48 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृथ्णगरुडसंवादे ऽज्ञानहेतुनिरूपणं नामैकादशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 12 श्रीकृष्ण उवाच । नाडीं समाविश्य महानुभावः श्रीविष्णुभक्तो त्वथ पुष्करस्थः । विचारयामास गुरुं स्वमूलं नारायणं निर्गुणमद्वितीयम्
48 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛthṇagaruḍasaṃvāde 'jñānahetunirūpaṇaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 12 śrīkṛṣṇa uvāca / nāḍīṃ samāviśya mahānubhāvaḥ śrīviṣṇubhakto tvatha puṣkarasthaḥ / vicārayāmāsa guruṃ svamūlaṃ nārāyaṇaṃ nirguṇamadvitīyam
1 ॥ एतावता हरिभक्तस्य तस्याप्यच्छिन्नभक्तस्य चतुर्मुखस्य । विचारकाले च विचिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशस्तु खगेश्वरेश्वर
1 // etāvatā haribhaktasya tasyāpyacchinnabhaktasya caturmukhasya / vicārakāle ca vicintanīyo hyajñānaleśastu khageśvareśvara
2 ॥ यथास्ति विष्णोर्मनः सङ्कल्प एव तथैव सोपि प्रकरोति नित्यम् । आलोचने तस्य सदास्ति भूमन्स्वयोग्यतामनतिक्रम्य चैव
2 // yathāsti viṣṇormanaḥ saṅkalpa eva tathaiva sopi prakaroti nityam / ālocane tasya sadāsti bhūmansvayogyatāmanatikramya caiva
3 ॥ हरेः स्वरूपे च तथा प्रपञ्चः स्वस्मिन्स्वरूपे च खगस्ति ज्ञानम् । यथापि नित्यं परिचारवारि च अज्ञातवद्दृश्यते विष्णुना च
3 // hareḥ svarūpe ca tathā prapañcaḥ svasminsvarūpe ca khagasti jñānam / yathāpi nityaṃ paricāravāri ca ajñātavaddṛśyate viṣṇunā ca
4 ॥ हरेः प्रीत्यर्थं कुरुते सौ कदाच्चित्तत्रापि कश्चिद्विशेषो ऽस्ति वीन्द्र । शृणुष्व सम्यङ्निगृहीतचित्तो यथा प्रोवाच स विजानाति देवः
4 // hareḥ prītyarthaṃ kurute sau kadāccittatrāpi kaścidviśeṣo 'sti vīndra / śṛṇuṣva samyaṅnigṛhītacitto yathā provāca sa vijānāti devaḥ
5 ॥ सदा त्वदोषं प्रविशेषेश्च मुक्तवेदास्तथा वा पविजानन्ति नित्यम् । तस्य स्वरूपं न तथा हरिं च स्वयोग्यतामनतिक्रम्य वेधाः
5 // sadā tvadoṣaṃ praviśeṣeśca muktavedāstathā vā pavijānanti nityam / tasya svarūpaṃ na tathā hariṃ ca svayogyatāmanatikramya vedhāḥ
6 ॥ हरेः स्वरूपं न विजानाति सर्वं स्वयो ग्यरूपं सर्वदा वेत्ति विष्णोः । तत्राज्ञानं नास्ति किञ्चिद्द्विजेन्द्र यावत्स्वरूपं च तथैव लक्ष्म्याः
6 // hareḥ svarūpaṃ na vijānāti sarvaṃ svayo gyarūpaṃ sarvadā vetti viṣṇoḥ / tatrājñānaṃ nāsti kiñciddvijendra yāvatsvarūpaṃ ca tathaiva lakṣmyāḥ
7 ॥ वेधा न जानाति कुतस्तदन्ये तयोः स्वरूपंन विजानाति सर्वम् । तथापि वेदानेकदेशेन वेद जानाति लक्ष्मीर्हरिरूपं च यावत्
7 // vedhā na jānāti kutastadanye tayoḥ svarūpaṃna vijānāti sarvam / tathāpi vedānekadeśena veda jānāti lakṣmīrharirūpaṃ ca yāvat
8 ॥ तावन्न जानाति विधिः खगेन्द्र ज्ञाने विधातुश्च स्वयोग्यभूते । अतो विरिञ्चस्य न चिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशः क्वापि देशे च काले
8 // tāvanna jānāti vidhiḥ khagendra jñāne vidhātuśca svayogyabhūte / ato viriñcasya na cintanīyo hyajñānaleśaḥ kvāpi deśe ca kāle
9 ॥ नाडीं समाविश्य तदा विरिञ्चो न वेद नारायणमेकवच्च । तदा शृणोत्तं कमलासनं प्रभुस्तपस्तप द्व्यक्षरं सादरेण
9 // nāḍīṃ samāviśya tadā viriñco na veda nārāyaṇamekavacca / tadā śṛṇottaṃ kamalāsanaṃ prabhustapastapa dvyakṣaraṃ sādareṇa
10 ॥ अभिप्रायं तस्य सम्यग्विदित्त्वा तपः कुरु त्वं हरितुष्ट्यर्थमेव । तपो ऽकरोद्धरिपादैक निष्ठो हरेः प्रीत्यर्थं दिव्यसहस्रवर्षम्
