21 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीदृ धदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे सूतककालादिनिरूपणं नामै कोनचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 40 तार्क्ष्य उवाच । भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः । कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्
21 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dhadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde sūtakakālādinirūpaṇaṃ nāmai konacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 40 tārkṣya uvāca / bhagavanbrāhmaṇāḥ kecidapamṛtyuvaśaṃ gatāḥ / kathaṃ teṣāṃ bhavenmārgaḥ kiṃ sthānaṃ kā gatirbhavet
1 ॥ किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन
1 // kiñca yuktaṃ bhavetteṣāṃ vidhānaṃ vāpi kīdṛśam / tadahaṃ śrotumicchāmi brūhi me madhusūdana
2 ॥ श्रीकृष्ण उवाच । प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते । तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्
2 // śrīkṛṣṇa uvāca / pretībhūtādvijātīnāṃ sambhūte mṛtyuvaikṛte / teṣāṃ mārgagatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham
3 ॥ शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति । लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः
3 // śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ jāte durmaraṇe sati / laṅghanairye mṛtā viprā daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ
4 ॥ कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् । विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः
4 // kaṇṭhagrāha vimagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām / viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ
5 ॥ पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् । यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः
5 // patanodvandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim / yānti te narakeghore ye ca mlecchādibhirhatāḥ
6 ॥ श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः । उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः
6 // śvaśṛgālādisaṃspṛṣṭā adagdhāḥ kṛmisaṃṅkulāḥ / ullaṅghitā mṛtā ye ca mahārogaiśca pīḍitāḥ
7 ॥ अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः । चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः
7 // abhisastāstathāvyaṅgā ye ca pāpānnapoṣitāḥ / caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutāgnitaḥ
8 ॥ दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः । उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः
8 // daṣṭribhyaśca paśubhyaśca vṛkṣādipatanānmṛtāḥ / udakyāmūtakīśūdrārajakīsaṅgadūṣitāḥ
9 ॥ तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः । न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्
9 // tena pāpena narakānmuktāḥ pretatvabhāginaḥ / na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām
10 ॥ न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् । तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्
10 // na vidhānaṃ mṛtādyaṃ ca na kuryādaurdhvadaihikam / teṣāṃ tārkṣya prakurvīta nārāyaṇabalikriyām
11 ॥ सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् । षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः
11 // sarvalokahitārthāya śṛṇu pāpabhayāpahām / ṣaṇmāsaṃ brāhmaṇe dāhastrimāsaṃ kṣattriye mataḥ
12 ॥ सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते । गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च
12 // sārdha māsaṃ tu vaiśyasya sadyaḥ śūdre vidhīyate / gaṅgāyāṃ yamunāyāñca naimiṣe puṣkare 'tha ca
13 ॥ तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके । वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये
13 // taḍāge jalūpūrṇe vā hrade vā vimalodake / vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe gṛhe vā pratimālaye
14 ॥ कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् । प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः
14 // kṛṣṇāgre kārayedvipra baliṃ nārāyaṇāhvayam / pretāya tarpaṇaṃ kāryaṃ mantraiḥ paurāṇavaidikaiḥ
15 ॥ सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् । कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि
15 // sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet / kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi
16 ॥ दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् । अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः
16 // dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇuriti smaret / anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ
17 ॥ अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् । तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः
17 // avyayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhavet / tarpaṇasyāvasāne ca vītarāgo vimatsaraḥ
18 ॥ जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः । दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः
18 // jitendriyamanā bhūtvā śucipmāndharmatatparaḥ / dānadharmarataḥ śāntaḥ praṇamya vāgyataḥ śuciḥ
19 ॥ यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः । भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु
19 // yajamāno bhabettatra śucirvandhusamanvitaḥ / bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhatyekādaśaiva tu
20 ॥ सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः । तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्
20 // sarvakarmavipākena ekaikāgre samāhitaḥ / toyavrīhiyavān ṣaṣṭyā godhūmāṃśca priyaṅgukān
21 ॥ हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् । दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च
21 // haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca calekam / dāpayetsarvasasyāni kṣīrakṣaudrayutāni ca
22 ॥ वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् । दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्
22 // vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam / dāpayetsarvaviprebhyo na kuryātpaṅktibandhanam
23 ॥ भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् । शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्
23 // bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam / śaṅkhapātre tathā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak
24 ॥ ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः । दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः
24 // dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavaniṃ gataḥ / dātavyaṃ sarvaviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ
25 ॥ ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् । आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्
25 // ṛcā vai dāpayedarghyamekoddiṣṭe pṛthakpṛthak / āpodevīrmadhumatīrādipīṭhe prakalpitam
26 ॥ उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेर्ऽघं निवेदयेत् । येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम्
26 // upayāmagṛhīto 'si dvitīyer'ghaṃ nivedayet / yenāpāvakacakṣuṣā tṛtīye ca kasalpitam
27 ॥ ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे । अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे
27 // ye devāsaścaturthe tu samudraṃ gaccha pañcame / agnirjyoti stathā ṣaṣṭhe hiraṇyagarbhaḥ saptame
28 ॥ यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा । तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः
28 // yamāya tvāṣṭame jñeyaṃ yajjagrannavame tathā / taśame yāḥ phalinīti piṇḍe caikādaśe tataḥ
29 ॥ भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् । कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि
29 // bhadraṃ karṇebhiriti ca kuryātpiṇḍavisarjanam / kṛtvaikādaśadevatyaṃ śrāddhaṃ kuryātpare 'hani
30 ॥ विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् । विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् । अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त् वर्ज्यान्कदाचन
30 // viprānāvāhayetpañca caturvedaviśāradān / vidyāśīlaguṇopetānsva kīyāñchīlasattamān / abyaṅgānsapraśastāṃśca na t varjyānkadācana
31 ॥ विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा । ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्
