25 ॥ इति श्रीमार्कण्डेपुराणे पितापुत्रसंवादे दत्तात्रेयोत्पत्तिर्नाम सप्तदशो ऽध्यायः अष्टादशो ऽध्यायः पुत्र उवाच कस्यचित्त्वथ कालस्य कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः । कृतवीर्ये दिवं याते मन्त्रिभिः सपुरोहितैः
25 // iti śrīmārkaṇḍepurāṇe pitāputrasaṃvāde dattātreyotpattirnāma saptadaśo 'dhyāyaḥ aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ putra uvāca kasyacittvatha kālasya kṛtavīryātmajor'junaḥ / kṛtavīrye divaṃ yāte mantribhiḥ sapurohitaiḥ
1 ॥ पौरैश्चात्माभिषेकार्थं समाहूतो ऽब्रवीदिदम् । नाहं राज्यं करिष्यामि मन्त्रिणो नरकोत्तरम्
1 // pauraiścātmābhiṣekārthaṃ samāhūto 'bravīdidam / nāhaṃ rājyaṃ kariṣyāmi mantriṇo narakottaram
2 ॥ यदर्थं गृह्यते शुल्कं तदनिष्पादयन् वृथा । पण्यानां द्वादशं भागं भूपालाय वणिग्जनः
2 // yadarthaṃ gṛhyate śulkaṃ tadaniṣpādayan vṛthā / paṇyānāṃ dvādaśaṃ bhāgaṃ bhūpālāya vaṇigjanaḥ
3 ॥ दत्त्वार्थरक्षिभिर्मार्गे रक्षितो याति दस्युतः । गोपाश्च घृततक्रादेः षड्भागञ्च कृषीबलाः
3 // dattvārtharakṣibhirmārge rakṣito yāti dasyutaḥ / gopāśca ghṛtatakrādeḥ ṣaḍbhāgañca kṛṣībalāḥ
4 ॥ दत्त्वान्यद्भूभुजे दद्युर्यदि भागं ततो ऽधिकम् । पण्यादीनामशेषाणां वणिजो गृह्णतस्ततः
4 // dattvānyadbhūbhuje dadyuryadi bhāgaṃ tato 'dhikam / paṇyādīnāmaśeṣāṇāṃ vaṇijo gṛhṇatastataḥ
5 ॥ इष्टापूर्तविनाशाय तद्राज्ञश्चौरधर्मिणः । यद्यन्यैः पाल्यते लोकस्तद्वृत्तयन्तरसंश्रितैः
5 // iṣṭāpūrtavināśāya tadrājñaścauradharmiṇaḥ / yadyanyaiḥ pālyate lokastadvṛttayantarasaṃśritaiḥ
6 ॥ गृह्णतो बलिषड्भागं नृपतेर्नरको ध्रुवम् । निरूपितमिदं राज्ञः पूर्वै रक्षणवेतनम्
6 // gṛhṇato baliṣaḍbhāgaṃ nṛpaternarako dhruvam / nirūpitamidaṃ rājñaḥ pūrvai rakṣaṇavetanam
7 ॥ अरक्षंश्चौरतश्चौर्यं तदेनो नृपतेर्भवेत् । तस्माद्यदि तपस्तप्त्वा प्राप्तो योगित्वमीप्सितम्
7 // arakṣaṃścaurataścauryaṃ tadeno nṛpaterbhavet / tasmādyadi tapastaptvā prāpto yogitvamīpsitam
8 ॥ भुवः पालनसामर्थ्य-युक्त एको महीपतिः । पृथिव्यां शस्त्रधृङ्मान्यस्त्वहमेवर्धिसंयुतः । ततो भविष्ये नात्मानं करिष्ये पापभागिनम्
8 // bhuvaḥ pālanasāmarthya-yukta eko mahīpatiḥ / pṛthivyāṃ śastradhṛṅmānyastvahamevardhisaṃyutaḥ / tato bhaviṣye nātmānaṃ kariṣye pāpabhāginam
9 ॥ पुत्र उवाच तस्य तन्निश्चयं ज्ञात्वा मन्त्रिमध्यस्थितो ऽब्रवीत् । गर्गो नाम महाबुद्धिर्मुनिश्रेष्ठो वयो ऽतिगः
9 // putra uvāca tasya tanniścayaṃ jñātvā mantrimadhyasthito 'bravīt / gargo nāma mahābuddhirmuniśreṣṭho vayo 'tigaḥ
10 ॥ यद्येवं कर्तुकामस्त्वं राज्यं सम्यक् प्रशासितुम् । ततो शृणुष्व मे वाक्यं कुरुष्व च नृपात्मज