10 // abhiprāyaṃ tasya samyagvidittvā tapaḥ kuru tvaṃ harituṣṭyarthameva / tapo 'karoddharipādaika niṣṭho hareḥ prītyarthaṃ divyasahasravarṣam
11 ॥ ततो हरिः प्रादुरासीत्खगेन्द्र वरं दातुं भक्तवरस्य दिव्यम् । सदा विष्णुं देवदेवो ददर्श चतुर्भुजं तं जलजायताक्षम्
11 // tato hariḥ prādurāsītkhagendra varaṃ dātuṃ bhaktavarasya divyam / sadā viṣṇuṃ devadevo dadarśa caturbhujaṃ taṃ jalajāyatākṣam
12 ॥ श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं संपश्यन्तं सुप्रसन्नार्द्रदृष्ट्या । दृष्ट्वा हरिं ब्रह्म नारायणं च पुरः स्थितं भक्तवश्यं दयालुम्
12 // śrīvatsalakṣmaṃ galaśobhikaustubhaṃ saṃpaśyantaṃ suprasannārdradṛṣṭyā / dṛṣṭvā hariṃ brahma nārāyaṇaṃ ca puraḥ sthitaṃ bhaktavaśyaṃ dayālum
13 ॥ समर्चयामास महाविभूत्या भक्त्या हरेः पादतीर्थं दधार । अस्तौन्महाभागवतप्रधानो हरिं गुरुं भक्तिविवर्धितात्मा
13 // samarcayāmāsa mahāvibhūtyā bhaktyā hareḥ pādatīrthaṃ dadhāra / astaunmahābhāgavatapradhāno hariṃ guruṃ bhaktivivardhitātmā
14 ॥ ब्रह्मोवाच । रमेश लोकेश जगन्निवास तव स्वरूपं न विजानाति देवी । तव प्रसादात्सुविजानाति देवी गुणान्वेदोक्तान्सर्वदा वीन्द्र सर्वान्
14 // brahmovāca / rameśa lokeśa jagannivāsa tava svarūpaṃ na vijānāti devī / tava prasādātsuvijānāti devī guṇānvedoktānsarvadā vīndra sarvān
15 ॥ तथापि सा न विजानाति देवी साकल्येनाशेषितः सद्गुणांश्च । यद्यप्यनुक्तं पञ्चभिर्नास्ति वेदैस्तथापि देवे ऽत्र विशेष आस्ते
15 // tathāpi sā na vijānāti devī sākalyenāśeṣitaḥ sadguṇāṃśca / yadyapyanuktaṃ pañcabhirnāsti vedaistathāpi deve 'tra viśeṣa āste
16 ॥ तत्त्वेच्छवः प्रविजानन्ति नित्यं वेदे सूक्तान्क्वाप्यनुक्तांश्च सर्वान् । आदौ जानन्त्यत्र वेदा मुरारे ऋगादयः सुष्ठु चत्वार एव
16 // tattvecchavaḥ pravijānanti nityaṃ vede sūktānkvāpyanuktāṃśca sarvān / ādau jānantyatra vedā murāre ṛgādayaḥ suṣṭhu catvāra eva
17 ॥ वेदा ह्येते वेदयन्तीति देव तथा पुराणं भारतं पञ्चरात्रम् । क्रमादितो विचिन्त्य सा विष्णुगुणान्स्वयोग्यान्सदा विजानाति रमापि देवी
17 // vedā hyete vedayantīti deva tathā purāṇaṃ bhārataṃ pañcarātram / kramādito vicintya sā viṣṇuguṇānsvayogyānsadā vijānāti ramāpi devī
18 ॥ विशेषतो ह्युक्तगुणा नृगादिषु स्वयोग्यभूतान्संविजानाति देवी । सामान्यतः प्रविजानाति देवी हरेर्गुणान्न विशेषाच्च नित्यम्
18 // viśeṣato hyuktaguṇā nṛgādiṣu svayogyabhūtānsaṃvijānāti devī / sāmānyataḥ pravijānāti devī harerguṇānna viśeṣācca nityam
19 ॥ अहं विजानामि रमाप्र सादात्तव प्रसादाच्च गुणान्सदैव । स्वयोग्यभूताञ्छ्रुतिपूक्तान् गुणांश्च कांश्चिद्विजानाति हरेर्न कश्चित्
19 // ahaṃ vijānāmi ramāpra sādāttava prasādācca guṇānsadaiva / svayogyabhūtāñchrutipūktān guṇāṃśca kāṃścidvijānāti harerna kaścit
20 ॥ तव प्रसादाच्च मम प्रसादात्कालान्तरे तांश्च जानाति शेषः । दुष्कर्मलेशान्न तिरोहितान् गुणान्यानेव पूर्वं विदितान् स्वयोग्यान्
20 // tava prasādācca mama prasādātkālāntare tāṃśca jānāti śeṣaḥ / duṣkarmaleśānna tirohitān guṇānyāneva pūrvaṃ viditān svayogyān
21 ॥ तानेव ज्ञात्वा पुनरेव शेषस्तिरो हितांल्लब्धगुणस्ततः स्मृतः । सदा स्वयोग्यांश्च हरेर्गुणांश्च उमापतिश्चापि तव प्रसादात्
21 // tāneva jñātvā punareva śeṣastiro hitāṃllabdhaguṇastataḥ smṛtaḥ / sadā svayogyāṃśca harerguṇāṃśca umāpatiścāpi tava prasādāt
