115 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंसो ऽध्यायः चतुर्विशो ऽध्यायः जड उवाच कृताहारं महात्मनामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा
115 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne kuvalayāśvapātālagamanaṃ nāma trayoviṃso 'dhyāyaḥ caturviśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca kṛtāhāraṃ mahātmanāmadhipaṃ pavanāśinām / upāsāñcakrire putrau bhūpālatanayastathā
1 ॥ कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च
1 // kathābhiranurūpābhiḥ sa mahātmā bhujaṅgamaḥ / prītiṃ sañjanayāmāsa putrasakhyuruvāca ca
2 ॥ तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि
2 // tava bhadra ! sukhaṃ brūhi gehamabhyāgatasya yat / kartavyamutsṛjāśaṅkāṃ pitarīva suto mayi
3 ॥ रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम्
3 // rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastraṃ vāhanamāsanam / yadvābhimatamatyarthaṃ durlabhaṃ tadvṛṇuṣva mām
4 ॥ कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापिन किञ्चित् कार्यमीदृशम्
4 // kuvalayāśva uvāca tava prasādādbhagavan ! suvarṇādi gṛhe mama / piturasti mamādyāpina kiñcit kāryamīdṛśam
5 ॥ ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुकं मनः
5 // tāte varṣasahasrāṇi śāsatīmāṃ vasundharām / tathaiva tvayi pātālaṃ na me yāñconmukaṃ manaḥ
6 ॥ ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु
6 // te svargyāśca supuṇyāśca yeṣāṃ pitari jīvati / tṛṇakoṭisamaṃ vittaṃ tāruṇyādvittakoṭiṣu
7 ॥ मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किन्नु नास्ति मे
7 // mitrāṇi tulyaśiṣṭāni tadvaddehamanāmayam / janitā dhriyate vittaṃ yauvanaṃ kinnu nāsti me
8 ॥ असत्यर्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति
8 // asatyarthe nṛṇāṃ yāñcāpravaṇaṃ jāyate manaḥ / satyaśeṣe kathaṃ yāñcāṃ mama jihvā kariṣyati
9 ॥ यैर्न चिन्त्यं धनं किञ्चिन्मम गेहे ऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते
9 // yairna cintyaṃ dhanaṃ kiñcinmama gehe 'sti nāsti vā / pitṛbāhutarucchāyāṃ saṃśritāḥ sukhino hi te
10 ॥ ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान्मन्ये धात्रैव वञ्चिताः
10 // ye tu bālyāt prabhṛtyeva vinā pitrā kuṭumbinaḥ / te sukhāsvādavibhraṃśānmanye dhātraiva vañcitāḥ
11 ॥ तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम्
11 // tadvayaṃ tvatprasādena dhanaratnādisañcayān / pitṛmuktān prayacchāmaḥ kāmato nityamarthinām
12 ॥ तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान्
12 // tat sarvamiha saṃprāptaṃ yadaṅghriyugalaṃ tava / maccūḍāmaṇinā spṛṣṭaṃ yaccāṅgasparśamāptavān
13 ॥ जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम्
13 // jaḍa uvāca ityevaṃ prasṛtaṃ vākyamuktaḥ pannagasattamaḥ / prāha rājasutaṃ prītyā putrayorupakāriṇam
14 ॥ नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तो ऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम्
14 // nāga uvāca yadi ratnasuvarṇādi matto 'vāptuṃ na te manaḥ / yadanyanmanasaḥ prītyai tadbrūhi tvaṃ dadāmyaham
15 ॥ कुवलयाश्व उवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण सम्प्राप्तं तव दर्शनात्
15 // kuvalayāśva uvāca bhagavaṃstvatprasādena prārthitasya gṛhe mama / sarvamasti viśeṣeṇa samprāptaṃ tava darśanāt
16 ॥ कृतकृत्यो ऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंश्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः
16 // kṛtakṛtyo 'smi caitena saphalaṃ jīvitañca me / yadaṅgasaṃśleṣamitastava devasya mānuṣaḥ
17 ॥ ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर
17 // mamottamāṅge tvatpādarajasā yadihāspadam / kṛtaṃ tenaiva na prāptaṃ kiṃ mayā pannageśvara
18 ॥ यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे
18 // yadi tvavaśyaṃ dātavyo varo mama yathepsitaḥ / tatpuṇyakarmasaṃskāro hṛdayānmā vyapaitu me
19 ॥ सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियो ऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपन्
19 // suvarṇamaṇiratnādi vāhanaṃ gṛhamāsanam / striyo 'nnapānaṃ putrāśca cārumālyānulepan
20 ॥ एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः
20 // ete ca vividhāḥ kāmā gītavādyādikañca yat / sarvametanmama mataṃ phalaṃ puṇyavanaspateḥ
21 ॥ तस्मान्नरेण तन्मुलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम्
21 // tasmānnareṇa tanmulaḥ kāryo yatnaḥ kṛtātmanā / kartavyaḥ puṇyasaktānāṃ na kiñcidbhuvi durlabham
