18 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने पञ्चविंशो ऽध्यायः षड्विंशो ऽध्यायः जड उवाच वर्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम्
18 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca vardhamānaṃ sutaṃ sā tu rājapatnī dine dine / tamullāpādinā bodhamanayannirmamātmakam
1 ॥ यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः । तथा तथात्मबोधञ्च सो ऽवापन्मातृभाषितैः
1 // yathāyathaṃ balaṃ lebhe yathā lebhe matiṃ pituḥ / tathā tathātmabodhañca so 'vāpanmātṛbhāṣitaiḥ
2 ॥ इत्थं तया स तनयो जन्मप्रभृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हस्थ्यं प्रति निर्ममः
2 // itthaṃ tayā sa tanayo janmaprabhṛti bodhitaḥ / cakāra na matiṃ prājño gārhasthyaṃ prati nirmamaḥ
3 ॥ द्वितीयो ऽस्याः सुतो जज्ञे तस्य नामाकरोत्पिता । सुबाहुरयमित्युक्ते सा जाहस मदालसा
3 // dvitīyo 'syāḥ suto jajñe tasya nāmākarotpitā / subāhurayamityukte sā jāhasa madālasā
4 ॥ तमप्येवं यथापूर्वं बालमुल्लापनादिना । प्राह बाल्यात् स च प्राप तथा बोधं माहमतिः
4 // tamapyevaṃ yathāpūrvaṃ bālamullāpanādinā / prāha bālyāt sa ca prāpa tathā bodhaṃ māhamatiḥ
5 ॥ तृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्दनम् । यदाह तेन सा सुभ्रुर्जहासातिचिरं पुनः
5 // tṛtīyaṃ tanayaṃ jātaṃ sa rājā śatrumardanam / yadāha tena sā subhrurjahāsāticiraṃ punaḥ
6 ॥ तथैव सो ऽपि तन्वङ्ग्या बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किञ्चिदुपकारकम्
6 // tathaiva so 'pi tanvaṅgyā bālatvādavabodhitaḥ / kriyāścakāra niṣkāmo na kiñcidupakārakam
7 ॥ चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीर्षुर्नाम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्धासां मदालसाम् । तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः
7 // caturthasya sutasyātha cikīrṣurnāma bhūmipaḥ / dadarśa tāṃ śubhācārāmīṣaddhāsāṃ madālasām / tāmāha rājā hasatīṃ kiñcit kautūhalānvitaḥ
8 ॥ राजोवाच क्रियमाणे ऽसकृन्नाम्नि कथ्यतां हास्यकारणम् । विक्रान्तश्च सुबाहुश्च तथान्यः शत्रुमर्दनः
8 // rājovāca kriyamāṇe 'sakṛnnāmni kathyatāṃ hāsyakāraṇam / vikrāntaśca subāhuśca tathānyaḥ śatrumardanaḥ
9 ॥ शोभनानीति नामानि मया मन्ये कृतानि वै । योग्यानि क्षत्रबन्धूनां शौर्याटोपयुतानि च
9 // śobhanānīti nāmāni mayā manye kṛtāni vai / yogyāni kṣatrabandhūnāṃ śauryāṭopayutāni ca
10 ॥ असन्त्येतानि चेद्भद्रे ! यदि ते मनसि स्थितम् । तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे
10 // asantyetāni cedbhadre ! yadi te manasi sthitam / tadasya kriyatāṃ nāma caturthasya sutasya me
11 ॥ मदालसौवाच मयाज्ञा भवतः कार्या महाराज ! यथात्थ माम् । तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते
11 // madālasauvāca mayājñā bhavataḥ kāryā mahārāja ! yathāttha mām / tathā nāma kariṣyāmi caturthasya sutasya te
12 ॥ अलर्क इति धर्मज्ञः ख्यातिं लोके प्रयास्यति । कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविष्यति
12 // alarka iti dharmajñaḥ khyātiṃ loke prayāsyati / kanīyāneṣa te putro matimāṃśca bhaviṣyati