22 ॥ यदा विजानाति हरे मुरारे अप्राप्तलब्धेति तदोच्यते हरः । ममापि लोकं च यदा मुरारे तदा विजानाति तव स्वरूपम्
22 // yadā vijānāti hare murāre aprāptalabdheti tadocyate haraḥ / mamāpi lokaṃ ca yadā murāre tadā vijānāti tava svarūpam
23 ॥ गोविन्द नित्याव्यय चित्सुपूर्ण तव प्रसादान्नास्ति शतेषु तन्ममयेये हि देवाश्च शरीरधारिणस्ते ज्ञानहीना विषयेषु निष्ठाः
23 // govinda nityāvyaya citsupūrṇa tava prasādānnāsti śateṣu tanmamayeye hi devāśca śarīradhāriṇaste jñānahīnā viṣayeṣu niṣṭhāḥ
24 ॥ येये देवा विषयेषु निष्ठास्तेते देवा बहिरर्थभावाः । येये देवा बहिरर्थभावा मोक्षा दन्ये प्रलपन्तः सदैव
24 // yeye devā viṣayeṣu niṣṭhāstete devā bahirarthabhāvāḥ / yeye devā bahirarthabhāvā mokṣā danye pralapantaḥ sadaiva
25 ॥ तव स्वरूपे च जगत्स्वरूपे तवासमानं नास्ति विष्णो सदैव । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो यतो ज्ञानं नास्ति नास्त्ये व नित्यम्
25 // tava svarūpe ca jagatsvarūpe tavāsamānaṃ nāsti viṣṇo sadaiva / yatastava prākṛto nāsti deho yato jñānaṃ nāsti nāstye va nityam
26 ॥ पूर्णानन्दज्ञानदेहो ऽपि नित्यं सदा शरीरी भाष्यते भक्तिमद्भिः । यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो ह्यतोपि नित्यमशरीरीति च स्मृतः
26 // pūrṇānandajñānadeho 'pi nityaṃ sadā śarīrī bhāṣyate bhaktimadbhiḥ / yatastava prākṛto nāsti deho hyatopi nityamaśarīrīti ca smṛtaḥ
27 ॥ नतो ऽहं सर्वदास्मिञ्शरीरे ऽहंममेत्यभिमानेन शून्यः । अत्तो ऽप्यहं त्वशरीरी सदैव तथैव नित्यं बहिरर्थैश्च शून्यः
27 // nato 'haṃ sarvadāsmiñśarīre 'haṃmametyabhimānena śūnyaḥ / atto 'pyahaṃ tvaśarīrī sadaiva tathaiva nityaṃ bahirarthaiśca śūnyaḥ
28 ॥ स्वभोगभार्यासत्यलोकादिभोगः स्वयोग्यभोगो वस्त्रमाल्यादिभोगः । एते हि सर्वे बहिरर्थसंज्ञकाः नैसर्गकामाः सर्वदा मे हि विष्णो
28 // svabhogabhāryāsatyalokādibhogaḥ svayogyabhogo vastramālyādibhogaḥ / ete hi sarve bahirarthasaṃjñakāḥ naisargakāmāḥ sarvadā me hi viṣṇo
29 ॥ तथाप्यहं कामहीनो हि नित्यं रुद्रादयः कामवन्तो यतोतः । शरीरिणस्ते बहिरर्थभावा अज्ञानवन्तो ऽपि च संस्मृताः खग
29 // tathāpyahaṃ kāmahīno hi nityaṃ rudrādayaḥ kāmavanto yatotaḥ / śarīriṇaste bahirarthabhāvā ajñānavanto 'pi ca saṃsmṛtāḥ khaga
30 ॥ स्वदारभोगे केवलां प्रीतिमेवं हरेरेवं सर्वदाहं करोति । स्तम्बास्त्रादीन्धारियिष्ये सदैव विष्णोः प्रीत्यर्थं नैव गात्रार्थमेव
30 // svadārabhoge kevalāṃ prītimevaṃ harerevaṃ sarvadāhaṃ karoti / stambāstrādīndhāriyiṣye sadaiva viṣṇoḥ prītyarthaṃ naiva gātrārthameva
31 ॥ नित्यानन्दादन्यकामो न मेस्ति अतः सदा बहिरर्थैश्च शून्यः । ममापि भार्या बहिरर्थशून्या अमूढभावा मूढवतीव दृश्यते
31 // nityānandādanyakāmo na mesti ataḥ sadā bahirarthaiśca śūnyaḥ / mamāpi bhāryā bahirarthaśūnyā amūḍhabhāvā mūḍhavatīva dṛśyate
32 ॥ अमूढभूता ज्ञानिनां सर्वदैव तथाज्ञानां ज्ञानहीनेति भाति । यावज्ज्ञानं चास्ति मे वास्तुदेव तावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति
32 // amūḍhabhūtā jñānināṃ sarvadaiva tathājñānāṃ jñānahīneti bhāti / yāvajjñānaṃ cāsti me vāstudeva tāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti
33 ॥ यावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति तावज्ज्ञानं ज्ञानवतामृजूनाम् । क्रमेणैवाज्ञानिनां वानृजूनामस्पष्टरूपो ज्ञानगतो विशेषः