10 // yadyevaṃ kartukāmastvaṃ rājyaṃ samyak praśāsitum / tato śṛṇuṣva me vākyaṃ kuruṣva ca nṛpātmaja
11 ॥ दत्तात्रेयं महाभागं सह्यद्रोणीकृताश्रयम् । तमाराधय भूपाल ! पाति यो भुवनत्रयम्
11 // dattātreyaṃ mahābhāgaṃ sahyadroṇīkṛtāśrayam / tamārādhaya bhūpāla ! pāti yo bhuvanatrayam
12 ॥ योगयुक्तं महाभागं सर्वत्र समदर्शिनम् । विष्णोरंशं जगद्धातुरवतीर्णं महीतले
12 // yogayuktaṃ mahābhāgaṃ sarvatra samadarśinam / viṣṇoraṃśaṃ jagaddhāturavatīrṇaṃ mahītale
13 ॥ यमाराध्य सहस्राक्षः प्राप्तवान् पदमात्मनः । हृतं दुरात्मभिर्दैत्यैर्जघान च दितेः सुतान्
13 // yamārādhya sahasrākṣaḥ prāptavān padamātmanaḥ / hṛtaṃ durātmabhirdaityairjaghāna ca diteḥ sutān
14 ॥ अर्जुन उवाच कथमाराधितो देवैर्दत्तात्रेयः प्रतापवान् । कथञ्चापहृतं दैत्यैरिन्द्रत्वं प्राप वासवः
14 // arjuna uvāca kathamārādhito devairdattātreyaḥ pratāpavān / kathañcāpahṛtaṃ daityairindratvaṃ prāpa vāsavaḥ
15 ॥ गर्ग उवाच देवानां दानवानाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम् । दैत्यानामीश्वरो जम्भो देवानाञ्च शचीपतिः
15 // garga uvāca devānāṃ dānavānāñca yuddhamāsīt sudāruṇam / daityānāmīśvaro jambho devānāñca śacīpatiḥ
16 ॥ तेषाञ्च युध्यमानानां दिव्यः संवत्सरो गतः । ततो देवाः पराभूता दैत्या विजयिनो ऽभवन्
16 // teṣāñca yudhyamānānāṃ divyaḥ saṃvatsaro gataḥ / tato devāḥ parābhūtā daityā vijayino 'bhavan
17 ॥ विप्रचित्तिमुखैर्देवा दानवैस्ते पराजिताः । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
17 // vipracittimukhairdevā dānavaiste parājitāḥ / palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye
18 ॥ बृहस्पतिमुपागम्य दैत्यसैन्यवधेप्सवः । अमन्त्रयन्त सहिता बालखिल्यैस्तथर्षिभिः
18 // bṛhaspatimupāgamya daityasainyavadhepsavaḥ / amantrayanta sahitā bālakhilyaistatharṣibhiḥ
19 ॥ बृहस्पतिरुवाच दत्तात्रेयं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् । विकृताचरणं भक्त्या सन्तोषयितुमर्हथ
19 // bṛhaspatiruvāca dattātreyaṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam / vikṛtācaraṇaṃ bhaktyā santoṣayitumarhatha
20 ॥ स वो दैत्यविनाशाय वरदो दास्यते वरम् । ततो हनिष्यथ सुरा सहिता दैत्यदानवान्
20 // sa vo daityavināśāya varado dāsyate varam / tato haniṣyatha surā sahitā daityadānavān
21 ॥ गर्ग उवाच इत्युक्तास्ते तदा जग्मुर्दत्तात्रेयाश्रमं सुराः । ददृशुश्च महात्मानं तं ते लक्ष्म्या समन्वितम्
21 // garga uvāca ityuktāste tadā jagmurdattātreyāśramaṃ surāḥ / dadṛśuśca mahātmānaṃ taṃ te lakṣmyā samanvitam
22 ॥ उद्गीयमानं गन्धर्वैः सुरापानरतं मुनिम् । ते तस्य गत्वा प्रणतिमवदन् साध्यसाधनम्
22 // udgīyamānaṃ gandharvaiḥ surāpānarataṃ munim / te tasya gatvā praṇatimavadan sādhyasādhanam
