278 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे वंशानुवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ 74॥ समाप्तश्चायं तृतीयः पादः अथोत्तरभागप्रारमभः श्रुत्वा पादं तृतीयं तु क्रान्तं सूतेन धीमता । ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः
278 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde vaṃśānuvarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamo 'dhyāyaḥ // 74// samāptaścāyaṃ tṛtīyaḥ pādaḥ athottarabhāgaprāramabhaḥ śrutvā pādaṃ tṛtīyaṃ tu krāntaṃ sūtena dhīmatā / tataścaturthaṃ papracchuḥ pādaṃ vai ṛṣisattamāḥ
1 ॥ पादः क्रान्तस्तृतीयो ऽयमनुषङ्गेण नस्त्वया । चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं पारिकीर्त्तय
1 // pādaḥ krāntastṛtīyo 'yamanuṣaṅgeṇa nastvayā / caturthaṃ vistarātpādaṃ saṃhāraṃ pārikīrttaya
2 ॥ मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह । सप्तर्षीणामथैतेषां सांप्रतस्यान्तरे मनोः
2 // manvantarāṇi sarvāṇi pūrvāṇyevāparaiḥ saha / saptarṣīṇāmathaiteṣāṃ sāṃpratasyāntare manoḥ
3 ॥ विस्तरावयवं चैव निसर्गस्य महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च सर्वमेव ब्रवीहि नः
3 // vistarāvayavaṃ caiva nisargasya mahātmanaḥ / vistareṇānupūrvyā ca sarvameva bravīhi naḥ
4 ॥ सूत उवाच भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम् । पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः
4 // sūta uvāca bhavatāṃ kathayiṣyāmi sarvametadyathātatham / pādaṃ tvimaṃ sasaṃhāraṃ caturthaṃ munisattamāḥ
5 ॥ मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मंनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः
5 // manorvaivasvatasyemaṃ sāṃpratasya mahātmaṃnaḥ / vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ
6 ॥ मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः । प्रलयं चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत
6 // manvantarāṇāṃ saṃkṣepaṃ bhaviṣyaiḥ saha saptabhiḥ / pralayaṃ caiva lokānāṃ bruvato me nibodhata
7 ॥ एतान्युक्तानि वै सम्यक्सप्तसप्तसु वै प्रजाः । मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुता नागतानि मे
7 // etānyuktāni vai samyaksaptasaptasu vai prajāḥ / manvantarāṇi saṃkṣepācchṛṇutā nāgatāni me
8 ॥ सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह । भविष्यस्य भविष्यं तु समासात्तन्निबोधत
8 // sāvarṇasya pravakṣyāmi manorvaivasvatasya ha / bhaviṣyasya bhaviṣyaṃ tu samāsāttannibodhata
9 ॥ अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः । कौशिको गालवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः
9 // anāgatāśca saptaiva smṛtāstviha maharṣayaḥ / kauśiko gālavaścaiva jāmadagnyaśca bhārgavaḥ
10 ॥ द्वैपायनो वशिष्टश्च कृपः शारद्वतस्तथा । आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋषयशृङ्गस्तु काश्यपः
10 // dvaipāyano vaśiṣṭaśca kṛpaḥ śāradvatastathā / ātreyo dīptimāṃścaiva ṛṣayaśṛṅgastu kāśyapaḥ
