9 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे द्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 201 धन्वन्तरिरुवाच । हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम् । काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः
9 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe dviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 201 dhanvantariruvāca / hayāyurvedamākhyāsye hayaṃ sarvārthalakṣaṇam / kākatuṇḍaḥ kṛṣṇajihvo vṛkṣāsyaścoṣṇatālukaḥ
1 ॥ करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः । एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी
1 // karālo hīnadantaśca śṛṅgī viraladantakaḥ / ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ kañcukī dvikhurī stanī
2 ॥ मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः । यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः
2 // mārjārapādo vyāghrābhaḥ kuṣṭhavidradhisannibhaḥ / yamajo vāmanaścaiva mārjāraḥ kapilocanaḥ
3 ॥ एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमो ऽश्वस्तुरुष्कजः । मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः
3 // etaddoṣī hayastyājya uttamo 'śvasturuṣkajaḥ / madhyamaḥ pañcahastaśca kanīyāṃśca trihastakaḥ
4 ॥ असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च । शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः
4 // asaṃhatā ye ca vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca / śabalābhāḥ prabhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ
5 ॥ रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात् । सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम्?
5 // revantapūjanāddhomādrakṣyāśca dvijabhājenāt / saralaṃ nimbapatrāṇi guggulaṃ sarṣapānghṛtam?
6 ॥ तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले । आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम्
6 // tilañcaiva vacāṃ higuṃ badhnīyādvājino gale / āgantujaṃ doṣajantu vraṇaṃ dvividhamīritam
7 ॥ चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम्? । कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम्
7 // cirapākaṃ vātajantu śleṣmajaṃ kṣiprapākakam? / kaṇṭhadāhātmakaṃ pittācchoṇitānmandavedanam
8 ॥ आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् । एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम्
8 // āgantujantu śastrādyairduṣṭavraṇaviśodhanam / eraṇḍamūlaṃ dviniśaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam
9 ॥ रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम् । तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा । निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम्
9 // rasonaṃ saindhavaṃ vāpi takrakāñjikapoṣitam / tilasaktukapiṇḍikā dadhiyuktā sasaindhavā / nimbapatrayutaṃ piṇḍaṃ vraṇaśodhanaropaṇam
10 ॥ पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च । पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत्
10 // paṭolaṃ nimbapatrañca vacā citrakameva ca / pippalīśṛṅgaverañca cūrṇamekatra kārayet
11 ॥ एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम् । निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा
11 // etatpānātkrimiśleṣmamandānilavināśanam / nimbapatraṃ paṭo lañca triphalā khadiraṃ tathā
12 ॥ क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः । त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये
12 // kvāthayitvā tato vāhaṃ sṛtaraktaṃ vicakṣaṇaḥ / tryahameva pridātavyaṃ hayakuṣṭhopaśāntaye
13 ॥ सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् । लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये
13 // savraṇeṣu ca kuṣṭheṣu tailaṃ sarṣapajaṃ hitam / laśunādikaṣāyaśca pānabhuktyupaśāntaye
14 ॥ मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा । सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः
14 // mātuluṅgarasopetaṃ māṃsīnāṃ rasakena vā / sadyo dadyāttatra nasyamanyairvātaiḥ susaṃyutaiḥ
15 ॥ पलद्वयं प्रथमे ऽह्नि एकैकपलवृद्धितः । यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे
15 // paladvayaṃ prathame 'hni ekaikapalavṛddhitaḥ / yāvaddināni pūrṇāni palānyaṣṭādaśottame
16 ॥ अधमे ऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश । शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत्
16 // adhame 'ṣṭapalāni syurmadhyame syuścaturdaśa / śarannidāghayornaivadeyaṃ naiva tu dāpayet
17 ॥ तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः । कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः
17 // tailena vātike roge śarkarājyapayonvitaiḥ / kaṭutailaiḥ kaphe vyoṣaiḥ pitte catriphalāmbubhiḥ
18 ॥ शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः । पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णो ऽश्वो न जुगुप्सितः