31 // viṣṇuḥ svarṇamayaḥ kāryo rudastāmramayastathā / brahmā rūpyamayastadvadyamo lohamayo bhavet
32 ॥ सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा । शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्
32 // sīsakaṃ tu bhavetpretaṃ tvatha vā darbhakaṃ tathā / śannodevīti mantreṇa govindaṃ paścime nyaset
33 ॥ अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् । अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्
33 // agna āyāhīti rudramuttaratraiva vinyaset / agnimīḷeti mantreṇa pūrveṇaiva prajāpatim
34 ॥ इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् । मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः
34 // iṣetvorjoti mantreṇa dakṣiṇe sthāpayedyamam / madhye maṇḍalakaṃ kṛtvā sthāpyo darbhamayo naraḥ
35 ॥ ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः । पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः
35 // brahmā viṣṇustathā rudro yamaḥ pretaśca pañcamaḥ / pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ
36 ॥ वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च । जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च
36 // vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudrāparāṇi ca / japaṃ karyātpṛthaktatra brahmādau devatāsu ca
37 ॥ पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि । जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्
37 // pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi / jaladhārāṃ tato dadyatpīṭhepīṭhe pṛthakpṛthak
38 ॥ शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा । तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्
38 // śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye 'pi vā / tilodakaṃ samādāya sarvauṣadhisamanvitam
39 ॥ आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः । भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्
39 // āsanopānahau cchatraṃ mudrikā ca kamaṇḍaluḥ / bhājanaṃ bhājanādhāraṃ vastrāṇyaṣṭavidhaṃ padam
40 ॥ ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् । दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर
40 // tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam / dadyādbrāhmaṇamukhyāya vidhiyuktaṃ khageśvara
41 ॥ ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् । यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्
41 // ṛgvedapārage dadyājjātasasyāṃ vasundharām / yajurvedamaye vipre gāñca dadyātpayasvinīm
42 ॥ सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् । यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्
42 // sāmagāya śivoddeśātpradadyātkaladhautakam / yamoddeśāttilāṃllohaṃ tato dadyācca dakṣiṇām
43 ॥ पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् । पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप
43 // paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvauṣadhisamanvitam / palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa
44 ॥ कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् । शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः
44 // kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim / śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ
45 ॥ विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् । चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्
45 // vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthakpṛthak / catvāriṃśacchirodeśe grīvāyāṃ daśa vinyaset
46 ॥ विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च । बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्
46 // viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiṃ jaṭhare 'pi ca / bāhuyugme śataṃ dadyātkaṭi deśe ca viṃśatim
47 ॥ ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् । दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड् दद्याद् वृषणद्वये । दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्
47 // ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset / dadyāccatuṣṭayaṃ śiśre ṣaḍ dadyād vṛṣaṇadvaye / daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset
48 ॥ नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके । पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्
48 // nārikelaṃ śiraḥ sthāne tumbaṃ dadyācca tāluke / pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam
49 ॥ अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च । वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्
49 // antreṣu nālakaṃ dadyādbālakaṃ prāṇa eva ca / vasāyīṃ medakaṃ dadyādgomūtreṇa tu mūtrakam
50 ॥ गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला । रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा
50 // gandhakaṃ dhātavo deyo haritālaṃ manaḥ śilā / retaḥ sthāne pāradañca purīṣe pittalaṃ tathā
51 ॥ मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु । यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च
51 // manaḥ śilāṃ tathā gātre tilakalkañca sandhiṣu / yavapiṣṭaṃ tathā māṃse madhu vai kṣaudrameva ca
52 ॥ केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम् । कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः
52 // keśeṣu vai vaṭajaṭātvaci dadyānmṛgatvacam / karṇayostālapattrañca stanayoścaiva guñjikāḥ
53 ॥ नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले । वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्
53 // nāsāyāṃ śatapattraṃ ca kamalaṃ nābhimaṇḍale / vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham
54 ॥ घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् । मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्
54 // ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkaupīne ca trapu smṛtam / mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumena vilepanam
55 ॥ कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः । परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्
55 // karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ / paridhānaṃ paṭṭasūtraṃ hṛdaye rukmakaṃ nyaset
56 ॥ ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ । सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः
56 // ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣuṣośca kapardakau / sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakaiḥ
57 ॥ सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता । साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्
57 // sarvauṣadhiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjā yathoditā / sāgnike (kaiścā) cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasetkramāt
58 ॥ शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च । प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः
58 // śirome śrīriti ṛcā punantu varuṇeti ca / pretasya pāvanaṃ kṛtvā śāliśālaśilodakaiḥ
59 ॥ विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी
59 // viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlāgauḥ payasvinī
60 ॥ (तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम्
60 // (tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pānaṃ samṛtam
61 ॥ तिलपात्रं ततो दत्त्वा पददानं तथैव च
61 // tilapātraṃ tato dattvā padadānaṃ tathaiva ca
61*1 ॥ महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च । ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता
61*1 // mahādānāni deyāni tilapātraṃ tatheti ca / tato vaitaraṇī deyā sarvābharaṇabhūṣitā
62 ॥ कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् । प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च
62 // kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyartha mātmavān / pretaṃmokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpya ca
63 ॥ ओं विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च । अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्
63 // oṃ viṣṇuriti saṃsmṛtya pretaṃ tanmṛtyumeva ca / agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakantu dinatrayam
64 ॥ दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये । सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्
64 // daśāhakartrā piṇḍāśca kartavyāḥ pretabhuktaye / sarvaṃ varṣavidhiṃ kuryādevaṃ pretaśca muktibhāk