44 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 49 गरुड उवाच । श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः । अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्
44 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 garuḍa uvāca / śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ / adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam
1 ॥ भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे
1 // bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala / asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase
2 ॥ नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः । जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते
2 // nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ / jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate
3 ॥ सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् । केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो
3 // sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit / kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho
4 ॥ श्रीभगवानुबाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः
4 // śrībhagavānubāca / śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ
5 ॥ अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः
5 // asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ / sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ
6 ॥ स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः । निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः
6 // svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ / nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ
7 ॥ अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः । देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः
7 // anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ / dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ
8 ॥ सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः । तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्
8 // sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ / tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam
9 ॥ प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः । ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग
9 // pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ / sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga
10 ॥ स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः । धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्
10 // sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ / dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam
11 ॥ चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः । सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्
11 // caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ / sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt
12 ॥ चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् । न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते
12 // caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām / na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate
13 ॥ अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः । कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्
13 // atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ / kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt
14 ॥ सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः
14 // sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham / yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ
15 ॥ नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् । न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
15 // naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam / na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ
16 ॥ विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते । तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्
16 // vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate / tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet
17 ॥ रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् । रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति
17 // rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam / rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati
18 ॥ पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् । पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः
18 // punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham / punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ
19 ॥ शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः । नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः
19 // śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ / necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ
20 ॥ तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च । ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते
20 // tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca / jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate
21 ॥ आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् । को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति
21 // ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet / ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati
22 ॥ इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति
22 // ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ / gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati
23 ॥ व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् । निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत
23 // vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat / nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta
24 ॥ यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः । यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्
24 // yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ / yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset
25 ॥ यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् । सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः
25 // yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset / sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ
26 ॥ कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः । सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः
26 // kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ / sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ
27 ॥ जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् । लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन
27 // jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān / loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana
28 ॥ सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् । तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः
28 // sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam / taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ
29 ॥ शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् । बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्
29 // śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam / bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam
30 ॥ प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः । विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते
30 // prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ / viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate
31 ॥ तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते । अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः
31 // toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite / anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ
32 ॥ अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः
32 // ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ / anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ
33 ॥ पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति । पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः
33 // paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati / paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ
34 ॥ तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते
34 // tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare / mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate
35 ॥ प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते
35 // pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate / āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate
36 ॥ युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् । ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते
36 // yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam / grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate
37 ॥ पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते । शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा
37 // pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate / śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā
38 ॥ अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे । जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्
38 // apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me / jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt
39 ॥ इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् । एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्
39 // idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam / evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam
40 ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्
40 // śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam / na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam
41 ॥ जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् । अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति
41 // jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam / adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati
42 ॥ तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा । रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्
42 // tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā / rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam
43 ॥ बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्
43 // bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi / sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat
44 ॥ स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् । स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना
44 // svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam / strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā
45 ॥ दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः । तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्
45 // duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ / tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit
46 ॥ प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् । आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्
46 // prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām / āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt
47 ॥ लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते । पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन
47 // lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate / puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana
48 ॥ यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् । तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः
48 // yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān / tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ
49 ॥ वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः । हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः
49 // vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ / hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ
50 ॥ मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति । सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति
50 // māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati / sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati
51 ॥ हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः । कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग
51 // hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ / kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga
52 ॥ निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः । ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः
52 // nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ / jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ
53 ॥ प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ । रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः
53 // prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau / rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ
54 ॥ स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः । जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः
54 // svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ / jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ
55 ॥ तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते । महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्
55 // tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate / mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam
56 ॥ सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् । यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः
56 // satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam / yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ
57 ॥ स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः । न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः
57 // svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ / na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ
58 ॥ किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः । अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः
58 // kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ / ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ
59 ॥ नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः । मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः
59 // nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ / mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ
60 ॥ एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः । मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः
60 // ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ / mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ
61 ॥ देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् । वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः
61 // dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām / valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ
62 ॥ जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः । भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि
62 // jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ / bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi
63 ॥ संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा
63 // saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam / karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā
64 ॥ गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः । चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्
64 // gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ / caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim
65 ॥ मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः । मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति
65 // mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ / mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati
66 ॥ तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः । जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्
66 // tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ / jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim
67 ॥ आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः । मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्
67 // ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ / maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim
68 ॥ पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः । न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्