23 ॥ चक्रुः स्तवञ्चोपजह्रुर्भक्ष्यभोज्यस्त्रगादिकम् । तिष्ठन्तमनुतिष्ठन्ति यान्तं यान्ति दिवौकसः
23 // cakruḥ stavañcopajahrurbhakṣyabhojyastragādikam / tiṣṭhantamanutiṣṭhanti yāntaṃ yānti divaukasaḥ
24 ॥ आराधयामासुरधः स्थितास्तिष्ठन्तमासने । स प्राह प्रणतान् देवान् दत्तात्रेयः किमिष्यते । मत्तो भवद्भिर्येनेयं शुश्रूषा क्रियते मम
24 // ārādhayāmāsuradhaḥ sthitāstiṣṭhantamāsane / sa prāha praṇatān devān dattātreyaḥ kimiṣyate / matto bhavadbhiryeneyaṃ śuśrūṣā kriyate mama
25 ॥ देवा ऊचुः दानवैर्मुनिशार्दूल ! जम्भाद्यैर्भूर्भुवादिकम् । हृतं तैलोक्यमाक्रम्य क्रतुभागाश्च कृत्स्नशः
25 // devā ūcuḥ dānavairmuniśārdūla ! jambhādyairbhūrbhuvādikam / hṛtaṃ tailokyamākramya kratubhāgāśca kṛtsnaśaḥ
26 ॥ तद्वधे कुरु बुद्धिं त्वं परित्राणाय नो ऽनघ । त्वत्प्रसादादभीप्सामः पुनः प्राप्तं त्रिविष्टपम्
26 // tadvadhe kuru buddhiṃ tvaṃ paritrāṇāya no 'nagha / tvatprasādādabhīpsāmaḥ punaḥ prāptaṃ triviṣṭapam
27 ॥ दत्तात्रेय उवाच मद्यासक्तो ऽहमुच्छिष्टो न चैवाहं जितेन्द्रियः । कथमिच्छथ मत्तो ऽपि देवाः शत्रुपराभवम्
27 // dattātreya uvāca madyāsakto 'hamucchiṣṭo na caivāhaṃ jitendriyaḥ / kathamicchatha matto 'pi devāḥ śatruparābhavam
28 ॥ देवा ऊचुः अनघस्त्वं जगन्नाथ न लेपस्तव विद्यते । विद्याक्षालनशुद्धान्तर्निविष्टज्ञानदीधिते !
28 // devā ūcuḥ anaghastvaṃ jagannātha na lepastava vidyate / vidyākṣālanaśuddhāntarniviṣṭajñānadīdhite !
29 ॥ दत्तात्रेय उवाच सत्यमेतत् सुरा विद्या ममास्ति समदर्शिनः । अस्यास्तु योषितः सङ्गादहमुच्छिष्टतां गतः
29 // dattātreya uvāca satyametat surā vidyā mamāsti samadarśinaḥ / asyāstu yoṣitaḥ saṅgādahamucchiṣṭatāṃ gataḥ
30 ॥ स्त्रीसम्भोगो हि दोषाय सातत्येनोपसेवितः । एवमुक्तास्ततो देवाः पुनर्वचनमब्रुवन्
30 // strīsambhogo hi doṣāya sātatyenopasevitaḥ / evamuktāstato devāḥ punarvacanamabruvan
31 ॥ देवा ऊचुः अनघेयं द्विजश्रेष्ठ जगन्माता न दुष्यते । यथांशुमाला सूर्यस्य द्विज-चाण्डालसङ्गिनी
31 // devā ūcuḥ anagheyaṃ dvijaśreṣṭha jaganmātā na duṣyate / yathāṃśumālā sūryasya dvija-cāṇḍālasaṅginī
32 ॥ गर्ग उवाच एवमुक्तस्ततो देवैर्दत्तात्रेयो ऽब्रवीदिदम् । प्रहस्य त्रिदशान् सर्वान् यद्येतद्भवतां मतम्
32 // garga uvāca evamuktastato devairdattātreyo 'bravīdidam / prahasya tridaśān sarvān yadyetadbhavatāṃ matam
33 ॥ तदाहूयासुरान् सर्वान् युद्धाय सुरसत्तमाः । इहानयत मद्दृष्टिगोचरं मा विलम्बतः
33 // tadāhūyāsurān sarvān yuddhāya surasattamāḥ / ihānayata maddṛṣṭigocaraṃ mā vilambataḥ
34 ॥ मद्दृष्टिपातहुतभुक्-प्रक्षीणबलतेजसः । येन नाशमशेषास्ते प्रयान्ति मम दर्शनात्
