19 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे इन्द्रनीलपरीक्षणं नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 73 सूत उवाच । वैदूर्यपुष्परागाणां कर्केते भीष्मके वदे । परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विजा
19 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe indranīlaparīkṣaṇaṃ nāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 73 sūta uvāca / vaidūryapuṣparāgāṇāṃ karkete bhīṣmake vade / parīkṣāṃ brahmaṇā proktāṃ vyāsena kathitāṃ dvijā
1 ॥ कल्पान्तकालक्षुबिताम्बुराशेर्निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात् । वैदूर्यमुत्पन्नमनेकवर्णं शोभाभिरामद्युतिवर्णबीजम्
1 // kalpāntakālakṣubitāmburāśernirhrādakalpādditijasya nādāt / vaidūryamutpannamanekavarṇaṃ śobhābhirāmadyutivarṇabījam
2 ॥ अविदूरे विदूरस्य गिरेरुत्तुङ्गरोधसः । कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरोभवत्
2 // avidūre vidūrasya gireruttuṅgarodhasaḥ / kāmabhūtikasīmānamanu tasyākarobhavat
3 ॥ तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः । अभूदुत्तरीतो लोके लोकत्रयविभूषणः
3 // tasya nādasamutthatvādākaraḥ sumahāguṇaḥ / abhūduttarīto loke lokatrayavibhūṣaṇaḥ
4 ॥ तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूपाः प्रवृट्पयोदवरदर्शित चारुरूपाः । वैदूर्यरत्नमणयो विविधावभासस्तस्मात्स्फुलिङ्गनिवहा इव संबभूवुः
4 // tasyaiva dānavapaterninadānurūpāḥ pravṛṭpayodavaradarśita cārurūpāḥ / vaidūryaratnamaṇayo vividhāvabhāsastasmātsphuliṅganivahā iva saṃbabhūvuḥ
5 ॥ पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ । सर्वांस्तान्वर्णशोभाभिर्वैदूर्यमनुगच्छति
5 // padmarāgamupādāya maṇivarṇā hi ye kṣitau / sarvāṃstānvarṇaśobhābhirvaidūryamanugacchati
6 ॥ तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलं यद्वा भवेद्वेणुदलप्रकाशम् । चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो ये न ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः
6 // teṣāṃ pradhānaṃ śikhikaṇṭhanīlaṃ yadvā bhavedveṇudalaprakāśam / cāṣāgrapakṣapratimaśriyo ye na te praśastā maṇiśāstravidbhiḥ
7 ॥ गुणवान्वैदूर्यमणिर्योजयति स्वामिनं परंभा (भो) ग्यैः । दोषैर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात्परीक्षेत
7 // guṇavānvaidūryamaṇiryojayati svāminaṃ paraṃbhā (bho) gyaiḥ / doṣairyukto doṣaistasmādyatnātparīkṣeta
8 ॥ गिरिकाचशिशुपालौ काच स्फटिकाश्च धूमनिर्भिन्नाः । वैदूर्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति
8 // girikācaśiśupālau kāca sphaṭikāśca dhūmanirbhinnāḥ / vaidūryamaṇerete vijātayaḥ sannibhāḥ santi
9 ॥ लिख्याभावात्काचं लघुभावाच्छैसुपालकं विद्यात् । गिरिकाचसदीप्तित्वात्स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन
9 // likhyābhāvātkācaṃ laghubhāvācchaisupālakaṃ vidyāt / girikācasadīptitvātsphaṭikaṃ varṇojjvalatvena
10 ॥ यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् । तदेव वैदूर्यमणेः प्रदिष्टं पलद्वयोन्मापि तगौरवस्य
10 // yadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇasaṃkhyākalitasya mūlyam / tadeva vaidūryamaṇeḥ pradiṣṭaṃ paladvayonmāpi tagauravasya
11 ॥ जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेस्तु यादृग्विजातयः सन्ति समानवर्णाः । तथापि नानाकरणानुमेयभेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः
11 // jātyasya sarve 'pi maṇestu yādṛgvijātayaḥ santi samānavarṇāḥ / tathāpi nānākaraṇānumeyabhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ
12 ॥ सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण । स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्
12 // sukhopalakṣyaśca sadā vicāryo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa / snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam
13 ॥ कुशलाकुशलैः प्रपूर्यमाणाः प्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः । गुणदोषसमुद्भवं लभन्ते मणयोर्ऽथोन्तरमूल्यमेव भिन्नाः
13 // kuśalākuśalaiḥ prapūryamāṇāḥ pratibaddhāḥ pratisatkriyāprayogaiḥ / guṇadoṣasamudbhavaṃ labhante maṇayor'thontaramūlyameva bhinnāḥ
14 ॥ क्रमशः समतीतवर्तमानाः प्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् । यदि नाम भवन्ति दोषहीना मणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम्
14 // kramaśaḥ samatītavartamānāḥ pratibaddhā maṇibandhakena yatnāt / yadi nāma bhavanti doṣahīnā maṇayaḥ ṣaḍguṇamāpnuvanti mūlyam
15 ॥ आकरान्समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ । मूल्यमेतन्मणीनां तु न सर्वत्र महीतले
15 // ākarānsamatītānāmudadhestīrasannidhau / mūlyametanmaṇīnāṃ tu na sarvatra mahītale
16 ॥ सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः । तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति
16 // suvarṇo manunā yastu proktaḥ ṣoḍaśamāṣakaḥ / tasya saptatimo bhāgaḥ saṃjñārūpaṃ kariṣyati
17 ॥ शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पञ्चकृष्णलः । पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्तितः
17 // śāṇaścaturmāṣamāno māṣakaḥ pañcakṛṣṇalaḥ / palasya daśamo bhāgo dharaṇaḥ parikīrtitaḥ
18 ॥ इत्थं मणिविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये
18 // itthaṃ maṇividhiḥ prokto ratnānāṃ mūlyaniścaye