43 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भारतादिवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 146 धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तत्त्वतः । आत्रेयाद्यैर्मुनिवरैर्यथा पूर्वमुदीरितम्
43 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhāratādivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 146 dhanvantariruvāca / sarvaroganidānañca vakṣye suśruta tattvataḥ / ātreyādyairmunivarairyathā pūrvamudīritam
1 ॥ रोगः पाप्मा ज्वरो व्याधिर्विकारो दुष्ट आमयः । यक्ष्मातङ्कगदा बाधाः शब्दाः पर्यायवाचिनः
1 // rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duṣṭa āmayaḥ / yakṣmātaṅkagadā bādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ
2 ॥ निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा । संप्राप्तिश्चैति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम्
2 // nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā / saṃprāptiścaiti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam
3 ॥ निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः । निदानमाहुः पर्यायैः प्राग्रूपं येन लक्ष्यते
3 // nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ / nidānamāhuḥ paryāyaiḥ prāgrūpaṃ yena lakṣyate
4 ॥ उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः । लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्
4 // utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ / liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham
5 ॥ तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते । संस्थानां व्यञ्जनं लिङ्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः
5 // tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate / saṃsthānāṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ
6 ॥ हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम्
6 // hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām / auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham
7 ॥ विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः । विपरीतो ऽनुपशयो व्याध्यसात्म्येतिसंज्ञितः
7 // vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ / viparīto 'nupaśayo vyādhyasātmyetisaṃjñitaḥ
8 ॥ यथा दुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता । निर्वृत्तिरामयस्यासौ संप्राप्तिरभिधीयते
8 // yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā / nirvṛttirāmayasyāsau saṃprāptirabhidhīyate
9 ॥ संख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः । सा भिद्यते यथात्रैव वक्ष्यन्ते ऽष्टौ ज्वरा इति
9 // saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ / sā bhidyate yathātraiva vakṣyante 'ṣṭau jvarā iti
10 ॥ दोषाणां समवेतानां विकल्पोशांशकल्पना । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत्
10 // doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpośāṃśakalpanā / svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet
11 ॥ हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषषणम् । नक्तन्दिनार्धभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम्
11 // hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṣaṇam / naktandinārdhabhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam
12 ॥ इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते । सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः
12 // iti prokto nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate / sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ
13 ॥ तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् । अहितस्त्रिविधो योगस्त्रयाणां प्रागुदाहृतः
13 // tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam / ahitastrividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ
14 ॥ तिक्तोषणकषायाम्लरूक्षाप्रमितयोजनैः । धावनोदीरणनिशाजागरात्युच्चभाषणैः
14 // tiktoṣaṇakaṣāyāmlarūkṣāpramitayojanaiḥ / dhāvanodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ
15 ॥ क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः । ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः
15 // kriyābhiyogabīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ / grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ
16 ॥ पित्तं कट्वालतीक्ष्णोष्णकटुक्रोधविदाहिभिः । शरन्मध्याह्नरात्र्यर्धविदाहसमयेषु च
16 // pittaṃ kaṭvālatīkṣṇoṣṇakaṭukrodhavidāhibhiḥ / śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca
17 ॥ स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वभिष्यन्दिशीतलैः । आस्यास्वप्नसुखाजीर्णदिवास्वप्नादिबृंहणैः
17 // svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ / āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnādibṛṃhaṇaiḥ
18 ॥ प्रिच्छर्दनाद्ययोगेन भुक्तान्नस्याप्यजीर्णके । पूर्वाह्ने पूर्वरात्रे च श्लेष्मा वक्ष्यामि सङ्करान्
18 // pricchardanādyayogena bhuktānnasyāpyajīrṇake / pūrvāhne pūrvarātre ca śleṣmā vakṣyāmi saṅkarān
19 ॥ मिश्रीभावात्समस्तानां सन्निपातस्तथा पुनः । संकीर्णाजीर्णविषमविरुद्धाद्यशनादिभिः
19 // miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ / saṃkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādyaśanādibhiḥ
20 ॥ व्यापन्नमद्यपानीयशुष्कशाकाममूलकैः । पिण्याकमृत्यवसरपूतिशुष्ककृशमिषैः
20 // vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ / piṇyākamṛtyavasarapūtiśuṣkakṛśamiṣaiḥ
21 ॥ दोषत्रयकरैस्तैस्तैस्तथान्नपरिवर्ततः । धातोर्दुष्टात्पुरो वाताद्द्विग्रहावेशविप्लवात्
21 // doṣatrayakaraistaistaistathānnaparivartataḥ / dhātorduṣṭātpuro vātāddvigrahāveśaviplavāt
22 ॥ दुष्टामान्नैरतिश्लैष्मग्रहैर्जन्मर्क्षपीडनात् । मिथ्यायोगाच्च विविधात्पापानाञ्च निषेवणात् । स्त्रीणां प्रसववैषम्यात्तथा मिथ्योपचारतः
22 // duṣṭāmānnairatiślaiṣmagrahairjanmarkṣapīḍanāt / mithyāyogācca vividhātpāpānāñca niṣevaṇāt / strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ
23 ॥ प्रतिरोगमिति क्रुद्धा रोगविध्यनुगामिनः । रसायनं प्रपद्याशु दोषा देहे विकुर्वते
23 // pratirogamiti kruddhā rogavidhyanugāminaḥ / rasāyanaṃ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate