46 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ऽल्पायुर्मरणहे तुबालान्त्येष्ट्योर्निरूपणं नाम चतुर्विशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 25 श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिको ऽपि वा
46 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde 'lpāyurmaraṇahe tubālāntyeṣṭyornirūpaṇaṃ nāma caturviśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 25 śrīviṣṇuruvāca / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi puruṣastrī vinirṇayam / jīvanvāpi mṛto vāpi pañcavarṣādhiko 'pi vā
1 ॥ पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ
1 // pūrṇe tu pañcame varṣe pumāṃścaiva pratiṣṭhitaḥ / sarvaindriyāṇi jānāti rūpārūpaviparyayau
2 ॥ पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम्
2 // pūrvakarmavipākena prāṇināṃ vadhabandhanam / viprādīnantyajānsarvānpāpaṃ mārayati dhruvam
3 ॥ गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः
3 // garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ mṛte śiśau / paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādvalavipattitaḥ
4 ॥ एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत्
4 // ekādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣaṃ vṛṣavidhiṃ vinā / mahādānavihīnaṃ ca kumāre kṛtyamādiśet
5 ॥ कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते
5 // kumārāṇāṃ caiva bālānāṃ bhojanaṃ vastraveṣṭanam / bāle vā taruṇe vṛddhe ghaṭo bhavati vai mṛte
6 ॥ भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् । ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते
6 // bhūmau viniḥ kṣipedbālaṃ dvimāsonaṃ dvivārṣikam / tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho vidhoyate
7 ॥ शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात्
7 // śiśurā dantajananādbālaḥ syādyāvadāśikham / kathyate sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt
8 ॥ शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम्
8 // śūdrādīnāṃ kathaṃ kuryātsaṃśayo mauñjivarjanāt / garbhācca navamaṃ hitvā śiśurāmāsaṣoḍaśam
9 ॥ बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः
9 // bālaścātha parañjñeya āmāsasaptaviṃśati / ā pañca varṣātkaumāraḥ paugaṇḍo navahāṃyanaḥ
10 ॥ किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् । मृतो ऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतो ऽपि वा
10 // kiśoraḥ ṣoḍaśābdaḥ syāttato yauvanamādiśet / mṛto 'pi pañcame varṣe avṛtaḥ savṛto 'pi vā
11 ॥ पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात्
11 // pūrvoktameva kartavyamīhate daśapiṇḍakam / svalpakarmaprasaṅgācca svalpādviṣayabandhanāt
12 ॥ स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः
12 // svalṣādvapuṣi vastrācca kriyāṃ svalpāmapīcchati / yāvadupacayo janturyāvadviṣayaveṣṭitaḥ
13 ॥ यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः
13 // yadyadyasyopajīvyaṃ syāttattaddeyamihecchati / brahmabījodbhavāḥ putrā devarṣoṇāṃ ca vallabhāḥ
14 ॥ यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः
14 // yamena yamadūtaiśca śāsyante niścitaṃ khaga / bālo vṛddho yubā vāpi ghaṭamicchanti dehinaḥ
15 ॥ सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः
15 // sukhaṃ duḥ khaṃ sadā vetti dehī vai sarvagastviha / parityajya tadātmānaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ
16 ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः । तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्
16 // aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo vāyubhṛtaḥ kṣudhānvitaḥ / tasmāddeyāni dānāni mṛte bāle suniścitam
17 ॥ जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् । पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते
17 // janmataḥ pañca varṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam / pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate
18 ॥ वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना । द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश
18 // vṛṣotsargādikaṃ karma sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā / dvādaśe hani samprāpte kuryācchrāddhāni ṣoḍaśa
19 ॥ पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च
19 // pāyasena guḍenāpi piṇḍāndadyādyathākramam / udakumbhapradānaṃ ca pada (upa) dānāni yāni ca
20 ॥ भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः । दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा
20 // bhojanāni dvije dadyānmahādānādi śaktitaḥ / dīpadānādi yatkiñcitpañcavarṣādhike sadā
21 ॥ कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक् प्रेततृप्तये । यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति
21 // kartavyaṃ ca khagaśreṣṭha vratātprāk pretatṛptaye / yadā nakriyate sarvaṃ mudgalatvaṃ sa gacchati
22 ॥ व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश
22 // vratātprāṅgeva deyaṃ tu tataḥ pitṛgaṇasya ca / svāhākāreṇa vai kuryādekoddiṣṭāni ṣoḍaśa
23 ॥ ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् । अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम्
23 // ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvīti niścitam / apasavyaṃ ca kartavyaṃ kṛte yānti parāṃ gatim
24 ॥ पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् । सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः
24 // punaścirāyuṣo bhūtvā jāyante svakule dhruvam / sarvasaukhyapradaḥ putraḥ pitroḥ prītivivardhanaḥ
25 ॥ आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः । घटादिषु पृथक् सर्वं पश्य रूपं च तत्समम्
25 // ākāśamekaṃ hi yathā candrādityau yathaikataḥ / ghaṭādiṣu pṛthak sarvaṃ paśya rūpaṃ ca tatsamam
26 ॥ आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा । या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे
26 // ātmā tathaiva sarveṣu puttreṣu vicaretsadā / yā yasya prakṛtiḥ pūrvaṃ śukraśoṇitasaṅgame
27 ॥ सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः । पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः
27 // sā (sa) tena bhāvayogena puttrāstatkarmakāriṇaḥ / pitṛrūpaṃ samādāya kasyacijjāyate sutaḥ
28 ॥ पितृतः को ऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः । सदृशः को ऽपि लोके ऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति
28 // pitṛtaḥ ko 'pi rūpāḍhyo guṇajño dānatatparaḥ / sadṛśaḥ ko 'pi loke 'sminna bhūto na bhaviṣyati
29 ॥ अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते । बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि । अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु
29 // andhādandho na bhavati mūkānmūko na jāyate / badhirādbadhiro naiva vidyāvānviduṣo na hi / anurūpā na dṛśyante madīyaṃ vacanaṃ śṛṇu
30 ॥ गरुड उवाच । औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः । संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम्
30 // garuḍa uvāca / aurasakṣetrajādyāśca puttrā daśavidhāḥ smṛtāḥ / saṃgṛhītaḥ suto yastu dāsīputtraśca tena kim
31 ॥ काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः । भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः
31 // kāṅkāṃ gatimavāpnoti jāyo mṛtyuvaśaṃ gataḥ / bhavenna duhitā yasya na dauhitro na vā sutaḥ
32 ॥ श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् । श्रीभगवानुवाच । मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात्
32 // śrāddhaṃ tasya kathaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadbhavet / śrībhagavānuvāca / mukhaṃ dṛṣṭvā tu putrasya mucyate paitṛkādṛṇāt
33 ॥ पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् । लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः
33 // pauttrasya darśanājjanturmucyate caḥ ṛṇatrayāt / lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ puttrapauttra prapauttrakaiḥ
34 ॥ अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः । कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः
34 // anyakṣetrodbhavādyā ye bhuktimātrapradāḥ sutāḥ / kurvīta pārvaṇaṃ śrāddhamāraiso vidhivatsutaḥ
35 ॥ कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् । ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् । श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै
35 // kurvantyanye sutāḥ śrāddhame koddiṣṭaṃ na pārvaṇam / brāhmoḍhājastūnnayati saṃgṛhītastvadho nayet / śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ kurvañjāyate narakāya vai
36 ॥ सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग । संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्
36 // sarvadānāni deyāni hyanna dānādṛte khaga / saṃgṛhītaḥ sutaḥ kuryādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam
37 ॥ प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि
37 // pratyabdaṃ pitṛmātṛbhyāṃ śrāddhaṃ dattvā na lipyate / ekoddiṣṭaṃ parityajya pārvaṇaṃ kurute yadi
38 ॥ आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् । संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये
38 // ātmānaṃ ca pitṝṃścaiva sa nayedyamamandiram / saṃgṛhītastu yaḥ keciddāsīputtrādayaśca ye
39 ॥ तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने । संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति
39 // tīrthe kuryuḥ pitṛśrāddhaṃ dānaṃ (māsaṃ) dadyurdvijanmane / saṃgṛhītasuto bhūtvā pākaṃ vā yaḥ prayacchati
40 ॥ वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः । न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् । एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत्
40 // vṛthā śrāddhaṃ vijānīyācchūdrānnena yathā dvijaḥ / na prīṇayati tacchrāddhaṃ pitāmahamukhānpitṝn / evaṃ jñātvā svagaśreṣṭha hīnajātīnsutāṃstyajet
41 ॥ (ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) । यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः
41 // (brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjātaścāṇḍālādadhamaḥ smṛtaḥ ) / yastu pravrajitājjāto brāhmaṇyāṃ śūdrataśca yaḥ
42 ॥ द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते । स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर
42 // dvāvetau viddhi cāṇḍālau sagotrādyastu jāyate / svaryātivihitānputraḥ samutpādya khageśvara
43 ॥ तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् । हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते
43 // taiḥ suvṛttaiḥ sukhaṃ prāpyaṃ kuvṛttairnarakaṃ vrajet / hīnajātisamudbhūtaiḥ suvṛttaiḥ sukhamedhate
44 ॥ कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानो ऽप्सरोभिः । पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव
44 // kalikaluṣavimuktaḥ pūjitaḥ siddhasaṅghairamaracamaramālāvījyamāno 'psarobhiḥ / pitṛśatamapi bandhūnputtrapauttraprapauttrānapi narakanimagnānuddharedeka eva