11 ॥ भरद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः । एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः । सुतपाश्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः
11 // bharadvājastathā drauṇiraśvatthāmā mahāyaśāḥ / ete sapta mahātmāno bhaviṣyāḥ paramarṣayaḥ / sutapāścāmitābhāśca sukhāścaiva gaṇāstrayaḥ
12 ॥ तेषां गणस्तु देवानामेकैको विंशकः स्मृतः । नामतस्तु प्रवक्ष्यामि निबोधध्वं समाहिताः
12 // teṣāṃ gaṇastu devānāmekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ / nāmatastu pravakṣyāmi nibodhadhvaṃ samāhitāḥ
13 ॥ ऋतुस्तपश्च शुक्रश्च कृतिर्नेमिः प्रभाकरः । प्रभासो मासकृद्धर्मस्तेजोरश्मिः क्रतुर्विराट्
13 // ṛtustapaśca śukraśca kṛtirnemiḥ prabhākaraḥ / prabhāso māsakṛddharmastejoraśmiḥ kraturvirāṭ
14 ॥ अर्चिष्मान् द्योतनो भानुर्यशः कीर्त्तिर्बुधो धृतिः
14 // arciṣmān dyotano bhānuryaśaḥ kīrttirbudho dhṛtiḥ
15 ॥ विंशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीर्त्तिताः । प्रभुर्विभुर्विभासश्च जेता हन्ता रिहा ऋतुः
15 // viṃśatiḥ sutapā hyete nāmabhiḥ parikīrttitāḥ / prabhurvibhurvibhāsaśca jetā hantā rihā ṛtuḥ
16 ॥ सुमतिः प्रमतिर्दीप्तिः समाख्यातो महो महान् । देही मुनिरिनः पोष्टा समः सत्यश्च विश्रुतः
16 // sumatiḥ pramatirdīptiḥ samākhyāto maho mahān / dehī munirinaḥ poṣṭā samaḥ satyaśca viśrutaḥ
17 ॥ इत्येतेह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्त्तिताः । दामो दानी ऋतः सोमो वित्तं वैद्यो यमो निधिः
17 // ityetehyamitābhāstu viṃśatiḥ parikīrttitāḥ / dāmo dānī ṛtaḥ somo vittaṃ vaidyo yamo nidhiḥ
18 ॥ होमो हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः । ध्रुवं स्थानं विधानं च नियमश्चेति विंशतिः
18 // homo havyaṃ hutaṃ dānaṃ deyaṃ dātā tapaḥ śamaḥ / dhruvaṃ sthānaṃ vidhānaṃ ca niyamaśceti viṃśatiḥ
19 ॥ सुखा ह्येते समाख्याताः सावर्ण्ये प्रथर्मेतरे । मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः
19 // sukhā hyete samākhyātāḥ sāvarṇye pratharmetare / mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ
20 ॥ सांप्रतस्य भविष्यन्ति षष्टिर्देवास्तदन्तरे । सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु
20 // sāṃpratasya bhaviṣyanti ṣaṣṭirdevāstadantare / sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyanti navaiva tu
21 ॥ विरजाश्चार्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथा परे । नव चान्येषु वक्ष्यामि सावर्णेष्वन्तरेषु वै
21 // virajāścārvarīvāṃśca nirmokādyāstathā pare / nava cānyeṣu vakṣyāmi sāvarṇeṣvantareṣu vai
22 ॥ सावर्णमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः । मेरुसावर्णितस्ते वै चत्वारो दिव्यदृष्टयः
22 // sāvarṇamanavaścānye bhaviṣyā brahmaṇaḥ sutāḥ / merusāvarṇitaste vai catvāro divyadṛṣṭayaḥ
23 ॥ दक्षस्य ते हि वौहित्राः क्रियाया दुहितुः सुताः । महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौ जसः
23 // dakṣasya te hi vauhitrāḥ kriyāyā duhituḥ sutāḥ / mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahau jasaḥ
24 ॥ ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता । महर्लोकं गता वृत्ता भविष्या मेरुमाश्रिताः