68 // pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ / na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim
69 ॥ तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् । मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर
69 // tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam / mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara
70 ॥ षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग । परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः
70 // ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga / paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ
71 ॥ वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः । षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः
71 // vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ / ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ
72 ॥ वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः । विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्
72 // vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ / viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam
73 ॥ इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः । पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः
73 // idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ / paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ
74 ॥ वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः । चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः
74 // vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ / cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ
75 ॥ अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा । अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा
75 // anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā / anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā
76 ॥ कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च । अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः
76 // kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca / ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ
77 ॥ पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् । न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा
77 // paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam / na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā
78 ॥ शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका । पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः
78 // śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā / paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ
79 ॥ तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति । गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः
79 // tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati / gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ
80 ॥ संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः । न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया
80 // saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ / na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā
81 ॥ प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् । अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्
81 // prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam / ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam
82 ॥ इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति । दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति
82 // idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati / divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati
83 ॥ अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः । तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि
83 // anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ / tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi
84 ॥ अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् । पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्
84 // abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān / palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet
85 ॥ यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् । तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्
85 // yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam / tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam
86 ॥ न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि । ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः
86 // na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi / jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ
87 ॥ नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् । तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्
87 // nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam / tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam
88 ॥ मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः । शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्
88 // muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ / śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param
89 ॥ अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् । गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः
89 // advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam / guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ
90 ॥ आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते । शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्
90 // āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate / śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam
91 ॥ अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे । समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्
91 // advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare / samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam
92 ॥ द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च । ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते
92 // dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca / mameti badhyate janturnamameti pramucyate
93 ॥ तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा । आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्
93 // tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā / āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam
94 ॥ यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना । यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
94 // yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā / yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ
95 ॥ यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि । यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना
95 // yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi / yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā
96 ॥ यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् । यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः
96 // yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam / yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ
97 ॥ तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् । वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति
97 // tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam / vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati
98 ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा । तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः
98 // tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā / tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ
99 ॥ धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च । तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्
99 // dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca / tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet
100 ॥ तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् । सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्
100 // tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt / sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt
101 ॥ तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना । येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्
101 // tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā / yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam
102 ॥ अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्
102 // antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ / chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam
103 ॥ गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने
103 // gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ / śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane
104 ॥ अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्
104 // abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param / mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran
105 ॥ नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया
105 // niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ / manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā
106 ॥ अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले
106 // ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam / evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale
107 ॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्
107 // omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran / yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim
108 ॥ न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः । सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते
108 // na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ / sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te
109 ॥ निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्
109 // nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ / dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat
110 ॥ ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्
110 // jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe / yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt
111 ॥ प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् । पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्
111 // prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk / pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt
112 ॥ त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः । मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्
112 // tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ / muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt
113 ॥ अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक । पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः
113 // ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika / purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ
114 ॥ इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् । ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्
114 // iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam / jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt
115 ॥ मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः । पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः
115 // mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ / pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ
116 ॥ सूत उवाच । स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् । श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्
116 // sūta uvāca / svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt / śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram
117 ॥ सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् । इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्
117 // sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt / ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam
118 ॥ सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः । अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः
118 // sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ / anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ
119 ॥ सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा । मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः
119 // sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā / mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ
120 ॥ अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया । उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्
120 // apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā / uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam
121 ॥ इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः । भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः
121 // idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ / bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ
122 ॥ पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् । मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्
122 // parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham / mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam
123 ॥ य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च । इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्
123 // ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca / ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt
124 ॥ व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् । अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः
124 // vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam / asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ
125 ॥ अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह । वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च
125 // atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha / vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca
126 ॥ भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा । पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्
126 // bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā / pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam
127 ॥ व्यास उवाच । इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् । वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः
127 // vyāsa uvāca / iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām / vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ
128 ॥ प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् । प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः
128 // praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam / praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ
129 ॥ इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि । स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्
129 // iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni / sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam
130 ॥ अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् । धन्यो ऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तिते ऽध्वरे
130 // apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam / dhanyo 'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite 'dhvare
131 ॥पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि
131 //purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam // śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi
132 ॥ श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च । पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्
132 // śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca / pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet
133 ॥ पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् । वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्
133 // purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram / vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram
134 ॥ अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः । पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये
134 // annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ / pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye
135 ॥ यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् । विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्
135 // yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet / vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet