33 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे आडि-बकयुद्धवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः दशमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच संशयं द्विजशार्दूलाः प्रब्रूत मम पृच्छतः । आविर्भाव-तिरोभावौ भूतानां यत्र संस्थितौ
33 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe āḍi-bakayuddhavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ daśamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca saṃśayaṃ dvijaśārdūlāḥ prabrūta mama pṛcchataḥ / āvirbhāva-tirobhāvau bhūtānāṃ yatra saṃsthitau
1 ॥ कथं सञ्जायते जन्तुः कथं वा सविवर्धते । कथं वोदरमध्यस्थस्तिष्ठत्यङ्गनिपीडितः
1 // kathaṃ sañjāyate jantuḥ kathaṃ vā savivardhate / kathaṃ vodaramadhyasthastiṣṭhatyaṅganipīḍitaḥ
2 ॥ निष्क्रान्तिमुदरात् प्राप्य कथं वा वृद्धिमृच्छति । उत्क्रान्तिकाले च कथञ्चिद्भावेन वियुज्यते
2 // niṣkrāntimudarāt prāpya kathaṃ vā vṛddhimṛcchati / utkrāntikāle ca kathañcidbhāvena viyujyate
3 ॥ कृत्स्नो मृतस्तथाश्नाति उभे सुकृत-दुष्कृते । कथं ते च तथा तस्य फलं सम्पादयन्त्युत
3 // kṛtsno mṛtastathāśnāti ubhe sukṛta-duṣkṛte / kathaṃ te ca tathā tasya phalaṃ sampādayantyuta
4 ॥ कथं न जीर्यते तत्र पिण्डीकृत इवाशये । स्त्रीकोष्ठे यत्र जीर्यन्ते भुक्तानि सुगुरूण्यपि । भक्ष्याणि यत्र नो जन्तुर्जोर्यते कथमल्पकः
4 // kathaṃ na jīryate tatra piṇḍīkṛta ivāśaye / strīkoṣṭhe yatra jīryante bhuktāni sugurūṇyapi / bhakṣyāṇi yatra no janturjoryate kathamalpakaḥ
5 ॥ एतन्मे ब्रूत सकलं सन्देहोक्तिविवर्जितम् । तदेतत् परम गुह्यं यत्र मुह्यन्ति जन्तवः
5 // etanme brūta sakalaṃ sandehoktivivarjitam / tadetat parama guhyaṃ yatra muhyanti jantavaḥ
6 ॥ पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारो ऽयमतुलस्त्वयास्मासु निवेशितः । दुर्भाव्यः सर्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः
6 // pakṣiṇa ūcuḥ praśnabhāro 'yamatulastvayāsmāsu niveśitaḥ / durbhāvyaḥ sarvabhūtānāṃ bhāvābhāvasamāśritaḥ
7 ॥ तं शृणुष्व महाभाग यथा प्राह पितुः पुरा । पुत्रः परमधर्मात्मा सुमतिर्नाम नामतः
7 // taṃ śṛṇuṣva mahābhāga yathā prāha pituḥ purā / putraḥ paramadharmātmā sumatirnāma nāmataḥ
8 ॥ ब्राह्मणो भार्गवः कश्चित् सुतमाह महामतिः । कृतोपनयनं शान्तं सुमतिं जडरूपिणम्
8 // brāhmaṇo bhārgavaḥ kaścit sutamāha mahāmatiḥ / kṛtopanayanaṃ śāntaṃ sumatiṃ jaḍarūpiṇam
9 ॥ वेदानधीष्व सुमते ! यथानुक्रममादितः । गुरुशुश्रूषणे व्यग्रो भैक्षान्नकृतभोजनः
9 // vedānadhīṣva sumate ! yathānukramamāditaḥ / guruśuśrūṣaṇe vyagro bhaikṣānnakṛtabhojanaḥ
10 ॥ ततो गार्हस्थ्यमास्थाय चेष्ट्वा यज्ञाननुत्तमान् । इष्टमुत्पादयापत्यमाश्रयेथा वनं ततः
10 // tato gārhasthyamāsthāya ceṣṭvā yajñānanuttamān / iṣṭamutpādayāpatyamāśrayethā vanaṃ tataḥ
11 ॥ वनस्थश्च ततो वत्स परिव्राड् निष्परिग्रहः । एवमाप्स्यसि तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि
11 // vanasthaśca tato vatsa parivrāḍ niṣparigrahaḥ / evamāpsyasi tadbrahma yatra gatvā na śocasi
12 ॥ पक्षिण ऊचुः इत्येवमुक्तो बहुशो जडत्वान्नाह किञ्चन । पितापि तं सुबहुशः प्राह प्रीत्या पुनः पुनः