33 // yāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti tāvajjñānaṃ jñānavatāmṛjūnām / krameṇaivājñānināṃ vānṛjūnāmaspaṣṭarūpo jñānagato viśeṣaḥ
34 ॥ सौरिप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा मम ज्ञानगतो विशेषः । दीपप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति
34 // sauriprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā mama jñānagato viśeṣaḥ / dīpaprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā jñānaṃ vāsudevasya cāsti
35 ॥ अस्पष्टपरूपा न्यूनता ह्यस्ति वायौ तथा ज्ञानं नैव संचिन्तनीयम् । एतादृशी ज्ञानशक्तिर्मुरारेर्वाय्वादीनां मोक्षपर्यन्तमस्ति
35 // aspaṣṭaparūpā nyūnatā hyasti vāyau tathā jñānaṃ naiva saṃcintanīyam / etādṛśī jñānaśaktirmurārervāyvādīnāṃ mokṣaparyantamasti
36 ॥ ज्ञानं त्वृजूनां मोक्षकाले पिपञ्चवाय्वादीनां प्रलयेनाद्रादीर्न । वायोर्मम प्रलये सृष्टिकाले तथा गायत्र्या नास्तिनास्त्येव मोहः
36 // jñānaṃ tvṛjūnāṃ mokṣakāle pipañcavāyvādīnāṃ pralayenādrādīrna / vāyormama pralaye sṛṣṭikāle tathā gāyatryā nāstināstyeva mohaḥ
37 ॥ गायत्रीवद्भारत्या देवदेव ज्ञातव्यमेवं हरितत्त्ववेदिभिः । ममाज्ञानं दृश्यते यत्र कुत्र दैत्यादीनां मोहनार्थ सदैव
37 // gāyatrīvadbhāratyā devadeva jñātavyamevaṃ haritattvavedibhiḥ / mamājñānaṃ dṛśyate yatra kutra daityādīnāṃ mohanārtha sadaiva
38 ॥ तेन प्रीतिर्देवदेवस्य विष्णर्भविष्यतीत्येव विनिश्चितात्मा । प्रश्रादिकं त्वज्ञवत्सर्वदैवं करिष्येहं मोहनायाधमानाम्
38 // tena prītirdevadevasya viṣṇarbhaviṣyatītyeva viniścitātmā / praśrādikaṃ tvajñavatsarvadaivaṃ kariṣyehaṃ mohanāyādhamānām
39 ॥ सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव । करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि
39 // sūryodaye nāsti yathā tamaśca tathājñānaṃ nāstināstyeva deva / karomyahaṃ śravaṇaṃ sarvadaiva hariprītyarthaṃ niścatārthaṃ satāṃ hi
40 ॥ शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु । अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम्
40 // śatajanmagatānāṃ tvanṛjūnāṃ pūrvameva tu / aparokṣābhāva eva hyajñānaṃ samudīritam
41 ॥ अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः । शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा
41 // aparokṣānantaraṃ tu nāstyajñānaṃ na saṃśayaḥ / śatajanmasu deveśa aparokṣeṇa sarvadā
42 ॥ पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा । शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो
42 // pūrṇajñānaṃ mamāstyeva nātra kāryā vicāraṇā / śatajanmasu pūrvaṃ tu parokṣeṇa mama prabho
43 ॥ पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः । संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो
43 // pūrṇaṃ jñānaṃ sadāpyastītyevamāhurmaharṣayaḥ / saṃjñājanmagatāyāśca sarasvatyā mahāprabho
44 ॥ नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्मय्वोश्च देव हि । अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः
44 // nājñānaṃ cintanīyaṃ hi brahmayvośca deva hi / atra kaścidviśeṣosti jñātavyastatvamicchubhiḥ
45 ॥ अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् । सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुः खविवर्जिता
45 // avatāreṣu bhāratyāḥ kadācijjñānapūrvakam / sarvadā jñānarūpā sā sarvaduḥ khavivarjitā
