38 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वास्तुमानलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 47 सूत उवाच । प्रासादानां लक्षणं च वक्ष्ये शौनक तच्छृणु । चतुः षष्टिपदं कृत्वा दिग्विदिक्षूपलक्षितम्
38 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vāstumānalakṣaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 47 sūta uvāca / prāsādānāṃ lakṣaṇaṃ ca vakṣye śaunaka tacchṛṇu / catuḥ ṣaṣṭipadaṃ kṛtvā digvidikṣūpalakṣitam
1 ॥ चतुष्कोणं चतुर्भिश्च द्वाराणि सूर्यसंख्यया । चत्वारिंशाष्टबिश्चैव भित्तीनां कल्पना भवेत्
1 // catuṣkoṇaṃ caturbhiśca dvārāṇi sūryasaṃkhyayā / catvāriṃśāṣṭabiścaiva bhittīnāṃ kalpanā bhavet
2 ॥ ऊर्ध्वक्षेत्रसमा जङ्घा जङ्घार्धद्विगुणं भवेत् । गर्भविस्तारविस्तीर्णः शुकाङ्घ्रिश्च विधीयते
2 // ūrdhvakṣetrasamā jaṅghā jaṅghārdhadviguṇaṃ bhavet / garbhavistāravistīrṇaḥ śukāṅghriśca vidhīyate
3 ॥ तत्त्रिभागेन कर्तव्यः पञ्चभागेन वा पुनः । निर्गमस्तु शुकाङ्घ्रेश्च उच्छ्रायः शिखरार्धगः
3 // tattribhāgena kartavyaḥ pañcabhāgena vā punaḥ / nirgamastu śukāṅghreśca ucchrāyaḥ śikharārdhagaḥ
4 ॥ चतुर्धा शिखरं कृत्वा त्रिभागे वेदिबन्धनम् । चतुर्थे पुनरस्यैव कण्ठमामूलसाधनम्
4 // caturdhā śikharaṃ kṛtvā tribhāge vedibandhanam / caturthe punarasyaiva kaṇṭhamāmūlasādhanam
5 ॥ अथ वापि समं वास्तुं कृत्वा षोडशभागिकम् । तस्य मध्ये चतुर्भागमादौ गर्भं तु कारयेत्
5 // atha vāpi samaṃ vāstuṃ kṛtvā ṣoḍaśabhāgikam / tasya madhye caturbhāgamādau garbhaṃ tu kārayet
6 ॥ चतुर्भागेन भित्तीनामुच्छ्रायः स्यात्प्रमाणतः
6 // caturbhāgena bhittīnāmucchrāyaḥ syātpramāṇataḥ
7 ॥ द्विगुणः शिखरोच्छ्रायो भित्त्युच्छायाच्च मानतः । शिखरार्धस्य चैर्धेन विधेयास्तु प्रदक्षिणाः
7 // dviguṇaḥ śikharocchrāyo bhittyucchāyācca mānataḥ / śikharārdhasya cairdhena vidheyāstu pradakṣiṇāḥ
8 ॥ चतुर्दिक्षु तथा ज्ञेयो निर्गमस्तुः तथा बुधैः । पञ्चभागेन संभज्य गर्भमानं विचक्षणः
8 // caturdikṣu tathā jñeyo nirgamastuḥ tathā budhaiḥ / pañcabhāgena saṃbhajya garbhamānaṃ vicakṣaṇaḥ
9 ॥ भागमेकं गृहीत्वा तु निर्गमं क्लपयेत्पुनः । गर्भसूत्रसमो भागादग्रतो मुखमण्डपः
9 // bhāgamekaṃ gṛhītvā tu nirgamaṃ klapayetpunaḥ / garbhasūtrasamo bhāgādagrato mukhamaṇḍapaḥ
10 ॥ एतत्सामान्यमुद्दिष्टं प्रासादस्य हि लक्षणम् । लिङ्गमानमथो वक्ष्ये पीठो लिङ्गसमो भवेत्
10 // etatsāmānyamuddiṣṭaṃ prāsādasya hi lakṣaṇam / liṅgamānamatho vakṣye pīṭho liṅgasamo bhavet
11 ॥ द्विगुणेन भवेद्रर्भः समन्ताच्छौनक ध्रुवम् । तद्द्विधा च भवेद्भीतिर्जङ्घा तद्विस्तरार्धगा
11 // dviguṇena bhavedrarbhaḥ samantācchaunaka dhruvam / taddvidhā ca bhavedbhītirjaṅghā tadvistarārdhagā
12 ॥ द्विगुणं शिखरं प्रोक्तं जङ्घायाश्चैव शौनक । पीठगर्भावरं कर्म तन्मानेन शुकाङ्घ्रिकम्
12 // dviguṇaṃ śikharaṃ proktaṃ jaṅghāyāścaiva śaunaka / pīṭhagarbhāvaraṃ karma tanmānena śukāṅghrikam
13 ॥ निर् गमस्तु समाख्यातः शेषं पूर्ववदेव तु । लिङ्गमानं स्मृतं ह्येतद्द्वारमानमथोच्यते
13 // nir gamastu samākhyātaḥ śeṣaṃ pūrvavadeva tu / liṅgamānaṃ smṛtaṃ hyetaddvāramānamathocyate
14 ॥ कराग्रं वेदवत्कृत्वा द्वारं भागाष्टमं भवेत् । विस्तरेण समाख्यातं द्विगुणंस्वेच्छया भवेत्
14 // karāgraṃ vedavatkṛtvā dvāraṃ bhāgāṣṭamaṃ bhavet / vistareṇa samākhyātaṃ dviguṇaṃsvecchayā bhavet
15 ॥ द्वारवत्पीठमध्ये तु शेषं सुषिरकं भवेत् । पादिकं शेषिकं भित्तिर्द्वारार्धेन परिग्रहात्
15 // dvāravatpīṭhamadhye tu śeṣaṃ suṣirakaṃ bhavet / pādikaṃ śeṣikaṃ bhittirdvārārdhena parigrahāt
16 ॥ तद्विस्तारसमा जङ्घा सिखरं द्विगुणं भवेत् । शुकाङ्घ्रिः पूर्ववज्ज्ञेया निर्गमोच्छ्रायकं भवेत्
16 // tadvistārasamā jaṅghā sikharaṃ dviguṇaṃ bhavet / śukāṅghriḥ pūrvavajjñeyā nirgamocchrāyakaṃ bhavet
17 ॥ मण्डपे मानमेतत्तु स्वरूपं चापरं वदे । त्रैवेदं कारयेत्क्षेत्रं यत्र तिष्ठन्ति देवताः
17 // maṇḍape mānametattu svarūpaṃ cāparaṃ vade / traivedaṃ kārayetkṣetraṃ yatra tiṣṭhanti devatāḥ
18 ॥ इत्थं कृतेन मानेन बाह्यभागविनिर्गतम् । नेमिः पादेन विस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः
18 // itthaṃ kṛtena mānena bāhyabhāgavinirgatam / nemiḥ pādena vistīrṇā prāsādasya samantataḥ
19 ॥ गर्भं तु द्विगुणं कुर्यान्नेम्या मानं भवेदिह । स एव भित्तेरुत्सेधो शिखरो द्विगुणो मतः
19 // garbhaṃ tu dviguṇaṃ kuryānnemyā mānaṃ bhavediha / sa eva bhitterutsedho śikharo dviguṇo mataḥ
20 ॥ प्रासादानां च वक्ष्यामि मानं योनिं च मानतः । वैराजः पुष्पकाख्यश्च कैलासो मालिकाह्वयः
20 // prāsādānāṃ ca vakṣyāmi mānaṃ yoniṃ ca mānataḥ / vairājaḥ puṣpakākhyaśca kailāso mālikāhvayaḥ
21 ॥ त्रिविष्टपं च पञ्चैते प्रासादाः सर्वयोनयः । प्रथमश्चतुरश्रो हि द्वितीयस्तु तदायतः
21 // triviṣṭapaṃ ca pañcaite prāsādāḥ sarvayonayaḥ / prathamaścaturaśro hi dvitīyastu tadāyataḥ
22 ॥ वृत्तो वृत्तायतश्चान्यो ऽष्टाश्रश्चेह च पञ्चमः । एतेभ्य एव सम्भूताः प्रासादाः सुमनोहराः
22 // vṛtto vṛttāyataścānyo 'ṣṭāśraśceha ca pañcamaḥ / etebhya eva sambhūtāḥ prāsādāḥ sumanoharāḥ