12 // pakṣiṇa ūcuḥ ityevamukto bahuśo jaḍatvānnāha kiñcana / pitāpi taṃ subahuśaḥ prāha prītyā punaḥ punaḥ
13 ॥ इति पित्रा सुतस्नेहात् प्रलोभि मधुराक्षरम् । स चोद्यमानो बहुशः प्रहस्येदमथाब्रवीत्
13 // iti pitrā sutasnehāt pralobhi madhurākṣaram / sa codyamāno bahuśaḥ prahasyedamathābravīt
14 ॥ तातैतद्बहुशो ऽभ्यस्तं यत् त्वयाद्योपदिश्यते । तथैवान्यानि शास्त्राणि शिल्पानि विविधानि च
14 // tātaitadbahuśo 'bhyastaṃ yat tvayādyopadiśyate / tathaivānyāni śāstrāṇi śilpāni vividhāni ca
15 ॥ जन्मनामयुतं साग्रं मम स्मृतिपथं गतम् । निर्वेदाः परितोषाश्च क्षयवृद्ध्युदये गताः
15 // janmanāmayutaṃ sāgraṃ mama smṛtipathaṃ gatam / nirvedāḥ paritoṣāśca kṣayavṛddhyudaye gatāḥ
16 ॥ शत्रुमित्रकलत्राणां वियोगाः सङ्गमास्तथा । मातरो विवधा दृष्टाः पितरो विवधास्तथा
16 // śatrumitrakalatrāṇāṃ viyogāḥ saṅgamāstathā / mātaro vivadhā dṛṣṭāḥ pitaro vivadhāstathā
17 ॥ अनुभूतानि सौख्यनि दुः खानि च सहस्रशः । बान्धवा बहवः प्राप्ताः पितरश्च पृथग्विधाः
17 // anubhūtāni saukhyani duḥ khāni ca sahasraśaḥ / bāndhavā bahavaḥ prāptāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ
18 ॥ विण्मूत्रपिच्छिले स्त्रीणां तथा कोष्ठे मयोषितम् । पीडाश्च सुभृशं प्राप्ता रोगाणाञ्च सहस्रशः
18 // viṇmūtrapicchile strīṇāṃ tathā koṣṭhe mayoṣitam / pīḍāśca subhṛśaṃ prāptā rogāṇāñca sahasraśaḥ
19 ॥ गर्भदुः खान्यनेकानि बालत्वे यौवने तथा । वृद्धतायां तथाप्तानि तानि सर्वाणि संस्मरे
19 // garbhaduḥ khānyanekāni bālatve yauvane tathā / vṛddhatāyāṃ tathāptāni tāni sarvāṇi saṃsmare
20 ॥ ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशां शूद्राणाञ्चापि योनिषु । पुनश्च पुशुकीटानां मृगाणामथ पक्षिणाम्
20 // brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñcāpi yoniṣu / punaśca puśukīṭānāṃ mṛgāṇāmatha pakṣiṇām
21 ॥ तथैव राजभृत्यानां राज्ञाञ्चाहवशालिनाम् । समुत्पन्नो ऽस्मि गेहेषु तथैव तव वेश्मनि
21 // tathaiva rājabhṛtyānāṃ rājñāñcāhavaśālinām / samutpanno 'smi geheṣu tathaiva tava veśmani
22 ॥ भृत्यतां दासताञ्चैव गतो ऽस्मि बहुशो नृणाम् । स्वामित्वमीश्वरत्वं च दरिद्रत्वं तथा गतः
22 // bhṛtyatāṃ dāsatāñcaiva gato 'smi bahuśo nṛṇām / svāmitvamīśvaratvaṃ ca daridratvaṃ tathā gataḥ
23 ॥ हतं मया हतश्चान्यैर्हतं मे घातितं तथा । दत्तं ममान्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशाः
23 // hataṃ mayā hataścānyairhataṃ me ghātitaṃ tathā / dattaṃ mamānyairanyebhyo mayā dattamanekaśāḥ
24 ॥ पितृ-मातृ-सुहृद्-भ्रातृ-कलत्रादिकृतेन च । तुष्टो ऽसकृत् तथा दैन्यमश्रुधौताननो गतः
24 // pitṛ-mātṛ-suhṛd-bhrātṛ-kalatrādikṛtena ca / tuṣṭo 'sakṛt tathā dainyamaśrudhautānano gataḥ
25 ॥ एवं संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता तात सङ्कटे । ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसम्प्राप्तिकारकम्
25 // evaṃ saṃsāracakre 'smin bhramatā tāta saṅkaṭe / jñānametanmayā prāptaṃ mokṣasamprāptikārakam
26 ॥ विज्ञाते यत्र सर्वो ऽयमृग्यजुः सामसंज्ञितः । क्रियाकलापो विगुणो न सम्यक् प्रतिभाति मे
26 // vijñāte yatra sarvo 'yamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitaḥ / kriyākalāpo viguṇo na samyak pratibhāti me