46 ॥ दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुः खीव दृश्यते । तस्या दुः खादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा
46 // daityānāṃ mohanārthāya aṃśe duḥ khīva dṛśyate / tasyā duḥ khādikaṃ kiñcinnāstināstyeva sarvathā
47 ॥ अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते । तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत्
47 // aparokṣatirobhāva īṣatkāle pradṛśyate / tāvanmātreṇa vājñānaṃ tasyāṃ naivāhitaṃ ca yat
48 ॥ मूलरूपे तु नास्त्येव भारत्या ज्ञानविस्मृतिः । भारत्यास्तु यथा नास्ति सरस्वत्यास्तु किं पुनः
48 // mūlarūpe tu nāstyeva bhāratyā jñānavismṛtiḥ / bhāratyāstu yathā nāsti sarasvatyāstu kiṃ punaḥ
49 ॥ अंशावतरणं नास्ति सरस्वत्याः कदाचन । अंशावतरणं नास्ति ममापि मधुसूदन
49 // aṃśāvataraṇaṃ nāsti sarasvatyāḥ kadācana / aṃśāvataraṇaṃ nāsti mamāpi madhusūdana
50 ॥ तथैव ज्ञानमस्त्येव हरेर्नारायणस्य च । वायोरंशावतारोस्ति यथा मूले तथैव च
50 // tathaiva jñānamastyeva harernārāyaṇasya ca / vāyoraṃśāvatārosti yathā mūle tathaiva ca
51 ॥ बलज्ञाना दिकं सर्वं चिन्तनीयं न संशयः । तथापि वायौ दृश्यन्ते बलज्ञानादिव्यक्तयः
51 // balajñānā dikaṃ sarvaṃ cintanīyaṃ na saṃśayaḥ / tathāpi vāyau dṛśyante balajñānādivyaktayaḥ
52 ॥ अवतारेषु वायोस्तु सम्यक् शक्त्यात्मनास्ति हि । अपरोक्षतिरोभावौ नांशावतरणेष्वपि
52 // avatāreṣu vāyostu samyak śaktyātmanāsti hi / aparokṣatirobhāvau nāṃśāvataraṇeṣvapi
53 ॥ बलज्ञानादिकं यावन्मूलरूपे प्रदृश्यते । त्रेतायुगस्वरूपे च न दर्शयति तादृशम्
53 // balajñānādikaṃ yāvanmūlarūpe pradṛśyate / tretāyugasvarūpe ca na darśayati tādṛśam
54 ॥ त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक् चादर्शयत्प्रभो । द्वापरस्थे स्वरूपे तत्तद्दर्शयति तादृशम् । त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक् चादर्शयत्प्रभो
54 // tretāyugasvarūpe ca yādṛk cādarśayatprabho / dvāparasthe svarūpe tattaddarśayati tādṛśam / tretāyugasvarūpe ca yādṛk cādarśayatprabho
55 ॥ द्वापरस्थे वायुरूपे यादृग्वा दर्शयत्प्रभुः । वायुः कलियुगे रूपे तद्दर्शयति तादृशम्
55 // dvāparasthe vāyurūpe yādṛgvā darśayatprabhuḥ / vāyuḥ kaliyuge rūpe taddarśayati tādṛśam
56 ॥ तथा दर्शयते वायुर्दैत्यानां मोहनाय च । अवतारेषु वायोश्च अन्तरं ये विदुः प्रभो
56 // tathā darśayate vāyurdaityānāṃ mohanāya ca / avatāreṣu vāyośca antaraṃ ye viduḥ prabho
57 ॥ ते ऽधं तमः प्रविशन्ते ते दैत्या न च ते सुराः । वायावप्यन्तरं नास्ति हरितत्त्वविनिर्णये
57 // te 'dhaṃ tamaḥ praviśante te daityā na ca te surāḥ / vāyāvapyantaraṃ nāsti haritattvavinirṇaye
58 ॥ निन्दां कुर्वन्ति ये विष्णोर्जिह्वाछेदं करोम्यहम् । तदर्थमेव वायोश्च अवतारः सदा भुवि
58 // nindāṃ kurvanti ye viṣṇorjihvāchedaṃ karomyaham / tadarthameva vāyośca avatāraḥ sadā bhuvi
59 ॥ गुणपूर्णस्य विष्णोस्तु निर्गुणत्वविचिन्तनम् । जातानन्दादिपूर्णाङ्ख्यं सोहमित्यादिचिन्तनम्
59 // guṇapūrṇasya viṣṇostu nirguṇatvavicintanam / jātānandādipūrṇāṅkhyaṃ sohamityādicintanam
60 ॥ चिदानन्दात्मके देहे उत्पत्त्यादिविचिन्तनम् । अच्छेद्याभेद्यगात्रेषु च्छेदभेदादिचिन्तनम्
60 // cidānandātmake dehe utpattyādivicintanam / acchedyābhedyagātreṣu cchedabhedādicintanam
61 ॥ देव्या नित्यावियोगिन्या वियोगादिविचिन्तनम् । क्लेशशोकादिशून्यस्य हरेः क्लेशादिचिन्तनम्