23 ॥ सर्वप्रकृतिभूतेभ्यश्चत्वारिंशत्तथैव च । मेरुश्च मन्दरश्चैव विमानश्च तथापरः
23 // sarvaprakṛtibhūtebhyaścatvāriṃśattathaiva ca / meruśca mandaraścaiva vimānaśca tathāparaḥ
24 ॥ भद्रकः सर्वता भद्रो रुचको नन्दनस्तथा । नन्दिवर्धनसंज्ञश्च श्रीवत्सश्च नवेत्यमी
24 // bhadrakaḥ sarvatā bhadro rucako nandanastathā / nandivardhanasaṃjñaśca śrīvatsaśca navetyamī
25 ॥ चतुरश्राः समुद्भूता वैराजादिति गम्यताम् । वलभी गृहराजश्च शा लागृहं च मन्दिरम्
25 // caturaśrāḥ samudbhūtā vairājāditi gamyatām / valabhī gṛharājaśca śā lāgṛhaṃ ca mandiram
26 ॥ विमानं च तथा ब्रह्ममन्दिरं भवनं तथा । उत्तम्भं शिबिका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः
26 // vimānaṃ ca tathā brahmamandiraṃ bhavanaṃ tathā / uttambhaṃ śibikā veśma navaite puṣpakodbhavāḥ
27 ॥ वलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मस्तथापरः । मुकुली चास्य उष्णीषी शङ्खश्च कलशस्तथा
27 // valayo dundubhiḥ padmo mahāpadmastathāparaḥ / mukulī cāsya uṣṇīṣī śaṅkhaśca kalaśastathā
28 ॥ गुवावृक्षस्तथान्यश्च वृत्ताः कैलाससम्भवाः । गजो ऽथ वृषभो हंसो गरुडः सिंहनामकः
28 // guvāvṛkṣastathānyaśca vṛttāḥ kailāsasambhavāḥ / gajo 'tha vṛṣabho haṃso garuḍaḥ siṃhanāmakaḥ
29 ॥ भूमुखो भूधरश्चैव श्रीजयः पृथिवीधरः । वृत्तायताः समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात्
29 // bhūmukho bhūdharaścaiva śrījayaḥ pṛthivīdharaḥ / vṛttāyatāḥ samudbhūtā navaite maṇikāhvayāt
30 ॥ वज्रं चक्रं तथान्यच्च मुष्टिकं वभ्रुसंज्ञितम् । वक्रः स्वस्तिकखड्गौ च गदा श्रीवृक्ष एव च
30 // vajraṃ cakraṃ tathānyacca muṣṭikaṃ vabhrusaṃjñitam / vakraḥ svastikakhaḍgau ca gadā śrīvṛkṣa eva ca
31 ॥ विजयो नामतः श्वेतस्त्रिविष्टिपसमुद्भवाः । त्रिकोणं पद्ममर्धेन्दुश्चतुष्कोणं द्विरष्टकम्
31 // vijayo nāmataḥ śvetastriviṣṭipasamudbhavāḥ / trikoṇaṃ padmamardhenduścatuṣkoṇaṃ dviraṣṭakam
32 ॥ यत्र तत्र विधातव्यं संस्थानं मण्डपस्य तु । राज्यं च विभवश्चैवः ह्यायुर्वर्द्वनमेव च
32 // yatra tatra vidhātavyaṃ saṃsthānaṃ maṇḍapasya tu / rājyaṃ ca vibhavaścaivaḥ hyāyurvardvanameva ca
33 ॥ पुत्रलाभः स्त्रियः पुष्टिस्त्रिकोणादिक्रमाद्भवेत् । कुर्याद्धजादिकं ख्यातद्वारि गर्भगृहं तथा
33 // putralābhaḥ striyaḥ puṣṭistrikoṇādikramādbhavet / kuryāddhajādikaṃ khyātadvāri garbhagṛhaṃ tathā
34 ॥ मणाडपः समसंख्याभिर्गुणितः सूत्रकस्तथा । मण्डपस्य चतुर्थांशाद्भद्रः कार्यो विजानता
34 // maṇāḍapaḥ samasaṃkhyābhirguṇitaḥ sūtrakastathā / maṇḍapasya caturthāṃśādbhadraḥ kāryo vijānatā