27 ॥ तस्मादुत्पन्नबोधस्य वेदैः किं मे प्रयोजनम् । गुरुविज्ञानतृप्तस्य निरीहस्य सदात्मनः
27 // tasmādutpannabodhasya vedaiḥ kiṃ me prayojanam / guruvijñānatṛptasya nirīhasya sadātmanaḥ
28 ॥ षट् प्रकारक्रिया-दुःख-सुख-हर्ष-रसैश्च यत् । गुणैश्च वर्जितं ब्रह्म तत् प्राप्स्यामि परं पदम्
28 // ṣaṭ prakārakriyā-duḥkha-sukha-harṣa-rasaiśca yat / guṇaiśca varjitaṃ brahma tat prāpsyāmi paraṃ padam
29 ॥ रस-हर्ष-भयोद्वेग-क्रोधामर्ष-जरातुराम् । विज्ञातां स्वमृगग्राहिसंघपाशशताकुलम्
29 // rasa-harṣa-bhayodvega-krodhāmarṣa-jarāturām / vijñātāṃ svamṛgagrāhisaṃghapāśaśatākulam
30 ॥ तस्माद्यास्याम्यहं तात त्यक्त्वेमां दुः खसन्ततिम् । त्रयीधर्ममधर्माढ्यं किं पापफलसन्निभम्
30 // tasmādyāsyāmyahaṃ tāta tyaktvemāṃ duḥ khasantatim / trayīdharmamadharmāḍhyaṃ kiṃ pāpaphalasannibham
31 ॥ पक्षिण ऊचुः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षविस्मयगद्गदम् । पिता प्राह महाभागः स्वसुतं हृष्टमानसः
31 // pakṣiṇa ūcuḥ tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣavismayagadgadam / pitā prāha mahābhāgaḥ svasutaṃ hṛṣṭamānasaḥ
32 ॥ पितोवाच किमेतद्वदसे वत्स कुतस्ते ज्ञानसम्भवः । केन ते जडता पूर्वमिदानीञ्च प्रबुद्धता
32 // pitovāca kimetadvadase vatsa kutaste jñānasambhavaḥ / kena te jaḍatā pūrvamidānīñca prabuddhatā
33 ॥ किन्नु शापविकारो ऽयं मुनिदेवकृतस्तव । यत्ते ज्ञानं तिरोभूतमाविर्भावमुपागतम्
33 // kinnu śāpavikāro 'yaṃ munidevakṛtastava / yatte jñānaṃ tirobhūtamāvirbhāvamupāgatam
34 ॥ पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा वृत्तं ममेदं सुख-दुःखदम् । यश्चाहमासमन्यस्मिन् जन्मन्यस्मत्परन्तु यत्
34 // putra uvāca śṛṇu tāta ! yathā vṛttaṃ mamedaṃ sukha-duḥkhadam / yaścāhamāsamanyasmin janmanyasmatparantu yat
35 ॥ अहमासं पुरा विप्रो न्यस्तात्मा परमात्मनि । आत्मविद्याविचारेषु परां निष्ठामुपागतः
35 // ahamāsaṃ purā vipro nyastātmā paramātmani / ātmavidyāvicāreṣu parāṃ niṣṭhāmupāgataḥ
36 ॥ सततं योगयुक्तस्य सतताभ्याससङ्गमात् । सत्संयोगात् स्वस्वभावाद्विचारविधिशोधनात्
36 // satataṃ yogayuktasya satatābhyāsasaṅgamāt / satsaṃyogāt svasvabhāvādvicāravidhiśodhanāt
37 ॥ तस्मिन्नवे परा प्रीतिर्ममासीद् युञ्जतः सदा । आचार्यताञ्च सम्प्राप्तः शिष्यसन्देहहृत्तमः
37 // tasminnave parā prītirmamāsīd yuñjataḥ sadā / ācāryatāñca samprāptaḥ śiṣyasandehahṛttamaḥ
38 ॥ ततः कालेन महता ऐकान्तिकमुपगतः । अज्ञानाकृष्टसद्भावो विपन्नश्च प्रमादतः
38 // tataḥ kālena mahatā aikāntikamupagataḥ / ajñānākṛṣṭasadbhāvo vipannaśca pramādataḥ
39 ॥ उत्क्रान्तिकालादारभ्य स्मृतिलोपो न मे ऽभवत् । यावदब्दं गतं चैव जन्मनां स्मृतिमागतम्
39 // utkrāntikālādārabhya smṛtilopo na me 'bhavat / yāvadabdaṃ gataṃ caiva janmanāṃ smṛtimāgatam
40 ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव सो ऽहं तात ! जितेन्द्रियः । यतिष्यामि तथा कर्तुं न भविष्ये यथा पुनः
40 // pūrvābhyāsena tenaiva so 'haṃ tāta ! jitendriyaḥ / yatiṣyāmi tathā kartuṃ na bhaviṣye yathā punaḥ