24 // brahmādibhistejanitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā / maharlokaṃ gatā vṛttā bhaviṣyā merumāśritāḥ
25 ॥ महानुभावास्ते पूर्वं जज्ञिरे चाक्षुषेन्तरे । जज्ञिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे
25 // mahānubhāvāste pūrvaṃ jajñire cākṣuṣentare / jajñire manavaste hi bhaviṣyānāgatāntare
26 ॥ प्राचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये । सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमर्षिजाः
26 // prācetasasya dakṣasya dauhitrā manavastu ye / sāvarṇā nāmataḥ pañca catvāraḥ paramarṣijāḥ
27 ॥ संज्ञापुत्रस्तु सावर्णिरेको वैवस्वतस्तथा । ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मुर्वैवस्वतः प्रभुः
27 // saṃjñāputrastu sāvarṇireko vaivasvatastathā / jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto nāma murvaivasvataḥ prabhuḥ
28 ॥ वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा । चतुर्दशैते मनवः कीर्तिता कीर्तिवर्द्धनाः
28 // vaivasvateṃ'tare prāpte samutpattistayoḥ śubhā / caturdaśaite manavaḥ kīrtitā kīrtivarddhanāḥ
29 ॥ वेदे स्मृतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः । प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः
29 // vede smṛtau purāṇe ca sarve te prabhaviṣṇavaḥ / prajānāṃ patayaḥ sarve bhūtānāṃ patayaḥ sthitāḥ
30 ॥ तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः
30 // tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā / pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ
31 ॥ प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरस्तेषु वक्ष्यते । चतुर्द्दशैते विज्ञेयाः सर्गाः स्वायंभुवादयः
31 // prajābhistapasā caiva vistarasteṣu vakṣyate / caturddaśaite vijñeyāḥ sargāḥ svāyaṃbhuvādayaḥ
32 ॥ मन्वन्तराधिकारेषु वर्त्तन्ते ऽत्र सकृत्सकृत् । विनिवृत्ताधिकारास्ते महार्लोकं समाश्रिताः
32 // manvantarādhikāreṣu varttante 'tra sakṛtsakṛt / vinivṛttādhikārāste mahārlokaṃ samāśritāḥ
33 ॥ समतीतास्तु ये तेषामष्टौ षट् च तथापरे । पूर्वेषु सांप्रतश्चायं शास्ति वैवस्वतः प्रभुः
33 // samatītāstu ye teṣāmaṣṭau ṣaṭ ca tathāpare / pūrveṣu sāṃprataścāyaṃ śāsti vaivasvataḥ prabhuḥ
34 ॥ ये शिष्टास्तान्प्रवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः । सह प्रजा निसर्गेण सर्वांस्ते ऽनागतान्द्विजः
34 // ye śiṣṭāstānpravakṣyāmi saha devarṣidānavaiḥ / saha prajā nisargeṇa sarvāṃste 'nāgatāndvijaḥ
35 ॥ वैवस्वत निसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः । अनूना नातिरिक्तास्ते यस्मात्मर्वे विवस्वतः
35 // vaivasvata nisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ / anūnā nātiriktāste yasmātmarve vivasvataḥ
36 ॥ पुनरुक्तबहुत्वात्तु न वक्ष्ये तेषु विस्तरम् । मन्वन्तरेषु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च
36 // punaruktabahutvāttu na vakṣye teṣu vistaram / manvantareṣu bhāvyeṣu bhūteṣvapi tathaiva ca