34 // maddṛṣṭipātahutabhuk-prakṣīṇabalatejasaḥ / yena nāśamaśeṣāste prayānti mama darśanāt
35 ॥ गर्ग उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवैर्दैत्या महाबलाः । आहवाय समाहूता जग्मुर्देवगणान् रुषा
35 // garga uvāca tasya tadvacanaṃ śrutvā devairdaityā mahābalāḥ / āhavāya samāhūtā jagmurdevagaṇān ruṣā
36 ॥ ते हन्यमाना दैतेयैर्देवा शीघ्रं भयातुराः । दत्तात्रेयाश्रमं जग्मुः समेताः शरणार्थिनः
36 // te hanyamānā daiteyairdevā śīghraṃ bhayāturāḥ / dattātreyāśramaṃ jagmuḥ sametāḥ śaraṇārthinaḥ
37 ॥ तमेव विविशुर्दैत्याः कालयन्तो दिवौकसः । ददृशुश्च महात्मानं दत्तात्रेयं महाबलम्
37 // tameva viviśurdaityāḥ kālayanto divaukasaḥ / dadṛśuśca mahātmānaṃ dattātreyaṃ mahābalam
38 ॥ वामपार्श्वस्थितामिष्टामशेषजगतां शुभाम् । भार्याञ्चास्य सुचार्वङ्गीं लक्ष्मीमिन्दुनिभाननाम्
38 // vāmapārśvasthitāmiṣṭāmaśeṣajagatāṃ śubhām / bhāryāñcāsya sucārvaṅgīṃ lakṣmīmindunibhānanām
39 ॥ नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोणिपयोधराम् । गदन्तीं मधुरां भाषां सर्वैर्योषिद्गुणैर्युताम्
39 // nīlotpalābhanayanāṃ pīnaśroṇipayodharām / gadantīṃ madhurāṃ bhāṣāṃ sarvairyoṣidguṇairyutām
40 ॥ ते तां दृष्ट्वाग्रतो दैत्याः साभिलाषा मनोभवम् । न शेसुरुद्धतं धैर्यान्मनसा वोढुमातुराः
40 // te tāṃ dṛṣṭvāgrato daityāḥ sābhilāṣā manobhavam / na śesuruddhataṃ dhairyānmanasā voḍhumāturāḥ
41 ॥ त्यक्त्वा देवान् स्त्रियं तां तु हर्तुकामा हतौजसः । तेन पापेन मुह्यन्तः संशक्तास्ते ततो ऽब्रुवन्
41 // tyaktvā devān striyaṃ tāṃ tu hartukāmā hataujasaḥ / tena pāpena muhyantaḥ saṃśaktāste tato 'bruvan
42 ॥ स्त्रोरत्नमेतत् त्रैलोक्ये सारं नो यदि वै भवेत् । कृतकृत्यास्ततः सर्व इति नो भावितं मनः
42 // stroratnametat trailokye sāraṃ no yadi vai bhavet / kṛtakṛtyāstataḥ sarva iti no bhāvitaṃ manaḥ
43 ॥ तस्मात् सर्वे समुत्क्षिप्य शिविकायां सुरार्दनाः । आरोप्य स्वमधिष्ठानं नयाम इति निश्चिताः
43 // tasmāt sarve samutkṣipya śivikāyāṃ surārdanāḥ / āropya svamadhiṣṭhānaṃ nayāma iti niścitāḥ
44 ॥ गर्ग उवाच सानुरागास्ततस्ते तु प्रोक्ताश्चेत्त्थं परस्परम् । तस्य तां योषितं साध्वीं समुत्क्षिप्य स्मरार्दिताः
44 // garga uvāca sānurāgāstataste tu proktāścettthaṃ parasparam / tasya tāṃ yoṣitaṃ sādhvīṃ samutkṣipya smarārditāḥ
45 ॥ शिविकायां समारोप्य सहिता दैत्यदानवाः । शिरः सु शिविकां कृत्वा स्वस्थानाभिमुखं ययुः
45 // śivikāyāṃ samāropya sahitā daityadānavāḥ / śiraḥ su śivikāṃ kṛtvā svasthānābhimukhaṃ yayuḥ
46 ॥ दत्तात्रेयस्ततो देवान् विहस्येदमथाब्रवीत् । दिष्ट्या वर्धथ दैत्यानामेषा लक्ष्मीः शिरोगता । सप्त सथानान्यतिक्रान्ता नवमन्यमुपैष्यति