61 // devyā nityāviyoginyā viyogādivicintanam / kleśaśokādiśūnyasya hareḥ kleśādicintanam
62 ॥ व्यासरामादिरूपेष्वनृषिविप्रत्वचिन्तनम् । कृष्णरामादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम्
62 // vyāsarāmādirūpeṣvanṛṣivipratvacintanam / kṛṣṇarāmādirūpeṣu antarasya vicintanam
63 ॥ रामकृष्णादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् । रामकृष्णादिरूपेषु पराजयविचिन्तनम्
63 // rāmakṛṣṇādirūpeṣu antarasya vicintanam / rāmakṛṣṇādirūpeṣu parājayavicintanam
64 ॥ सन्तानार्थं तु कृष्णे न शिवपूजादिचिन्तनम् । रामेण दुः खयुक्तेन लिङ्गस्य स्थापनं कृतम्
64 // santānārthaṃ tu kṛṣṇe na śivapūjādicintanam / rāmeṇa duḥ khayuktena liṅgasya sthāpanaṃ kṛtam
65 ॥ पञ्चधातुमये कृष्णे हरिरूपविचिन्तनम् । स्वयं व्यक्तस्थले चापि चिदा नन्दत्वकल्पनम्
65 // pañcadhātumaye kṛṣṇe harirūpavicintanam / svayaṃ vyaktasthale cāpi cidā nandatvakalpanam
66 ॥ पितृमातृद्विजातीनां हरिरूपत्वचिन्तनम् । अस्वतन्त्रेण रुद्रेण हरेरैक्यदिचिन्तनम्
66 // pitṛmātṛdvijātīnāṃ harirūpatvacintanam / asvatantreṇa rudreṇa hareraikyadicintanam
67 ॥ विष्णोः सूर्येण साकं च अभेदा दिविचिन्तनम् । सर्वोत्तमः सूर्य एव विष्ण्वाद्यास्तस्य किङ्कराः
67 // viṣṇoḥ sūryeṇa sākaṃ ca abhedā divicintanam / sarvottamaḥ sūrya eva viṣṇvādyāstasya kiṅkarāḥ
68 ॥ इत्यादिचिन्तनं दोषो हरिनिन्देति चोच्यते । अस्वयं व्यक्तिलिङ्गेषु अश्वत्थतुलसीषु च
68 // ityādicintanaṃ doṣo harinindeti cocyate / asvayaṃ vyaktiliṅgeṣu aśvatthatulasīṣu ca
69 ॥ शालग्रामं विहायैव नमनं ये प्रकुर्वते । ते सर्वे हरिनिन्दायामविकारिण एव हि
69 // śālagrāmaṃ vihāyaiva namanaṃ ye prakurvate / te sarve harinindāyāmavikāriṇa eva hi
70 ॥ मोक्षाधिकारिणो ये तु अज्ञानात्परमेश्वरम् । पार्थक्यनयनं येषु कुर्वन्ति यर्हि वा प्रभो
70 // mokṣādhikāriṇo ye tu ajñānātparameśvaram / pārthakyanayanaṃ yeṣu kurvanti yarhi vā prabho
71 ॥ तर्हि तेषां हि कालेषु दुः खं याति न संशयः । अतः प्रार्थक्यनयनं ये कुर्वन्त्येषु सर्वदा
71 // tarhi teṣāṃ hi kāleṣu duḥ khaṃ yāti na saṃśayaḥ / ataḥ prārthakyanayanaṃ ye kurvantyeṣu sarvadā
72 ॥ ते सर्वे त्वबुधा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । अस्वयंव्यक्तलिङ्गेषु नमनं ये प्रकुर्वते
72 // te sarve tvabudhā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā / asvayaṃvyaktaliṅgeṣu namanaṃ ye prakurvate
73 ॥ ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नान्यथा तु कथञ्चन । विहाय शून्यमश्वत्थं नमनं ये प्रकुर्वते
73 // te sarve hyasurā jñeyā nānyathā tu kathañcana / vihāya śūnyamaśvatthaṃ namanaṃ ye prakurvate
74 ॥ द्विमासहीनां तुलसीमप्रसूतां च गां नवाम् । ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा
74 // dvimāsahīnāṃ tulasīmaprasūtāṃ ca gāṃ navām / te sarve hyasurā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā
75 ॥ गुल्माद्याश्च मनुष्यान्तास्ते ज्ञेया ब्रह्मबाहवः । अस्मच्छतायुः पर्यन्तमेक एव कलिः स्मृतः
75 // gulmādyāśca manuṣyāntāste jñeyā brahmabāhavaḥ / asmacchatāyuḥ paryantameka eva kaliḥ smṛtaḥ
76 ॥ कलौ संति कल्पमानं कलेरन्ते संति च । तस्मिन्दिने ब्रह्मरूपे गच्छन्ति च तमोन्तिकम्
76 // kalau saṃti kalpamānaṃ kalerante saṃti ca / tasmindine brahmarūpe gacchanti ca tamontikam
77 ॥ तत्र स्थित्वा लोकमार्गं प्रतीक्षन्ते न संशयः । साधकैर्विष्णुकार्याणां वायुदासैः प्रपीडिताः