41 ॥ ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरणं मम । न ह्येतत् प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः
41 // jñānadānaphalaṃ hyetadyajjātismaraṇaṃ mama / na hyetat prāpyate tāta trayīdharmāśritairnaraiḥ
42 ॥ सो ऽहं पूर्वाश्रमादेव निष्ठाधर्ममुपाश्रितः । एकान्तित्वमुपागम्य यतिष्याम्यात्ममोक्षणे
42 // so 'haṃ pūrvāśramādeva niṣṭhādharmamupāśritaḥ / ekāntitvamupāgamya yatiṣyāmyātmamokṣaṇe
43 ॥ तद्ब्रूहि त्वं महाभाग ! यत् ते संशयिकं हृदि । एतावतापि ते प्रीतिमुत्पाद्यानृण्यमाप्नुयाम्
43 // tadbrūhi tvaṃ mahābhāga ! yat te saṃśayikaṃ hṛdi / etāvatāpi te prītimutpādyānṛṇyamāpnuyām
44 ॥ पक्षिण ऊचुः पिता प्राह ततः पुत्रं श्रद्दधत् तस्य तद्वचः । भवता यद्वयं पृष्टाः संसारग्रहणाश्रयम्
44 // pakṣiṇa ūcuḥ pitā prāha tataḥ putraṃ śraddadhat tasya tadvacaḥ / bhavatā yadvayaṃ pṛṣṭāḥ saṃsāragrahaṇāśrayam
45 ॥ पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा तत्त्वमनुभूतं मयासकृत् । संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते
45 // putra uvāca śṛṇu tāta ! yathā tattvamanubhūtaṃ mayāsakṛt / saṃsāracakramajaraṃ sthitiryasya na vidyate
46 ॥ सो ऽहं वदामि ते सर्वं तवैवानुज्ञया पितः । उत्क्रान्तिकालादारभ्य यथा नान्यो वदिष्यति
46 // so 'haṃ vadāmi te sarvaṃ tavaivānujñayā pitaḥ / utkrāntikālādārabhya yathā nānyo vadiṣyati
47 ॥ ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः
47 // ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ / bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ
48 ॥ उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । भुक्तानामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत्
48 // udāno nāma pavanastataścordhvaṃ pravartate / bhuktānāmambubhakṣyāṇāmadhogatinirodhakṛt
49 ॥ ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यन्नरसास्तथा । दत्ताः स तस्य आह्लादमापदि प्रतिपद्यते
49 // tato yenāmbudānāni kṛtānyannarasāstathā / dattāḥ sa tasya āhlādamāpadi pratipadyate
50 ॥ अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा
50 // annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā / so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā
51 ॥ येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति
51 // yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca / āstikaḥ śraddadhānaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati
52 ॥ देवब्राह्मणपूजायां ये रता नानसूयवः । शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः
52 // devabrāhmaṇapūjāyāṃ ye ratā nānasūyavaḥ / śuklā vadānyā hrīmantaste narāḥ sukhamṛtyavaḥ
53 ॥ यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् । यथोक्तकारी सोम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति
53 // yo na kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet / yathoktakārī somyaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati
54 ॥ अवारिदायिनो दाहं क्षुधाञ्चानन्नदायिनः । प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन् मृत्यावुपस्थिते
54 // avāridāyino dāhaṃ kṣudhāñcānannadāyinaḥ / prāpnuvanti narāḥ kāle tasmin mṛtyāvupasthite
