61 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वातरक्तनि सप्तषष्ट्याधिकशततमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 168 निदानं समाप्तम् । धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् । शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे
61 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vātaraktani saptaṣaṣṭyādhikaśatatamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 168 nidānaṃ samāptam / dhanvantariruvāca / sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham / śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave
1 ॥ कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् । चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्
1 // kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt / cintāvyavayavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt
2 ॥ उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् । वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये
2 // uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt / vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye
3 ॥ उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् । तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्
3 // uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt / tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt
4 ॥ विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः
4 // vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye / grīṣmakāler'ddharātre 'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ
5 ॥ स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् । नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि
5 // svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt / navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi
6 ॥ अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति
6 // avyāyāma divāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ / kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati
7 ॥ देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्
7 // dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ / tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam
8 ॥ श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् । वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्
8 // śyāmatvamaṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam / vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet
9 ॥ दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः
9 // dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ / kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛṭbhramāḥ
10 ॥ हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्
10 // hāridraṃ haritatvañca pittaliṅgānvitairnaraḥ / dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam
11 ॥ स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् । कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्
11 // staimityatṛptisaṅghātaśothaśatilagauravam / kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam
12 ॥ हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् । सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
12 // hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam / sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam
13 ॥ दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः
13 // doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate / teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ
14 ॥ वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः
14 // vasāsṛṅmāṃsamedo 'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ / vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ
15 ॥ वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली । पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्
15 // vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśīsthiro balī / pittamamlakaṭūṣṇañcāpaṅktī rogakāraṇam
16 ॥ मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः । गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्
16 // madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ / gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam
17 ॥ कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्
17 // kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ / kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam
18 ॥ कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् । एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः
18 // kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham / eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ / bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ
19 ॥ चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः । अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्
19 // cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivahddhanaḥ / amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam
20 ॥ दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः । पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः
20 // dīpanojvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ / pittalo lekhana stambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ
21 ॥ रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् । रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्
21 // rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam / rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam
22 ॥ शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च
22 // śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate / rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca
23 ॥ भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये
23 // bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ / cikitsāṅgānicatvāri viparītānyasiddhaye
24 ॥ देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् । देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्
24 // deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam / dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret
25 ॥ बहूदकनगो ऽनूपः कफमारुतकोपवान् । जाङ्गलो ऽपरशाखी च रक्तपित्तगदोत्तरः
25 // bahūdakanago 'nūpaḥ kaphamārutakopavān / jāṅgalo 'paraśākhī ca raktapittagadottaraḥ
25*1 ॥ संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते
25*1 // saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ / bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate
26 ॥ कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः
26 // kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ / kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ
27 ॥ कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
27 // kṛśasya vṛṃhaṇaṃ kāryaṃsthūladehasya karṣaṇam / rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ
28 ॥ स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् । अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः
28 // sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam / avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ
29 ॥ पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते
29 // pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛterapi / śvasukhāyopakalpyante tatsāmyamiti kathyate
30 ॥ गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्
30 // garbhiṇyāḥ ślaiṣmikairbhakṣyaiḥ ślaiṣmiko jāyate naraḥ / vātalaiḥ pittalaistadvatsamadhāturhitāśanāt
31 ॥ कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः । बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः
31 // kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ
32 ॥ अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते
32 // akālapalito gauraḥ prasvedī kopano budhaḥ / svapne 'pi dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate
33 ॥ स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः
33 // sthiracittaḥ svaraḥ sūkṣmaḥ prasannaḥ snigdhamūrdhajaḥ / svapne jalaśilālokī śleṣma prakṛtiko naraḥ
34 ॥ संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः
34 // saṃmiśralakṣaṇairjñeyo dvitridoṣānvayo naraḥ / doṣasyetarasadbhāve 'pyadhikā prakṛtiḥ smṛtāḥ
35 ॥ मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः
35 // mandastīkṣṇo 'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ / kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo 'nalaḥ
36 ॥ समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्
36 // samasya pālanaṃ kāryaṃ viṣame vātanigrahaḥ / tīkṣṇe pittapratīkāro mande śleṣmaviśodhanam
37 ॥ प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् । आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्
37 // prabhavaḥ sarvarogāṇāmajīrṇaṃ cāgnināśanam / āmāmlarasaviṣṭambha lakṣaṇantaccaturvidham
38 ॥ आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्
38 // āmādviṣūcikā caiva hṛdālasyādayastathā / vacālavaṇatoyena chardanaṃ tatra kārayet
39 ॥ शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते । अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्
39 // śukrābhāvo bhramo mūrchā tarṣo 'mlātsaṃpravartate / apakvaṃ tatra śītāmbupānaṃ vātaniṣevaṇam
40 ॥ गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् । तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्
40 // gātrabhaṅgaṃ śirojāḍyaṃ bhaktadoṣādayo gadān / tasminsvāpo divā kāryolaṅghanaṃ ca vivarjanam
41 ॥ शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ । विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्
41 // śūlagulmau ca viṇmūtrasthānaviṣṭambhasūcakau / vidheyaṃ svedanaṃ tatra pānīyaṃ lavaṇodakam
42 ॥ आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् । आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः
42 // āmamamlaṃ ca viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt / ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ
43 ॥ दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् । अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्
43 // divāsvapnaṃ prakurvīta sarvājīrṇavināśanam / ahitānnai rogarāśirahitānnaṃ tatastyajet
44 ॥ उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् । करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते
44 // uṣṇāmbu vānupānaṃ ca mākṣikaiḥ pācanaṃ bhavet / karīradadhimatsyaiśca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate
45 ॥ बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्
45 // bilvaḥ śoṇā ca gambhārī pāṭalā gaṇikārikā / dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat
46 ॥ शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्
46 // śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatīdvayagokṣuram / vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam
47 ॥ उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् । कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते
47 // ubhayaṃ daśasūlaṃ syātsannipātajvarāpaham / kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate
48 ॥ एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्
48 // etaistailāni sarpoṣi pralepādalakāṃ jayet / kvāthāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam
49 ॥ स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्
49 // snehañca tatsamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādakaḥ / saṃvartitauṣadhaiḥ pāko bastau pāne bhavetsamaḥ / kharo 'bhyaṅge mṛdurnasye pāko 'pi saṃprakalpayet
50 ॥ स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्
50 // sthūladehandriyāścintyā prakṛtiryā tvadhiṣṭhitā / ārogyamiti taṃ vidyādāyuṣmantamupācaret
51 ॥ यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् । भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्
51 // yo gṛhṇātīndriyairarthānviparītānsa mṛtyubhāk / bhiṣaṅmitragurudveṣī priyārātiśca yo bhavet
52 ॥ गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्
52 // gulphajānulalāṭaṃ ca hanurgaṇḍastathaiva ca / bhraṣṭaṃ sthānacyutaṃ yasya sa jahātyacirādasūn
53 ॥ वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्
53 // vāmākṣimajjanaṃ jihvā śyāmā nāsā vikāriṇī / kṛṣṇau sthānacyutau coṣṭhau kṛṣṇāsyaṃ yasyataṃ tyajet