77 // tatra sthitvā lokamārgaṃ pratīkṣante na saṃśayaḥ / sādhakairviṣṇukāryāṇāṃ vāyudāsaiḥ prapīḍitāḥ
78 ॥ शतवर्षानन्तरं च सर्वेषां कलिना सह । वायोर्गदाप्रहारेण लिङ्गभङ्गो भविष्यति
78 // śatavarṣānantaraṃ ca sarveṣāṃ kalinā saha / vāyorgadāprahāreṇa liṅgabhaṅgo bhaviṣyati
79 ॥ तमोन्धं प्रविशन्त्येते तारतम्येन सर्वशः । तमस्यन्धेपि संसारे नात्र कार्या विचारणा
79 // tamondhaṃ praviśantyete tāratamyena sarvaśaḥ / tamasyandhepi saṃsāre nātra kāryā vicāraṇā
80 ॥ सर्वेषामुत्तमोन्ते यः कलिरेव न संशयः । दूषको विष्णुभक्तानां तत्समो नास्ति सर्वदा
80 // sarveṣāmuttamonte yaḥ kalireva na saṃśayaḥ / dūṣako viṣṇubhaktānāṃ tatsamo nāsti sarvadā
81 ॥ संसारे वान्धतमसि सर्वत्र हरिदूषकः । मिथ्यादाने ज्ञानबुद्धिर्दुः खे च सुखबुद्धिमान्
81 // saṃsāre vāndhatamasi sarvatra haridūṣakaḥ / mithyādāne jñānabuddhirduḥ khe ca sukhabuddhimān
82 ॥ तस्मात्कलिसमो लोके शिवभक्तो न कुत्रचित् । दुर्योधनः स एवोक्तो दुः खानन्त्यस्वरूपवान्
82 // tasmātkalisamo loke śivabhakto na kutracit / duryodhanaḥ sa evokto duḥ khānantyasvarūpavān
83 ॥ तस्माच्छतगुणांशेन कलिभार्या तु सर्वदा । अलक्ष्मीरिति विख्याता सा लोके मन्थरा स्मृता
83 // tasmācchataguṇāṃśena kalibhāryā tu sarvadā / alakṣmīriti vikhyātā sā loke mantharā smṛtā
84 ॥ तस्माद्दशगुणांशोनो विप्रचित्तिस्तु सर्वदा । जरासंधः स एवोक्तः कालनेमिस्ततः परम्
84 // tasmāddaśaguṇāṃśono vipracittistu sarvadā / jarāsaṃdhaḥ sa evoktaḥ kālanemistataḥ param
85 ॥ तस्माच्छतगुणांशोनः स तु कंसेति विश्रुतः । तस्मात्पञ्चगुणैर्हीनौ मधुक्रैटभसंज्ञकौ
85 // tasmācchataguṇāṃśonaḥ sa tu kaṃseti viśrutaḥ / tasmātpañcaguṇairhīnau madhukraiṭabhasaṃjñakau
86 ॥ तावेव हंसहिडंबकौ ज्ञेयौ तौ च जनार्दन । विप्रचित्तिसमो ज्ञेयो भौमो वै भूतले स्मृतः
86 // tāveva haṃsahiḍaṃbakau jñeyau tau ca janārdana / vipracittisamo jñeyo bhaumo vai bhūtale smṛtaḥ
87 ॥ तस्मादष्ट गुणैरुच्यो हरिण्यकशिषुः स्मृतः । तस्माच्च त्रिगुणैर्हीनो हिरण्याक्षो महासुरः
87 // tasmādaṣṭa guṇairucyo hariṇyakaśiṣuḥ smṛtaḥ / tasmācca triguṇairhīno hiraṇyākṣo mahāsuraḥ
88 ॥ मणिमांस्तत्समो ज्ञेयः किञ्चिदूनो बकः स्मृतः । तस्माद्विंशद्गुणैर्हीनस्तारकाख्यो महासुरः
88 // maṇimāṃstatsamo jñeyaḥ kiñcidūno bakaḥ smṛtaḥ / tasmādviṃśadguṇairhīnastārakākhyo mahāsuraḥ
89 ॥ तस्मात्षड्गुणतो हीनः शंबरो लोककण्टकः । शंबरस्य समो ज्ञेयः शाल्वो दैत्येषु चाधमः
89 // tasmātṣaḍguṇato hīnaḥ śaṃbaro lokakaṇṭakaḥ / śaṃbarasya samo jñeyaḥ śālvo daityeṣu cādhamaḥ
90 ॥ शंबरात्तु द्विगुणतो हिडिंबो न्यून उच्यते । बाणस्ततो ऽधमो ज्ञेयः स तु कीचकनामतः
90 // śaṃbarāttu dviguṇato hiḍiṃbo nyūna ucyate / bāṇastato 'dhamo jñeyaḥ sa tu kīcakanāmataḥ
91 ॥ द्वापारख्यो महाहासोबाणासुरसमः स्मृतः । तस्माद्दशगुणैर्हीनो नमुचिदैत्यसत्तमः
91 // dvāpārakhyo mahāhāsobāṇāsurasamaḥ smṛtaḥ / tasmāddaśaguṇairhīno namucidaityasattamaḥ
92 ॥ नमुचेस्तुसमौ ज्ञेयौ पाक इल्वल इत्युभौ । तस्माच्चतुर्गुणैर्हीनो वातापिर्दानवाधमः
92 // namucestusamau jñeyau pāka ilvala ityubhau / tasmāccaturguṇairhīno vātāpirdānavādhamaḥ
93 ॥ तस्मात्सार्धगुणैर्हीनो धेनुको नाम दैत्यराट् । धेनुकादर्धगुणतः केशी दैत्यस्तु चावरः
93 // tasmātsārdhaguṇairhīno dhenuko nāma daityarāṭ / dhenukādardhaguṇataḥ keśī daityastu cāvaraḥ