13 ॥ तच्छ्रुत्वा नाम पुत्रस्य कृतं मात्रा महीपतिः । अलर्क इत्यसम्बद्धं प्रहस्येदमथाब्रवीत्
13 // tacchrutvā nāma putrasya kṛtaṃ mātrā mahīpatiḥ / alarka ityasambaddhaṃ prahasyedamathābravīt
14 ॥ राजोवाच भवत्या यदिदं नाम मत्पुत्रस्य कृतं शुभे । किमीदृशमसम्बद्धमर्थः को ऽस्य मदालसे
14 // rājovāca bhavatyā yadidaṃ nāma matputrasya kṛtaṃ śubhe / kimīdṛśamasambaddhamarthaḥ ko 'sya madālase
15 ॥ मदालसोवाच कल्पनेयं महाराज ! कृता सा व्यावहारिको । त्वत्कृतानां तथा नाम्नां शृणु भूप ! निरर्थताम्
15 // madālasovāca kalpaneyaṃ mahārāja ! kṛtā sā vyāvahāriko / tvatkṛtānāṃ tathā nāmnāṃ śṛṇu bhūpa ! nirarthatām
16 ॥ वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः । क्रान्तिश्च गतिरुद्दिष्टा देशाद्देशान्तरन्तु या
16 // vadanti puruṣāḥ prājñā vyāpinaṃ puruṣaṃ yataḥ / krāntiśca gatiruddiṣṭā deśāddeśāntarantu yā
17 ॥ सर्वगो न प्रयातीति व्यापी देहेश्वरो यतः । ततो विक्रान्तसंज्ञेयं मता मम निरर्थिका
17 // sarvago na prayātīti vyāpī deheśvaro yataḥ / tato vikrāntasaṃjñeyaṃ matā mama nirarthikā
18 ॥ सुबाहुरिति या संज्ञा कृतान्यस्य सुतस्य ते । निरर्था साप्यमूर्तत्वात् पुरुषस्य महीपते
18 // subāhuriti yā saṃjñā kṛtānyasya sutasya te / nirarthā sāpyamūrtatvāt puruṣasya mahīpate
19 ॥ पुत्रस्य यद् कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्दनः । मन्ये तदप्यसम्बद्धं शृणु चाप्यत्र कारणम्
19 // putrasya yad kṛtaṃ nāma tṛtīyasyārimardanaḥ / manye tadapyasambaddhaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam
20 ॥ एक एव शरीरेषु सर्वेषु पुरुषो यदा । तदास्य राजन् ! क शत्रुः को वा मित्रमिहेष्यते
20 // eka eva śarīreṣu sarveṣu puruṣo yadā / tadāsya rājan ! ka śatruḥ ko vā mitramiheṣyate
21 ॥ भूतैर्भूतानि मृद्यन्ते अमूर्तो मृद्यते कथम् । क्रोधादीनां पृथग्भावात् कल्पनेयं निरर्थिका
21 // bhūtairbhūtāni mṛdyante amūrto mṛdyate katham / krodhādīnāṃ pṛthagbhāvāt kalpaneyaṃ nirarthikā
22 ॥ यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते । नाम्नि कस्मादलर्काख्ये नैरर्थ्यं भवतो मतम्
22 // yadi saṃvyavahārārthamasannāma prakalpyate / nāmni kasmādalarkākhye nairarthyaṃ bhavato matam
23 ॥ जड उवाच एवमुक्तस्तया साधु महीष्या स महीपतिः । तथेत्याह महाबुद्धिर्दयितां तथ्यवादिनीम्
23 // jaḍa uvāca evamuktastayā sādhu mahīṣyā sa mahīpatiḥ / tathetyāha mahābuddhirdayitāṃ tathyavādinīm
24 ॥ तञ्चापि सा सुतं सुभ्रूर्यथा पूर्वसुतांस्तथा । प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः
24 // tañcāpi sā sutaṃ subhrūryathā pūrvasutāṃstathā / provāca bodhajananaṃ tāmuvāca sa pārthivaḥ
25 ॥ करोषि किमिदं मूढे ! ममाभावाय सन्ततेः । दुष्टावबोधदानेन यथापूर्वं सुतेषु मे
25 // karoṣi kimidaṃ mūḍhe ! mamābhāvāya santateḥ / duṣṭāvabodhadānena yathāpūrvaṃ suteṣu me
26 ॥ यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि ग्राह्यं वचो मम । तदेनं तनयं मार्गे प्रवृत्तेः सन्नियोजय
26 // yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi grāhyaṃ vaco mama / tadenaṃ tanayaṃ mārge pravṛtteḥ sanniyojaya