55 ॥ शीतं जयन्तीन्धनदास्तापं चन्दनदायिनः । प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चानुद्वेगकारिणः
55 // śītaṃ jayantīndhanadāstāpaṃ candanadāyinaḥ / prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānudvegakāriṇaḥ
56 ॥ मोहाज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महद्भयम् । वेदनाभिरुदग्राभिः प्रपीड्यन्ते ऽधमा नराः
56 // mohājñānapradātāraḥ prāpnuvanti mahadbhayam / vedanābhirudagrābhiḥ prapīḍyante 'dhamā narāḥ
57 ॥ कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै । ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा वेदविनिन्दकाः
57 // kūṭasākṣī mṛṣāvādī yaścāsadanuśāsti vai / te mohamṛtyavaḥ sarve tathā vedavinindakāḥ
58 ॥ विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः । आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा
58 // vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ / āgacchanti durātmāno yamasya puruṣāstadā
59 ॥ प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः । क्रान्दत्यविरतं सो ऽथ भ्रातृ-मातृसुतानथ
59 // prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ / krāndatyavirataṃ so 'tha bhrātṛ-mātṛsutānatha
60 ॥ सास्य वागस्फुटा तात एकवर्णा विभाव्यते । दृष्टिश्च भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यत्यथाननम्
60 // sāsya vāgasphuṭā tāta ekavarṇā vibhāvyate / dṛṣṭiśca bhrāmyate trāsācchvāsācchuṣyatyathānanam
61 ॥ ऊर्ध्वश्वासान्वितः सो ऽथ दृष्टिभङ्गसमन्वितः । ततः स वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति
61 // ūrdhvaśvāsānvitaḥ so 'tha dṛṣṭibhaṅgasamanvitaḥ / tataḥ sa vedanāviṣṭastaccharīraṃ vimuñcati
62 ॥ वाय्वग्रसारी तद्रूपं देहमन्यत् प्रपद्यते । तत्कर्मजं यातनार्थं न मातृ-पितृसम्भवम् । तत्प्रमाणवयो ऽवस्था-संस्थानैः प्राग्भवं यथा
62 // vāyvagrasārī tadrūpaṃ dehamanyat prapadyate / tatkarmajaṃ yātanārthaṃ na mātṛ-pitṛsambhavam / tatpramāṇavayo 'vasthā-saṃsthānaiḥ prāgbhavaṃ yathā
63 ॥ ततो दूतो यमस्याशु पाशैर्बध्नाति दारुणैः । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तं कर्षते दक्षिणां दिशम्
63 // tato dūto yamasyāśu pāśairbadhnāti dāruṇaiḥ / daṇḍaprahārasambhrāntaṃ karṣate dakṣiṇāṃ diśam
64 ॥ कुश-कण्टक-वलमीक-शङ्कु-पाषाणकर्कशे । तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छृभ्रशतोत्कटे
64 // kuśa-kaṇṭaka-valamīka-śaṅku-pāṣāṇakarkaśe / tathā pradīptajvalane kvacicchṛbhraśatotkaṭe
65 ॥ प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमाने तदंशुभिः । कृष्यते यमदूतैश्चाशिवसन्नादभीषणैः
65 // pradīptādityatapte ca dahyamāne tadaṃśubhiḥ / kṛṣyate yamadūtaiścāśivasannādabhīṣaṇaiḥ
66 ॥ विकृष्यमाणस्तैर्घोरैर्भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमक्षयम्
66 // vikṛṣyamāṇastairghorairbhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ / prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamakṣayam
67 ॥ छत्रोपानत्प्रदातारो ये च वस्त्रप्रदा नराः । ये यान्ति मनुजा मार्गं तं सुखेन तथान्नदाः
67 // chatropānatpradātāro ye ca vastrapradā narāḥ / ye yānti manujā mārgaṃ taṃ sukhena tathānnadāḥ