37 ॥ कुलेकुले निसर्गास्तु तस्माज्ज्ञेया विभागशः । तेषामेव हि सिद्ध्यर्थं विस्तरेण क्रमेण च
37 // kulekule nisargāstu tasmājjñeyā vibhāgaśaḥ / teṣāmeva hi siddhyarthaṃ vistareṇa krameṇa ca
38 ॥ दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता । सर्वकन्यावरिष्ठा तु ज्येष्ठा या वीरिणीसुता
38 // dakṣasya kanyā dharmiṣṭhā suvratā nāma viśrutā / sarvakanyāvariṣṭhā tu jyeṣṭhā yā vīriṇīsutā
39 ॥ गृहीत्वा तां पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणो ऽतिके । वैराजस्थमुपासीनं धर्मेण च भवेन च
39 // gṛhītvā tāṃ pitā kanyāṃ jagāma brahmaṇo 'tike / vairājasthamupāsīnaṃ dharmeṇa ca bhavena ca
40 ॥ भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत । दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता
40 // bhavadharmasamīpasthaṃ dakṣaṃ brahmābhyabhāṣata / dakṣa kanyā taveyaṃ vai janayiṣyati suvratā
41 ॥ चतुरो वै मनून्पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा
41 // caturo vai manūnputrāṃścāturvarṇyakarāñchubhān / brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dakṣo dharmo bhavastadā
42 ॥ तां कन्यां मनसा जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह । सत्याभिध्यायिनां तेषां सद्यः कन्या व्यजायत
42 // tāṃ kanyāṃ manasā jagmustrayaste brahmaṇā saha / satyābhidhyāyināṃ teṣāṃ sadyaḥ kanyā vyajāyata
43 ॥ सदृशानूपतस्तेषां चतुरो वै कुमारकान् । संसिद्धाः कार्यकरणे संभूतास्ते श्रियान्विताः
43 // sadṛśānūpatasteṣāṃ caturo vai kumārakān / saṃsiddhāḥ kāryakaraṇe saṃbhūtāste śriyānvitāḥ
44 ॥ उपभोगासमर्थैश्च सद्योजातैः शरीरकैः । ते दृष्ट्वा तान्स्वयंभूतान्ब्रह्मव्याहारिणस्तदा
44 // upabhogāsamarthaiśca sadyojātaiḥ śarīrakaiḥ / te dṛṣṭvā tānsvayaṃbhūtānbrahmavyāhāriṇastadā
45 ॥ सरंब्धा वै व्यकर्षन्त मम पुत्रो ममेत्युत । अभिध्यायात्मनोत्पन्नानूचुर्वै ते परस्परम्
45 // saraṃbdhā vai vyakarṣanta mama putro mametyuta / abhidhyāyātmanotpannānūcurvai te parasparam
46 ॥ यो यस्य वपुषा तुल्यो भजतां सततं सुतम् । यस्य यः सदृशश्चापि रूपे वीर्ये च मानतः
46 // yo yasya vapuṣā tulyo bhajatāṃ satataṃ sutam / yasya yaḥ sadṛśaścāpi rūpe vīrye ca mānataḥ
47 ॥ तं गृह्णातु स भद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः । ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सो ऽनुरुध्यति सर्वदा
47 // taṃ gṛhṇātu sa bhadraṃ vo varṇato yasya yaḥ samaḥ / dhruvaṃ rūpaṃ pituḥ putraḥ so 'nurudhyati sarvadā
48 ॥ तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च वीर्यतः । एवं ते समयं कृत्वा सर्वेषां जगृहः सुतान्
48 // tasmādātmasamaḥ putraḥ piturmātuśca vīryataḥ / evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarveṣāṃ jagṛhaḥ sutān
49 ॥ चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वतस्य ह । रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नामाभवत्सुतः
49 // cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvatasya ha / ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāmābhavatsutaḥ
50 ॥ भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नाम कवेः सुतः । वैवस्वतेंऽतरे जातौ द्वौ मनू तु विवस्वतः
50 // bhūtyāmutpādito yastu bhautyo nāma kaveḥ sutaḥ / vaivasvateṃ'tare jātau dvau manū tu vivasvataḥ
51 ॥ वैवस्वतो मनुर्यश्च सावर्णो यश्च वै श्रुतः । ज्ञेयः संज्ञासुतो विद्वान्मनुर्वैवस्वतः प्रभुः
51 // vaivasvato manuryaśca sāvarṇo yaśca vai śrutaḥ / jñeyaḥ saṃjñāsuto vidvānmanurvaivasvataḥ prabhuḥ
52 ॥ सवर्णायाः सुतश्चान्यः स्मृतो वैवस्वतो मनुः । सावर्णम नवो ये च चत्वारस्तु महर्षिजाः
52 // savarṇāyāḥ sutaścānyaḥ smṛto vaivasvato manuḥ / sāvarṇama navo ye ca catvārastu maharṣijāḥ
53 ॥ तपसा संभृतात्मानः स्वेषु मन्वन्तरेषु वै । भविष्येषु भविष्यन्ति सर्वकार्यार्थसाधकाः
53 // tapasā saṃbhṛtātmānaḥ sveṣu manvantareṣu vai / bhaviṣyeṣu bhaviṣyanti sarvakāryārthasādhakāḥ
54 ॥ प्रथमे मेरुसावर्णेदक्षपुत्रस्य वै मनोः । परामरीचिगर्भाश्च सुधर्माणश्च ते त्रयः । संभूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेन्तरे
54 // prathame merusāvarṇedakṣaputrasya vai manoḥ / parāmarīcigarbhāśca sudharmāṇaśca te trayaḥ / saṃbhūtāśca mahātmānaḥ sarve vaivasvatentare
55 ॥ दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । भविष्यन्ति भविष्यास्तु एकैको द्वादशो गणः
55 // dakṣaputrasya putrāste rohitasya prajāpateḥ / bhaviṣyanti bhaviṣyāstu ekaiko dvādaśo gaṇaḥ
56 ॥ ऐश्वरश्च ग्रहो राहुर्वाकुर्वंशस्तथैव च । पारा द्वादश विज्ञेया उत्तरांस्तु निबोधत
56 // aiśvaraśca graho rāhurvākurvaṃśastathaiva ca / pārā dvādaśa vijñeyā uttarāṃstu nibodhata
57 ॥ वाजिपो वाजिजिच्चैव प्रभूतिश्च ककुद्यथ । दधिक्रावा विपक्वश्च प्रणीतो विजयो मधुः
57 // vājipo vājijiccaiva prabhūtiśca kakudyatha / dadhikrāvā vipakvaśca praṇīto vijayo madhuḥ
58 ॥ उतथ्योत्तमकौ द्वौ तु द्वादशैते मरीचयः । सुधर्माणस्तु वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत
58 // utathyottamakau dvau tu dvādaśaite marīcayaḥ / sudharmāṇastu vakṣyāmi nāmatastānnibodhata
59 ॥ वर्णस्तथाथगर्विश्च भुरण्यो व्रजनो ऽमितः । अमितो द्रवकेतुश्च जंभो ऽथाजस्तु शक्रकः
59 // varṇastathāthagarviśca bhuraṇyo vrajano 'mitaḥ / amito dravaketuśca jaṃbho 'thājastu śakrakaḥ
60 ॥ सुनेमिर्द्युतयश्चैव सुधर्माणः प्रकीर्तिताः । तेषामिन्द्रस्तदा भाव्यो ह्यद्भुतो नाम नामतः
60 // sunemirdyutayaścaiva sudharmāṇaḥ prakīrtitāḥ / teṣāmindrastadā bhāvyo hyadbhuto nāma nāmataḥ
61 ॥ स्कन्दो ऽसौ पार्वतीयो वै कार्तिकेयस्तु पावकिः । मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः काश्यप एवं च
61 // skando 'sau pārvatīyo vai kārtikeyastu pāvakiḥ / medhātithiśca paulastyo vasuḥ kāśyapa evaṃ ca
62 ॥ ज्योतिष्मान्भार्गवाश्चैव द्युतिमानङ्गिरास्तथा । वसिनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्यवाहनः
62 // jyotiṣmānbhārgavāścaiva dyutimānaṅgirāstathā / vasinaścaiva vāsiṣṭha ātreyo havyavāhanaḥ
63 ॥ सुतपाः पौलहश्चैव सप्तैते रोहितेतरे । धृतिकेतुर्दीप्तिकेतुः शापहस्तनिरामयाः
63 // sutapāḥ paulahaścaiva saptaite rohitetare / dhṛtiketurdīptiketuḥ śāpahastanirāmayāḥ