22 ॥ अश्वतर उवाच एवं भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया
22 // aśvatara uvāca evaṃ bhaviṣyati prājña ! tava dharmāśritā matiḥ / satyañcaitat phalaṃ sarvaṃ dharmasyoktaṃ yathā tvayā
23 ॥ तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतेन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम्
23 // tathāpyavaśyaṃ madgehamāgatena tvayādhunā / grāhyaṃ yanmānuṣe loke duṣprāptaṃ bhavato matam
24 ॥ जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनञ्चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः
24 // jaḍa uvāca tasyaitadvacanaṃ śrutvā sa tadā nṛpanandanaḥ / mukāvalokanañcakre pannageśvaraputrayoḥ
25 ॥ ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत् पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम्
25 // tatastau praṇipatyobhau rājaputrasya yanmatam / tat pituḥ sakalaṃ vīrau kathayāmāsatuḥ sphuṭam
26 ॥ पुत्रापूचतुः ततो ऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना
26 // putrāpūcatuḥ tato 'sya patnī dayitā śrutvemaṃ vinipātitam / atyajaddayitān prāṇān vipralabdhā durātmanā
27 ॥ केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा
27 // kenāpi kṛtavaireṇa dānavena kubuddhinā / gandharvarājasya sutā nāmnā khyātā madālasā
28 ॥ कुतज्ञो ऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम्
28 // kutajño 'yaṃ tatastāta ! pratijñāṃ kṛtavānimām / nānyā bhāryā bhavitrīti varjayitvā madālasām
29 ॥ द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत्
29 // draṣṭuṃ tāṃ cārusarvāṅgīmayaṃ vīra ! ṛtadhvajaḥ / tāta ! vāñchati yadyetat kriyate tat kṛtaṃ bhavet
30 ॥ अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरोदिताम्
30 // aśvatara uvāca bhūtairviyogino yogastādṛśaireva tādṛśaḥ / kathametadvinā svapnaṃ māyāṃ vā śambaroditām
31 ॥ जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः
31 // jaḍa uvāca praṇipatya bhujaṅgeśaṃ putraḥ śatrujitastataḥ / pratyuvāca mahātmānaṃ premalajjāsamanvitaḥ
32 ॥ मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम्
32 // māyāmayīmapyadhunā mama tāta ! madālasām / yadi darśayate manye paraṃ kṛtamanugraham
33 ॥ अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालो ऽप्यभ्यागतो गुरुः
33 // aśvatara uvāca tasmāt paśyeha vatsa ! tvaṃ māyāñced draṣṭumicchasi / anugrāhyo bhavān gehaṃ bālo 'pyabhyāgato guruḥ
34 ॥ जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां संमोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम्
34 // jaḍa uvāca ānayāmāsa nāgendro gṛhaguptāṃ madālasām / teṣāṃ saṃmohanārthāya jjalpa ca tataḥ sphuṭam
35 ॥ दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा
35 // darśayāmāsa ca tadā rājaputrāya tāṃ śubhām / seyaṃ na veti te bhāryā rājaputra ! madālasā
36 ॥ जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेति तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सो ऽश्वतरस्त्वरन्
36 // jaḍa uvāca sa dṛṣṭvā tāṃ tadā tanvīṃ tatkṣaṇāt vigatatrapaḥ / priyeti tāmabhimukhaṃ yayau vācamudīrayan / nivārayāmāsa ca taṃ nāgaḥ so 'śvatarastvaran
37 ॥ अश्वतर उवाच मायेयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः
37 // aśvatara uvāca māyeyaṃ putra ! mā sprākṣīḥ prāgeva kathitaṃ tava / antardhānamupaityāśu māyā saṃsparśanādibhiḥ
38 ॥ ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेति वदन् सो ऽथ चिन्तयामास भामिनीम्
38 // tataḥ papāta medinyāṃ sa tu mūrcchāpariplutaḥ / hā priyeti vadan so 'tha cintayāmāsa bhāminīm
39 ॥ अहो स्नेहो ऽस्य नृपतेर्ममोपर्यचलं मनः । येनायं पातनो ऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः
39 // aho sneho 'sya nṛpatermamoparyacalaṃ manaḥ / yenāyaṃ pātano 'rīṇāṃ vinā śastreṇa pātitaḥ
40 ॥ मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भुमेराकाशस्य च चेष्टया
40 // māyeti darśitā tena mithyā māyeti yatsphuṭam / vāyvambutejasāṃ bhumerākāśasya ca ceṣṭayā
41 ॥ जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम्
41 // jaḍa uvāca tataḥ kuvalayāśvaṃ taṃ samāśvāsya bhujaṅgamaḥ / kathayāmāsa tat sarvaṃ mṛtasañjīvanādikam
42 ॥ ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सो ऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचिन्तितमभ्युपतेम्
42 // tataḥ prahṛṣṭaḥ pratilabhya kāntāṃ praṇamya nāgaṃ nijagāma so 'tha / suśobhamānaḥ svapuraṃ tamaśvam āruhya saṃcintitamabhyupatem