46 // dattātreyastato devān vihasyedamathābravīt / diṣṭyā vardhatha daityānāmeṣā lakṣmīḥ śirogatā / sapta sathānānyatikrāntā navamanyamupaiṣyati
47 ॥ देवा ऊचुः कथयस्व जगन्नाथ ! केषु स्थानेष्वस्थिता । पुरुषस्य फलं किं वा प्रयच्छत्यथ नश्यति
47 // devā ūcuḥ kathayasva jagannātha ! keṣu sthāneṣvasthitā / puruṣasya phalaṃ kiṃ vā prayacchatyatha naśyati
48 ॥ दत्तात्रेय उवाच नृणां पदे स्थिता लक्ष्मीर्निलयं सम्प्रयच्छति । सक्थ्न्योश्च संस्थिता वस्त्रं तथा नानाविधं वसु
48 // dattātreya uvāca nṛṇāṃ pade sthitā lakṣmīrnilayaṃ samprayacchati / sakthnyośca saṃsthitā vastraṃ tathā nānāvidhaṃ vasu
49 ॥ कलात्रञ्च गुह्यसंस्था क्रोडस्थापत्यदायिनी । मनोरथान् पूरयति पुरुषाणां हृदि स्थिता
49 // kalātrañca guhyasaṃsthā kroḍasthāpatyadāyinī / manorathān pūrayati puruṣāṇāṃ hṛdi sthitā
50 ॥ लक्ष्मीर्लक्ष्मीवतां श्रेष्ठा कण्ठस्था कण्ठभूषणम् । अभीष्टबन्धुदारैश्च तथाश्लेषं प्रवासिभिः
50 // lakṣmīrlakṣmīvatāṃ śreṣṭhā kaṇṭhasthā kaṇṭhabhūṣaṇam / abhīṣṭabandhudāraiśca tathāśleṣaṃ pravāsibhiḥ
51 ॥ सृष्टानुवाक्यलावण्यमाज्ञामवितथां तथा । मुखसंस्था कवित्वञ्च यच्छत्युदधिसम्भवा
51 // sṛṣṭānuvākyalāvaṇyamājñāmavitathāṃ tathā / mukhasaṃsthā kavitvañca yacchatyudadhisambhavā
52 ॥ शिरोगता सन्त्यजति ततो ऽन्यं याति चाश्रयम् । सेयं शिरोगता चैतान् परित्यक्ष्यति साम्प्रतम्
52 // śirogatā santyajati tato 'nyaṃ yāti cāśrayam / seyaṃ śirogatā caitān parityakṣyati sāmpratam
53 ॥ प्रगृह्यास्त्राणि बध्यन्तां तस्मादेते सुरारयः । न भेतव्यं भृशञ्चैते मया निस्तेजसः कृताः । परदारावमर्षाच्च दग्धपुण्या हतौजसः
53 // pragṛhyāstrāṇi badhyantāṃ tasmādete surārayaḥ / na bhetavyaṃ bhṛśañcaite mayā nistejasaḥ kṛtāḥ / paradārāvamarṣācca dagdhapuṇyā hataujasaḥ
54 ॥ ततस्ते विविधैरस्त्रैर्वध्यमानाः सुरारयः । मूध्नि लक्ष्म्या समाक्रान्ता विनेशुरिति नः श्रुतम्
54 // tataste vividhairastrairvadhyamānāḥ surārayaḥ / mūdhni lakṣmyā samākrāntā vineśuriti naḥ śrutam
55 ॥ लक्ष्मीश्चीत्पत्य सम्प्राप्ता दत्तात्रेयं महामुनिम् । स्तूयमाना सुरैः सर्वैर्दैत्यनाशान्मुदान्वितैः
55 // lakṣmīścītpatya samprāptā dattātreyaṃ mahāmunim / stūyamānā suraiḥ sarvairdaityanāśānmudānvitaiḥ
56 ॥ प्रणिपत्य ततो देवा दत्तात्रेयं मनीषिणम् । नाकपृष्ठमनुप्राप्ता यथापूर्वं गतज्वराः
56 // praṇipatya tato devā dattātreyaṃ manīṣiṇam / nākapṛṣṭhamanuprāptā yathāpūrvaṃ gatajvarāḥ
57 ॥ तथा त्वमपि रोजेन्द्र ! यदीच्छसि यथेप्सितम् । प्राप्तुमैश्वर्यमतुलं तूर्णमाराधयस्व ताम्
57 // tathā tvamapi rojendra ! yadīcchasi yathepsitam / prāptumaiśvaryamatulaṃ tūrṇamārādhayasva tām