68 ॥ एवं क्लेशाननुभवन्नवशः पापपीडितः । नीयते द्वादशाहेन धर्मराजपुरं नरः
68 // evaṃ kleśānanubhavannavaśaḥ pāpapīḍitaḥ / nīyate dvādaśāhena dharmarājapuraṃ naraḥ
69 ॥ कलेवरे दह्यमाने महान्तं दाहमृच्छति । ताड्यमाने तथैवार्ति छिद्यमाने च दारुणाम्
69 // kalevare dahyamāne mahāntaṃ dāhamṛcchati / tāḍyamāne tathaivārti chidyamāne ca dāruṇām
70 ॥ क्लिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुःखमवाप्नुते । स्वेन कर्मविपाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन्
70 // klidyamāne cirataraṃ janturduḥkhamavāpnute / svena karmavipākena dehāntaragato 'pi san
71 ॥ तत्र यद्वान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलैः सह । यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति नीयमानस्तदश्नुते
71 // tatra yadvāndhavāstoyaṃ prayacchanti tilaiḥ saha / yacca piṇḍaṃ prayacchanti nīyamānastadaśnute
72 ॥ तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामङ्गसंवाहनञ्च यत् । तेन चाप्याय्यते जन्तुर्यच्चाश्नन्ति सबान्धवाः
72 // tailābhyaṅgo bāndhavānāmaṅgasaṃvāhanañca yat / tena cāpyāyyate janturyaccāśnanti sabāndhavāḥ
73 ॥ भूमौ स्वपद्भिर्नात्यन्तं क्लेशमाप्नोति बान्धवैः । दानं ददद्भिश्च तथा जन्तुराप्याय्यते मृतः
73 // bhūmau svapadbhirnātyantaṃ kleśamāpnoti bāndhavaiḥ / dānaṃ dadadbhiśca tathā janturāpyāyyate mṛtaḥ
74 ॥ नीयमानः स्वकं गेहं द्वादशाहं स पश्यति । उपभुङ्क्ते तथा दत्तं तोयपिण्डादिकं भुवि
74 // nīyamānaḥ svakaṃ gehaṃ dvādaśāhaṃ sa paśyati / upabhuṅkte tathā dattaṃ toyapiṇḍādikaṃ bhuvi
75 ॥ द्वादशाहात् परं घोरमायसं भीषणाकृतिम् । याम्यं पश्यत्यथो जन्तुः कृष्यमाणः पुरं ततः
75 // dvādaśāhāt paraṃ ghoramāyasaṃ bhīṣaṇākṛtim / yāmyaṃ paśyatyatho jantuḥ kṛṣyamāṇaḥ puraṃ tataḥ
76 ॥ गतमात्रो ऽतिरक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् । मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम्
76 // gatamātro 'tiraktākṣaṃ bhinnāñjanacayaprabham / mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam
77 ॥ दंष्ट्राकरालवदनं भ्रकुटीदारुणाकृतिम् । विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम्
77 // daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrakuṭīdāruṇākṛtim / virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum
78 ॥ दण्डासक्तं महाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् । तन्निर्दिष्टां ततो याति गतिं जन्तुः शुभाशुभाम्
78 // daṇḍāsaktaṃ mahābāhuṃ pāśahastaṃ subhairavam / tannirdiṣṭāṃ tato yāti gatiṃ jantuḥ śubhāśubhām
79 ॥ रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृतो नरः । तस्य स्वरूपं गदतो रौरवस्य निशामय
79 // raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛto naraḥ / tasya svarūpaṃ gadato rauravasya niśāmaya
80 ॥ योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः
80 // yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ / jānumātrapramāṇaśca tataḥ śvabhraḥ sudustaraḥ
81 ॥ तत्राङ्गारचयोपेतं कृतञ्च धरणीसमम् । जाज्वल्यमानस्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना
81 // tatrāṅgāracayopetaṃ kṛtañca dharaṇīsamam / jājvalyamānastīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā
82 ॥ तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति
82 // tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ / sa dahyamānastīvreṇa vahninā tatra dhāvati
83 ॥ पदे पदे च पादो ऽस्य शीर्यते जीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं च गच्छति
83 // pade pade ca pādo 'sya śīryate jīryate punaḥ / ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsaṃ ca gacchati
84 ॥ एवं सहस्रमुत्तीर्णो योजनानां विमुच्यते । ततो ऽन्यं पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति
84 // evaṃ sahasramuttīrṇo yojanānāṃ vimucyate / tato 'nyaṃ pāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati
85 ॥ ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यकत्वमश्नुते । कृमि-कीट-पतङ्गेषु श्वापदे मशकादिषु
85 // tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryakatvamaśnute / kṛmi-kīṭa-pataṅgeṣu śvāpade maśakādiṣu
86 ॥ गत्वा गजद्रुमाद्येषु गोष्वश्वेषु तथैव च । अन्यासु चैव पापासु दुः खदासु च योनिषु
86 // gatvā gajadrumādyeṣu goṣvaśveṣu tathaiva ca / anyāsu caiva pāpāsu duḥ khadāsu ca yoniṣu
87 ॥ मानुषं प्राप्य कुब्जो वा कुत्सितो वामनो ऽपि वा । चण्डालपुक्कसाद्यासु नरो योनिषु जायते
87 // mānuṣaṃ prāpya kubjo vā kutsito vāmano 'pi vā / caṇḍālapukkasādyāsu naro yoniṣu jāyate
88 ॥ अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः । ततश्चारोहणीं जातिं शूद्र-वैश्य-नृपादिकाम्
88 // avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ / tataścārohaṇīṃ jātiṃ śūdra-vaiśya-nṛpādikām
89 ॥ विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदवरोहणीम् । एवन्तु पापकर्माणे नरकेषु पतन्त्यधः
89 // vipradevendratāṃ cāpi kadācidavarohaṇīm / evantu pāpakarmāṇe narakeṣu patantyadhaḥ
90 ॥ यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगतदः शृणु । ते यमेन विनिर्दिष्टां यान्ति पुण्यां गतिं नराः
90 // yathā puṇyakṛto yānti tanme nigatadaḥ śṛṇu / te yamena vinirdiṣṭāṃ yānti puṇyāṃ gatiṃ narāḥ
91 ॥ प्रगीतगन्धर्वगणाः प्रवृत्ताप्सरसाङ्गणाः । हारनूपुरमादुर्य-शोभितान्युत्तमानि च
91 // pragītagandharvagaṇāḥ pravṛttāpsarasāṅgaṇāḥ / hāranūpuramādurya-śobhitānyuttamāni ca
92 ॥ प्रयान्त्याशु विमानानि नानादिव्यस्त्रगुज्ज्वलाः । तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम्
92 // prayāntyāśu vimānāni nānādivyastragujjvalāḥ / tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām
93 ॥ जायन्ते च कुले तत्र सद्वृत्तपरिपालकाः । भोगान् सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा
93 // jāyante ca kule tatra sadvṛttaparipālakāḥ / bhogān samprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā
94 ॥ अवरोहणीं च सम्प्राप्य पूर्ववद्यान्ति मानवाः । एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा जन्तुर्विपद्यते । अतः शृणुष्व विप्रर्षे यथा गर्भं प्रपद्यते
94 // avarohaṇīṃ ca samprāpya pūrvavadyānti mānavāḥ / etat te sarvamākhyātaṃ yathā janturvipadyate / ataḥ śṛṇuṣva viprarṣe yathā garbhaṃ prapadyate