64 ॥ पृथुश्रवास्तथानीको भूरिद्युम्नो बृहद्यशः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्राः प्रकीर्तिताः
64 // pṛthuśravāstathānīko bhūridyumno bṛhadyaśaḥ / prathamasya tu sāvarṇernava putrāḥ prakīrtitāḥ
65 ॥ दशमे त्वथ पर्याये धर्मपुत्रस्य वै मनोः । द्वीतीयस्य तु सावर्णेर्भाव्यस्यैवान्तरे मनोः
65 // daśame tvatha paryāye dharmaputrasya vai manoḥ / dvītīyasya tu sāvarṇerbhāvyasyaivāntare manoḥ
66 ॥ सुधामानो विरुद्धाश्च द्वावेव तु गणौ स्मृतौ । दीप्तिमन्तश्च ते सर्वे शतसंख्याश्च ते समाः
66 // sudhāmāno viruddhāśca dvāveva tu gaṇau smṛtau / dīptimantaśca te sarve śatasaṃkhyāśca te samāḥ
67 ॥ प्राणानां यच्छतं प्रोक्तं ऋषिभिः पुरषेति वै । देवास्ते वै भविष्यन्ति धर्मपुत्रस्य वै मनोः
67 // prāṇānāṃ yacchataṃ proktaṃ ṛṣibhiḥ puraṣeti vai / devāste vai bhaviṣyanti dharmaputrasya vai manoḥ
68 ॥ तेषामिन्द्रस्तथा विद्वान्भविष्यः शान्तिरुच्यते । हविष्मान्पौलहः श्रीमान्सुकीर्तिश्चाथ भार्गवः
68 // teṣāmindrastathā vidvānbhaviṣyaḥ śāntirucyate / haviṣmānpaulahaḥ śrīmānsukīrtiścātha bhārgavaḥ
69 ॥ आपोमूर्तिस्तथात्रेयो वसिष्ठश्चापवः स्मृतः । पौलस्त्यो ऽप्रतिमश्चापि नाभागश्चैव काश्यपः
69 // āpomūrtistathātreyo vasiṣṭhaścāpavaḥ smṛtaḥ / paulastyo 'pratimaścāpi nābhāgaścaiva kāśyapaḥ
70 ॥ अभिमन्युश्चाङ्गिरसः सप्तैते परमर्षयः । सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिसेनश्च वीर्यवान्
70 // abhimanyuścāṅgirasaḥ saptaite paramarṣayaḥ / sukṣetraścottamaujāśca bhūrisenaśca vīryavān
71 ॥ शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च दशैतेमानवाः स्मृताः
71 // śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ / bhūridyumnaḥ suvarcāśca daśaitemānavāḥ smṛtāḥ
72 ॥ एकादशे तु पर्याये सावर्णे वै तृतीयके । निर्वाणरतयो देवाः कामगा वै मनोजवाः
72 // ekādaśe tu paryāye sāvarṇe vai tṛtīyake / nirvāṇaratayo devāḥ kāmagā vai manojavāḥ
73 ॥ गणास्त्वेते त्रयः ख्याता देवातानां महात्मनाम् । एकैकस्त्रिंशतस्तेषां गणस्तु त्रिदिवौकसाम्
73 // gaṇāstvete trayaḥ khyātā devātānāṃ mahātmanām / ekaikastriṃśatasteṣāṃ gaṇastu tridivaukasām
74 ॥ मासस्याहानि त्रिंशत्तु यानि वै कवयो विदुः । निर्वाणरतयो देवा रात्रयस्तु विहङ्गमाः
74 // māsasyāhāni triṃśattu yāni vai kavayo viduḥ / nirvāṇaratayo devā rātrayastu vihaṅgamāḥ
75 ॥ गणस्तृतीयो यः प्रोक्ते देवतानां भविष्यति । मनोजवा मूरूर्त्तास्तु इति देवाः प्रकीर्तिताः
75 // gaṇastṛtīyo yaḥ prokte devatānāṃ bhaviṣyati / manojavā mūrūrttāstu iti devāḥ prakīrtitāḥ
76 ॥ एते हि ब्रह्मणः पुत्रा भविष्या मानवाः स्मृताः । तेषामिद्रो वृषा नाम भविष्यः सुरराट् ततः
76 // ete hi brahmaṇaḥ putrā bhaviṣyā mānavāḥ smṛtāḥ / teṣāmidro vṛṣā nāma bhaviṣyaḥ surarāṭ tataḥ
77 ॥ तेषां सप्तऋषींश्चापि कीर्त्यमानान्निवौधत । हविष्मान्काश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव भार्गवः
77 // teṣāṃ saptaṛṣīṃścāpi kīrtyamānānnivaudhata / haviṣmānkāśyapaścāpi vapuṣmāṃścaiva bhārgavaḥ
78 ॥ आरुणिश्च तथात्रेयो वसिष्ठो नग एव च । पुष्टिराङ्गिरसो ज्ञेयः पौलस्त्यो निश्चरस्तथा