18 // śāliṣaṣṭikadugdhāśī hayo hina jugupsitaḥ / pakvajambūnibho hemavarṇo 'śvo na jugupsitaḥ
19 ॥ अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् । भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः
19 // ardhapraharaṇe dhurye gugguluṃ prāśayeddhayam / bhojayetpāyasaṃ dugdhaṃ satvaraṃ susthiro hayaḥ
20 ॥ विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् । कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः
20 // vikāre bhojane dugdhaṃ śālyannaṃ vātale dadet / karṣamāṃsarasaiḥ pitte madhumudgarasājyakaiḥ
21 ॥ कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये । बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः
21 // kaphe mudgānkulatthānvā kaṭutiktānkaphe haye / bādhirye vyādhite grāse tridoṣādau tu gugguluḥ
22 ॥ घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमे ऽह्नि पलं ददेत् । विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम्
22 // ghāsairdūrvā sarvaroge prathame 'hni palaṃ dadet / vivardhayettataḥ karṣamekāhni palapañcakam
23 ॥ पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् । मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु
23 // pāne ca bhojane caiva aśītipalakaṃ param / madhye ṣaṣṭiścādhameṣu catvāriṃśacca bhogiṣu
24 ॥ व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् । मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम्
24 // vraṇe kuṣṭheṣu khañjeṣu triphalākvāthasaṃyutam / mandāgnau śotharoge ca gavāṃ mūtreṇa yojitam
25 ॥ वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् । देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम्
25 // vātapitte vraṇe vyādhau gokṣīraṃ ghṛtasaṃyutam / deyaṃ kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ māṃsairyuktaṃ ca bhojanam
26 ॥ सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम् । प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम्
26 // supiṣṭāyāḥ pradātavyaṃ guḍūcyāḥ palapañcakam / prabhāte ghṛtasaṃyuktaṃ śaradgīṣme ca vājinām
27 ॥ रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् । तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा
27 // rogaghnaṃ puṣṭidaṃ cāpi balatejovivardhanam / tadevāśvāyadātavyaṃ kṣīrayuktamathāpi vā
28 ॥ गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः । चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि
28 // guḍūcīkalpayogena śatāvaryaśvagandhayoḥ / catvāri trīṇi madhyasya jaghanyasya palāni hi
29 ॥ अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् । म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत्
29 // akasmādyatra vāhānāmekarūpaṃ yadā bhavet / mriyate ca yadā kṣipramupasargaṃ tamādiśet
30 ॥ होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा । शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः
30 // homādyai rakṣayā viprabhojanairbalikarmaṇā / śāntyopasargaśāntiḥ syāddharītakyādikalpataḥ
31 ॥ हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता । आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि । उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा
31 // harītakī gavāṃ mūtraistailena lavaṇānvitā / ādau pañca tataḥ pañca vṛddhyā pūrṇaśatāvadhi / uttamā ca śataṃ mātrāstvaśītiḥ ṣaṣṭireva vā
32 ॥ गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः
32 // gajāyurvedamākhyāsye uktāḥ kalpā gaje hitāḥ / gaje caturguṇā mātrāstābhirgajarugardanaḥ
33 ॥ गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च । पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत्
33 // gajo pasargavyādhīnāṃ śamanaṃ śāntikarma ca / pūjayitvā surānviprānratnairgāṃ kapilāṃ dadet
34 ॥ दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः । मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा
34 // dantidantadvaye mālāṃ nibandhīyādupoṣitaḥ / mantreṇa mantritānvaidyairvacāsiddhārthakāṃstathā
35 ॥ सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः
35 // sūryādiśivadurgāśrīviṣṇvarcā rakṣayedgajam / baliṃ dadyācca bhūtebhyaḥ snāpayecca caturghaṭaiḥ
36 ॥ भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम् । भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा
36 // bhojanaṃ mantritaṃ dadyādbhasmanoddhūnayedgajamam / bhūtarakṣā śubhā medhyā vāraṇaṃ rakṣayetsadā
37 ॥ त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् । शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः
37 // triphalāpañcakole ca daśamūlaṃ viḍaṅgakam / śatāvarīguḍūcī ca nimbavāsakakiṃśukāḥ
38 ॥ गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः । आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः
38 // gajarogavināśāya hito rūkṣaḥ kaṣāyakaḥ / āyurvedadvayoktānāmuktaṃ saṃkṣepasārataḥ