27 ॥ कर्ममार्गः समुच्छेदं नैवं देवि ! गमिष्यति । पितृपिण्डनिवृत्तिश्च नैवं साध्वि ! भविष्यति
27 // karmamārgaḥ samucchedaṃ naivaṃ devi ! gamiṣyati / pitṛpiṇḍanivṛttiśca naivaṃ sādhvi ! bhaviṣyati
28 ॥ पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्यक्त्वमागताः । तद्वन्मनुष्यतां याता भूतवर्गे च संस्थिताः
28 // pitaro devalokasthāstathā tiryaktvamāgatāḥ / tadvanmanuṣyatāṃ yātā bhūtavarge ca saṃsthitāḥ
29 ॥ सपुण्यानसपुण्यांश्च क्षुत्क्षामान् तृट्परिप्लुतान् । पिण्डोदकप्रदानेन नरः कर्मण्यवस्थितः
29 // sapuṇyānasapuṇyāṃśca kṣutkṣāmān tṛṭpariplutān / piṇḍodakapradānena naraḥ karmaṇyavasthitaḥ
30 ॥ सदाप्यायते सुभ्रु ! तद्वद्देवातिथोनपि । देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैः सगुह्यकैः
30 // sadāpyāyate subhru ! tadvaddevātithonapi / devairmanuṣyaiḥ pitṛbhiḥ pretairbhūtaiḥ saguhyakaiḥ
31 ॥ वयोभिः कृमिकीटैश्च नर एवोपजीव्यते । तस्मात् तन्वड्गि ! पुत्रं यत्कार्यं क्षत्रयोनिभिः
31 // vayobhiḥ kṛmikīṭaiśca nara evopajīvyate / tasmāt tanvaḍgi ! putraṃ yatkāryaṃ kṣatrayonibhiḥ
32 ॥ ऐहिकामुष्मिकफलं तत् सम्यक् प्रतिपादय
32 // aihikāmuṣmikaphalaṃ tat samyak pratipādaya
33 ॥ जड उवाच तेनैवमुक्ता सा भर्त्रा वरनारी मदालसा । अलर्कं नाम तनयमुवाचोल्लापवादिनी
33 // jaḍa uvāca tenaivamuktā sā bhartrā varanārī madālasā / alarkaṃ nāma tanayamuvācollāpavādinī
34 ॥ पुत्र वर्धस्व मद्भर्तुर्मनो नन्दय कर्मभिः । मित्राणामुपकाराय दुर्हृदां नाशनाय च
34 // putra vardhasva madbharturmano nandaya karmabhiḥ / mitrāṇāmupakārāya durhṛdāṃ nāśanāya ca
35 ॥ धन्यो ऽसि रे यो वसुधामशत्रुर् एकश्चिरं पालयितासि पुत्र । तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात् फलं प्राप्स्यसि चामरत्वम्
35 // dhanyo 'si re yo vasudhāmaśatrur ekaściraṃ pālayitāsi putra / tatpālanādastu sukhopabhogo dharmāt phalaṃ prāpsyasi cāmaratvam
36 ॥ धरामरान् पर्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हृदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्तयेथाः
36 // dharāmarān parvasu tarpayethāḥ samīhitaṃ bandhuṣu pūrayethāḥ / hitaṃ parasmai hṛdi cintayethāḥ manaḥ parastrīṣu nivartayethāḥ
37 ॥ यज्ञौरनेकैर्विबुधानजस्त्रम् अर्थैर्द्विजान् प्रीणय संश्रितांश्च । स्त्रियश्च कामैरतुलैश्चिराय युद्धैश्चारींस्तोषयितासि वीर
37 // yajñauranekairvibudhānajastram arthairdvijān prīṇaya saṃśritāṃśca / striyaśca kāmairatulaiścirāya yuddhaiścārīṃstoṣayitāsi vīra
38 ॥ बालो मनो नन्दय बान्धवानां गुरोस्तथाज्ञानकरणैः कुमारः । स्त्रीणां युवा सत्कुलभूषणानां वृद्धो वने वत्स ! वनेचराणाम्
38 // bālo mano nandaya bāndhavānāṃ gurostathājñānakaraṇaiḥ kumāraḥ / strīṇāṃ yuvā satkulabhūṣaṇānāṃ vṛddho vane vatsa ! vanecarāṇām
39 ॥ राज्यं कुर्वन् सुहृदो नन्दयेथाः साधून् रक्षंस्तात ! यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निघ्रन् वैरिणश्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स ! मृत्युं व्रजेथाः
39 // rājyaṃ kurvan suhṛdo nandayethāḥ sādhūn rakṣaṃstāta ! yajñairyajethāḥ / duṣṭānnighran vairiṇaścājimadhye goviprārthe vatsa ! mṛtyuṃ vrajethāḥ