78 // āruṇiśca tathātreyo vasiṣṭho naga eva ca / puṣṭirāṅgiraso jñeyaḥ paulastyo niścarastathā
79 ॥ पौलहो ह्यतितेजश्च देवा ह्येकादशेन्तरे । सर्ववेगः सुधर्मा च देवानीकः पुरोवहः
79 // paulaho hyatitejaśca devā hyekādaśentare / sarvavegaḥ sudharmā ca devānīkaḥ purovahaḥ
80 ॥ क्षेमधर्मा ग्रहेषुश्च आदर्शः पैण्ड्रको मरुः । सावर्णस्य तु ते पुत्राः प्राजापत्यस्य वै नव
80 // kṣemadharmā graheṣuśca ādarśaḥ paiṇḍrako maruḥ / sāvarṇasya tu te putrāḥ prājāpatyasya vai nava
81 ॥ द्वादशे त्वथ पर्याये रुद्रपुत्रस्य वै मनोः । चतुर्थो रुद्रसावर्णो देवांस्तस्यान्तरे शृणु
81 // dvādaśe tvatha paryāye rudraputrasya vai manoḥ / caturtho rudrasāvarṇo devāṃstasyāntare śṛṇu
82 ॥ पञ्चैव तुगणाः प्रोक्ता देवतानामनागताः । हरिता रोहिताश्चैव देवाः सुमनसस्तथा
82 // pañcaiva tugaṇāḥ proktā devatānāmanāgatāḥ / haritā rohitāścaiva devāḥ sumanasastathā
83 ॥ सुकर्माणः सुतरश्च विद्वांश्चैव सहस्रदः । पर्वतो ऽनु चरश्चैव अपाशुश्च मनोजवः
83 // sukarmāṇaḥ sutaraśca vidvāṃścaiva sahasradaḥ / parvato 'nu caraścaiva apāśuśca manojavaḥ
84 ॥ ऊर्जा स्वाहा स्वधा तारा दशेते हरिताः स्मृताः । तपो ज्ञानी मृतिश्चैव वर्चा बन्धुश्च यः स्मृतः
84 // ūrjā svāhā svadhā tārā daśete haritāḥ smṛtāḥ / tapo jñānī mṛtiścaiva varcā bandhuśca yaḥ smṛtaḥ
85 ॥ रजश्चैव तु राजश्च स्वर्णपादस्तथैव च । पुष्टिर्विधिश्च वै देवा दशैते रोहिताः स्मृताः
85 // rajaścaiva tu rājaśca svarṇapādastathaiva ca / puṣṭirvidhiśca vai devā daśaite rohitāḥ smṛtāḥ
86 ॥ तुष्ताद्यास्तु ये देवास्त्रय स्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः । ते वै सुमनसो वेद्यान्निबोधत सुकर्मणः
86 // tuṣtādyāstu ye devāstraya striṃśatprakīrtitāḥ / te vai sumanaso vedyānnibodhata sukarmaṇaḥ
87 ॥ सुपर्वा वृषभः पृष्टा कपिद्युम्नविपश्चितः । विक्रमश्च क्रमश्चैव विभृतः कान्त एव च
87 // suparvā vṛṣabhaḥ pṛṣṭā kapidyumnavipaścitaḥ / vikramaśca kramaścaiva vibhṛtaḥ kānta eva ca
88 ॥ एते देवाः सुकर्माणः सुतरांश्च निबोधत । वर्षो दिव्यस्तथाञ्जिष्ठो वर्चस्वी द्युतिमान्कविः
88 // ete devāḥ sukarmāṇaḥ sutarāṃśca nibodhata / varṣo divyastathāñjiṣṭho varcasvī dyutimānkaviḥ
89 ॥ शुभो हविः कृतप्राप्तिर्व्यापृतो दशमस्तथा । सुतारा नामतस्त्वेते देवा वै संप्रकीर्तिताः
89 // śubho haviḥ kṛtaprāptirvyāpṛto daśamastathā / sutārā nāmatastvete devā vai saṃprakīrtitāḥ
90 ॥ तेषामिन्द्रस्तु विज्ञेयो ऋतधामा महायशाः । द्युतिर्वसिष्ठपुत्रस्तु आत्रेयः सुतपास्तथा
90 // teṣāmindrastu vijñeyo ṛtadhāmā mahāyaśāḥ / dyutirvasiṣṭhaputrastu ātreyaḥ sutapāstathā
91 ॥ तपोमूर्तिस्त्वाङ्गिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा । तपोधनश्च पौलस्त्यः पौलहश्च तपोरतिः
91 // tapomūrtistvāṅgirasastapasvī kāśyapastathā / tapodhanaśca paulastyaḥ paulahaśca taporatiḥ
92 ॥ भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयस्तु तपोधृतिः । एते सप्तर्षयः सिद्धा अन्त्ये सावर्णिकेंऽतरे
