15 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे हिक्रानिदाना नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 152 धन्वन्तरिरुवाच । अथातो यक्ष्मरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् । अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः
15 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe hikrānidānā nāmaikapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 152 dhanvantariruvāca / athāto yakṣmarogasya nidānaṃ pravadāmyaham / anekarogānugato bahurogapurogamaḥ
1 ॥ राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति कथ्यते । नक्षत्राणां द्विजानाञ्च राज्ञो ऽभूद्यदयं पुरा
1 // rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti kathyate / nakṣatrāṇāṃ dvijānāñca rājño 'bhūdyadayaṃ purā
2 ॥ यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः । देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः
2 // yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ / dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ
3 ॥ रसादिशोषणाच्छोषो रोगराडिति राजवत् । साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजः स्नेहसंक्षयः
3 // rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāḍiti rājavat / sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥ snehasaṃkṣayaḥ
4 ॥ अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्यहेतवः । तैरुदीर्णो ऽनिलः पित्तं व्यर्थं चोदीर्य सर्वतः
4 // annapānavidhityāgaścatvārastasyahetavaḥ / tairudīrṇo 'nilaḥ pittaṃ vyarthaṃ codīrya sarvataḥ
5 ॥ शरिरसन्धिमाविश्य ताः शिराः प्रतिपीडयन् । मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविसृज्य वा
5 // śarirasandhimāviśya tāḥ śirāḥ pratipīḍayan / mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivisṛjya vā
6 ॥ मध्यमूर्ध्वमधस्तिर्यगव्यथां सञ्जनयेद्धृदः । रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं ज्वरः
6 // madhyamūrdhvamadhastiryagavyathāṃ sañjanayeddhṛdaḥ / rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ jvaraḥ
7 ॥ प्रसेको मुखमाधुर्यं मार्दवं वह्निदे हयोः । लौल्यभावो ऽन्नपानादौ शुचावशुचिवीक्षणम्
7 // praseko mukhamādhuryaṃ mārdavaṃ vahnide hayoḥ / laulyabhāvo 'nnapānādau śucāvaśucivīkṣaṇam
8 ॥ मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायो ऽन्नपानयोः । हृल्लासश्छर्दिररुचिरस्नाते ऽपि बलक्षयः
8 // makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo 'nnapānayoḥ / hṛllāsaśchardirarucirasnāte 'pi balakṣayaḥ
9 ॥ पाण्योरुवक्षः पादास्यकुक्ष्यक्ष्णोरतिशुक्लता । बाह्वोः प्रतोदो जिह्वायाः काये बैभत्स्यदर्शनम्
9 // pāṇyoruvakṣaḥ pādāsyakukṣyakṣṇoratiśuklatā / bāhvoḥ pratodo jihvāyāḥ kāye baibhatsyadarśanam
10 ॥ स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणिता मूर्धगुण्ठनम् । नखकेशास्थिवृद्धिश्च स्वप्ने चाभिभवो भवेत्
10 // strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitā mūrdhaguṇṭhanam / nakhakeśāsthivṛddhiśca svapne cābhibhavo bhavet
11 ॥ पतनं कृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः । केशास्थितुषभस्मादितरौ समधिरोहणम्
11 // patanaṃ kṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ / keśāsthituṣabhasmāditarau samadhirohaṇam
12 ॥ शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतो ऽम्भसः । ज्योतिर्दिवि दवाग्नीनां ज्वलतां च महीरुहाम्
12 // śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato 'mbhasaḥ / jyotirdivi davāgnīnāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām
13 ॥ पीनसश्वासकासं च स्वरमूर्धरुजो ऽरुचिः । ऊर्ध्वनिः श्वाससंशोषावधश्छर्दिश्च कोष्ठगे
13 // pīnasaśvāsakāsaṃ ca svaramūrdharujo 'ruciḥ / ūrdhvaniḥ śvāsasaṃśoṣāvadhaśchardiśca koṣṭhage
14 ॥ स्थिते पार्श्वे च रुग्बोधे सन्धिस्थे भवति ज्वरः । रूपाण्यैकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मणः
14 // sthite pārśve ca rugbodhe sandhisthe bhavati jvaraḥ / rūpāṇyaikādaśaitāni jāyante rājayakṣmaṇaḥ
15 ॥ तेषामुपद्रवान्विद्यात्कण्ठध्वंसकरी रुजाः । जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निमान्द्यास्यपूतिता
15 // teṣāmupadravānvidyātkaṇṭhadhvaṃsakarī rujāḥ / jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnimāndyāsyapūtitā
16 ॥ तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलनं सांगमर्दनम् । कण्ठरोधः स्वरभ्रंशः पित्तात्पादांसपाणिषु
16 // tatra vātācchiraḥ pārśvaśūlanaṃ sāṃgamardanam / kaṇṭharodhaḥ svarabhraṃśaḥ pittātpādāṃsapāṇiṣu
17 ॥ दाहो ऽतिसारो ऽसृक् छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः । कफादरोचकच्छर्दिकासा अर्ध्वां गगौरवम्
17 // dāho 'tisāro 'sṛk chardirmukhagandho jvaro madaḥ / kaphādarocakacchardikāsā ardhvāṃ gagauravam
18 ॥ प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरभेदो ऽल्पवह्निता । दोषैर्मन्दानलत्वेन शोथलेपकफोल्बणैः
18 // prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarabhedo 'lpavahnitā / doṣairmandānalatvena śothalepakapholbaṇaiḥ
19 ॥ स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातुषु स्वल्पकेषु च । विदाहो मनसः स्थाने भवन्त्यन्ये ह्युपद्रवाः
19 // srotomukheṣu ruddheṣu dhātuṣu svalpakeṣu ca / vidāho manasaḥ sthāne bhavantyanye hyupadravāḥ
20 ॥ पच्यते कोष्ठ एवान्नमम्लयुक्तै रसैर्युतम् । प्रायो ऽस्य क्षयभागानां नैवान्नं चाङ्गपुष्टये
20 // pacyate koṣṭha evānnamamlayuktai rasairyutam / prāyo 'sya kṣayabhāgānāṃ naivānnaṃ cāṅgapuṣṭaye
21 ॥ रसो ह्यस्य न रक्ताय मांसाय कुरुते तु तत् । उपष्टब्धः समन्ताच्च केवलं वर्तते क्षयी
21 // raso hyasya na raktāya māṃsāya kurute tu tat / upaṣṭabdhaḥ samantācca kevalaṃ vartate kṣayī
22 ॥ लिङ्गेष्वल्पेष्वतिक्षीणं व्याधौ षट्करणक्षयम् । वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततो ऽन्यथा
22 // liṅgeṣvalpeṣvatikṣīṇaṃ vyādhau ṣaṭkaraṇakṣayam / varjayetsādhayedeva sarveṣvapi tato 'nyathā
23 ॥ दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात्सर्वस्य मेदसः । स्वरभेदो भवेत्तस्य क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः
23 // doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayātsarvasya medasaḥ / svarabhedo bhavettasya kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ
24 ॥ शुकवर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशमो ऽनिलात् । पित्तात्तालुगले दाहः शोषो भवति सन्ततम्
24 // śukavarṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśamo 'nilāt / pittāttālugale dāhaḥ śoṣo bhavati santatam
25 ॥ लिम्पन्निव कफैः कण्ठं मुखं घुरघुरायते । स्वयं विरुद्धैः सर्वैस्तु सर्वालिङ्गैः क्षयो भवेत्
25 // limpanniva kaphaiḥ kaṇṭhaṃ mukhaṃ ghuraghurāyate / svayaṃ viruddhaiḥ sarvaistu sarvāliṅgaiḥ kṣayo bhavet
26 ॥ धूमायतीव चात्यर्थमुदेति श्लेष्मलक्षणम् । कृच्छ्रसाध्याः क्षयाश्चात्र सर्वैरल्पञ्च वर्जयेत्
26 // dhūmāyatīva cātyarthamudeti śleṣmalakṣaṇam / kṛcchrasādhyāḥ kṣayāścātra sarvairalpañca varjayet