । इत्येतत् कथितं पुत्र ! मया ते हितकाम्यया
117 // vasennityaṃ suśīleṣu sahavāsiṣu paṇḍitaḥ / ityetat kathitaṃ putra ! mayā te hitakāmyayā