94 ॥ केशीदैत्यसमो ज्ञेयस्तृणावर्तो महासुरः । तस्माद्दशगुणैर्हीनो हंसो नामरमापते
94 // keśīdaityasamo jñeyastṛṇāvarto mahāsuraḥ / tasmāddaśaguṇairhīno haṃso nāmaramāpate
95 ॥ त्रिरिकस्तु समो ज्ञेयस्तत्समः पौरुकस्मृतः । वेतः स एव विज्ञेयः पूर्वजन्मनि सत्तम
95 // tririkastu samo jñeyastatsamaḥ paurukasmṛtaḥ / vetaḥ sa eva vijñeyaḥ pūrvajanmani sattama
96 ॥ तस्मादेकगुणैर्हीनौ कुंभाण्डककुपर्णकौ । दुः शासनस्तु विज्ञेयो जरासंधसमः प्रभो
96 // tasmādekaguṇairhīnau kuṃbhāṇḍakakuparṇakau / duḥ śāsanastu vijñeyo jarāsaṃdhasamaḥ prabho
97 ॥ कंसेन तुल्यो विज्ञेयो विकर्णो दैत्यसत्तमः । कुंभकर्णाच्छतगुणैर्हीनौ क्रध्येति विश्रुतः
97 // kaṃsena tulyo vijñeyo vikarṇo daityasattamaḥ / kuṃbhakarṇācchataguṇairhīnau kradhyeti viśrutaḥ
98 ॥ तस्माच्छतगुणैर्हीनः शतधन्वा महासुरः । समानस्तस्य विज्ञेयः कर्मारिर्दैत्यसत्तमः
98 // tasmācchataguṇairhīnaḥ śatadhanvā mahāsuraḥ / samānastasya vijñeyaḥ karmārirdaityasattamaḥ
99 ॥ कालकेयस्तु विज्ञेयः सदा वेनसमो मतः । अधमानां तु दैत्यानामुत्तमैः साम्यमुच्यते
99 // kālakeyastu vijñeyaḥ sadā venasamo mataḥ / adhamānāṃ tu daityānāmuttamaiḥ sāmyamucyate
100 ॥ तत्रावेशाच्च विज्ञेयं देवानां नात्र संशयः । तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चित्तमानसुरो महान्
100 // tatrāveśācca vijñeyaṃ devānāṃ nātra saṃśayaḥ / tasmācchatagurṇaihīnaścittamānasuro mahān
101 ॥ तच्छरीराभिमानी तु तस्माच्छतगुणैर्वरः । तस्माच्छतगुणैहींनो हस्तमानसुरो महान्
101 // taccharīrābhimānī tu tasmācchataguṇairvaraḥ / tasmācchataguṇaihīṃno hastamānasuro mahān
102 ॥ तस्माच्छतगुणैर्हीनः पादमानसुरो महान् । नेत्रेन्द्रियाभिमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः
102 // tasmācchataguṇairhīnaḥ pādamānasuro mahān / netrendriyābhimānī tu tasmācchataguṇo varaḥ
103 ॥ चक्षुरिन्द्रियमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः । तस्माच्छगुणैर्हीनः स्पर्शमानसुरो महान्
103 // cakṣurindriyamānī tu tasmācchataguṇo varaḥ / tasmācchaguṇairhīnaḥ sparśamānasuro mahān
104 ॥ तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चण्डमानसुरो महान् । तस्माच्छतगुर्णैर्हीनः शिश्रमानसुरो महान्
104 // tasmācchatagurṇaihīnaścaṇḍamānasuro mahān / tasmācchatagurṇairhīnaḥ śiśramānasuro mahān
105 ॥ तस्माच्छतगुणैर्हीनः कर्ममानसुरः स्मृतः । कल्पाद्यैः प्रेरिताः सर्वे रुद्राद्या अधिकारिणः
105 // tasmācchataguṇairhīnaḥ karmamānasuraḥ smṛtaḥ / kalpādyaiḥ preritāḥ sarve rudrādyā adhikāriṇaḥ
106 ॥ कदाचित्सुविरुद्धं च कुर्वन्ति तव सत्तम । कदाप्यहं च वायुश्च विरुद्धं नाचरेव भोः
106 // kadācitsuviruddhaṃ ca kurvanti tava sattama / kadāpyahaṃ ca vāyuśca viruddhaṃ nācareva bhoḥ
107 ॥ मूलेष्वंशावतारेषु रुद्रादीना महाप्रभो । बुद्धिर्विनश्यते यस्मात्तस्माच्छिन्ना हि ते ऽखिलाः
107 // mūleṣvaṃśāvatāreṣu rudrādīnā mahāprabho / buddhirvinaśyate yasmāttasmācchinnā hi te 'khilāḥ
108 ॥ महीपते च मद्बुद्धिस्तस्मादच्छिन्नसंज्ञिकः । एतादृशोप्यहं देव न च शक्तिस्तु नस्तवे
108 // mahīpate ca madbuddhistasmādacchinnasaṃjñikaḥ / etādṛśopyahaṃ deva na ca śaktistu nastave
109 ॥ मह्यमच्छिन्नभक्ताय दयां कुरु महाप्रभो । इति स्तुत्वा हरिं ब्रह्मा स्थितः प्राञ्ज लिरग्रतः
109 // mahyamacchinnabhaktāya dayāṃ kuru mahāprabho / iti stutvā hariṃ brahmā sthitaḥ prāñja liragrataḥ