35 ॥ स्पर्धागवाक्षकोपेतो निर्गवाक्षो ऽथ वा भवेत् । सार्धभित्तिप्रमाणेन भितिमानेन वा पुनः
35 // spardhāgavākṣakopeto nirgavākṣo 'tha vā bhavet / sārdhabhittipramāṇena bhitimānena vā punaḥ
36 ॥ भित्तेर्द्वैगुण्यतो वापि कर्तव्या मण्डपाः क्रचित् । प्रासादे मञ्चरी कार्या चित्रा विषमभूमिका
36 // bhitterdvaiguṇyato vāpi kartavyā maṇḍapāḥ kracit / prāsāde mañcarī kāryā citrā viṣamabhūmikā
37 ॥ परिमाणविरोधेन रेखावैषम्यभूषिता । आधारस्तु चतुर्धारश्चतुर्मण्डपशोभितः
37 // parimāṇavirodhena rekhāvaiṣamyabhūṣitā / ādhārastu caturdhāraścaturmaṇḍapaśobhitaḥ
38 ॥ शतशृङ्गसमायुक्तो मेरुः प्रासाद उत्तमः । मण्डपास्तस्य कर्तव्या भद्रैस्त्रिभिरलङ्कृताः
38 // śataśṛṅgasamāyukto meruḥ prāsāda uttamaḥ / maṇḍapāstasya kartavyā bhadraistribhiralaṅkṛtāḥ
39 ॥ घचनाकारमानानां भिन्नाभिन्ना भवन्ति ते । कियन्तो येषु चाधारा निराधाराश्च केचन
39 // ghacanākāramānānāṃ bhinnābhinnā bhavanti te / kiyanto yeṣu cādhārā nirādhārāśca kecana
40 ॥ प्रतिच्छन्दकभेदेन प्रासादाः सम्भवन्ति ते । अन्योन्यासंकरास्तेषां घटनानामभेदतः
40 // praticchandakabhedena prāsādāḥ sambhavanti te / anyonyāsaṃkarāsteṣāṃ ghaṭanānāmabhedataḥ
41 ॥ देवतानां विशेषाय प्रासादा बहवः स्मृताः । प्रासादे नियमो नास्ति देवतानां स्वयम्भुवाम्
41 // devatānāṃ viśeṣāya prāsādā bahavaḥ smṛtāḥ / prāsāde niyamo nāsti devatānāṃ svayambhuvām
42 ॥ तानेव देवतानां च पूर्वमानेन कारयेत् । चतुरश्रायतास्तत्त्र चतुष्कोणसमन्विताः
42 // tāneva devatānāṃ ca pūrvamānena kārayet / caturaśrāyatāstattra catuṣkoṇasamanvitāḥ
43 ॥ चन्द्रशालान्विता कार्या भेरीशिखरसंयुता । पुरतो वाहनानां च कर्तव्या लग्न(घु) मण्डपाः
43 // candraśālānvitā kāryā bherīśikharasaṃyutā / purato vāhanānāṃ ca kartavyā lagna(ghu) maṇḍapāḥ
44 ॥ नाट्यशाला च कर्तव्या द्वारदेशसमाश्रया । प्रसादे देवतानां च कार्या दिक्षु विदिक्ष्वपि
44 // nāṭyaśālā ca kartavyā dvāradeśasamāśrayā / prasāde devatānāṃ ca kāryā dikṣu vidikṣvapi
45 ॥ द्वारपालाश्च कर्तव्या मुख्या गत्वा पृथक्पृथक् । किञ्चिददूरतः कार्या मठास्तत्रोपजीविनाम्
45 // dvārapālāśca kartavyā mukhyā gatvā pṛthakpṛthak / kiñcidadūrataḥ kāryā maṭhāstatropajīvinām
46 ॥ प्रावृता जगती कार्या फलपुष्पजलान्विता । प्रसादेषु सुरांस्थाप्य पूजाभिः पूजयेन्नरः । वासुदेवः सर्वदेवः सर्वभाक् तद्गृहादिकृत्
46 // prāvṛtā jagatī kāryā phalapuṣpajalānvitā / prasādeṣu surāṃsthāpya pūjābhiḥ pūjayennaraḥ / vāsudevaḥ sarvadevaḥ sarvabhāk tadgṛhādikṛt