92 // bhārgavaḥ saptamasteṣāṃ vijñeyastu tapodhṛtiḥ / ete saptarṣayaḥ siddhā antye sāvarṇikeṃ'tare
93 ॥ देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः । मित्रवान् मित्रसेनो ऽथ चित्रसेनो ह्यमित्रहा
93 // devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ / mitravān mitraseno 'tha citraseno hyamitrahā
94 ॥ मित्रबाहुः सुवर्चाश्च द्वादशस्य मनोः सुताः । त्रयोदशेतु पर्याये भाव्ये रौच्येन्तरे पुनः
94 // mitrabāhuḥ suvarcāśca dvādaśasya manoḥ sutāḥ / trayodaśetu paryāye bhāvye raucyentare punaḥ
95 ॥ त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवानां तु स्वयंभुवा । ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्ते हि सर्वे महात्मनः
95 // traya eva gaṇāḥ proktā devānāṃ tu svayaṃbhuvā / brahmaṇo mānasāḥ putrāste hi sarve mahātmanaḥ
96 ॥ सुत्रामाणः सुधर्माणः सुकर्माणश्च ते त्रयः । त्रिदशानां गणाः प्रोक्ता भविष्याः सोमपायिनाम्
96 // sutrāmāṇaḥ sudharmāṇaḥ sukarmāṇaśca te trayaḥ / tridaśānāṃ gaṇāḥ proktā bhaviṣyāḥ somapāyinām
97 ॥ त्रयस्त्रिशद्देवता याः पृथगिज्यास्तु याज्ञिकैः । आज्येन पृषदाज्येन ग्रहश्रेष्टेन चैव ह
97 // trayastriśaddevatā yāḥ pṛthagijyāstu yājñikaiḥ / ājyena pṛṣadājyena grahaśreṣṭena caiva ha
98 ॥ ये वै देवास्त्रयस्त्रिंशत्पृथक्त्वेन निबोधत । सुत्रामाणः प्रयाज्यास्तु आज्याशा ये तु सांप्रतम्
98 // ye vai devāstrayastriṃśatpṛthaktvena nibodhata / sutrāmāṇaḥ prayājyāstu ājyāśā ye tu sāṃpratam
99 ॥ सुकर्माणो ऽनुयाज्याख्याः पृषदाज्याशिनस्तु ये । उपयाज्याः सुधर्माण इति देवाः प्रकीर्त्तिताः
99 // sukarmāṇo 'nuyājyākhyāḥ pṛṣadājyāśinastu ye / upayājyāḥ sudharmāṇa iti devāḥ prakīrttitāḥ
100 ॥ दिवस्पतिर्महासत्वस्तेषामिन्द्रो भविष्यति । पुलहात्मजपुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः
100 // divaspatirmahāsatvasteṣāmindro bhaviṣyati / pulahātmajaputrāste vijñeyāstu ruceḥ sutāḥ
101 ॥ अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो ऽप्यव्ययस्तु सः । पौलहस्तत्त्वदर्शी छ भार्गवश्च निरुप्सुकः
101 // aṅgirāścaiva dhṛtimān paulastyo 'pyavyayastu saḥ / paulahastattvadarśī cha bhārgavaśca nirupsukaḥ
102 ॥ निष्प्रकंप्यस्तथात्रेयो निर्मोहः काश्यपस्तथा । सुतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदश
102 // niṣprakaṃpyastathātreyo nirmohaḥ kāśyapastathā / sutapāścaiva vāsiṣṭhaḥ saptaite tu trayodaśa
103 ॥ चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मो धृतो भवः । अनेकः क्षत्रविद्धश्च सुरसो निर्भयो दश
103 // citraseno vicitraśca nayo dharmo dhṛto bhavaḥ / anekaḥ kṣatraviddhaśca suraso nirbhayo daśa
104 ॥ रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे । चतुर्दशे तु पर्याये भौत्यस्याप्यन्तरे मनोः
104 // raucyasyaite manoḥ putrā hyantare tu trayodaśe / caturdaśe tu paryāye bhautyasyāpyantare manoḥ
105 ॥ देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता ये तु भविष्यति । चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजितास्तथा
105 // devatānāṃ gaṇāḥ pañca proktā ye tu bhaviṣyati / cākṣuṣāśca pavitrāśca kaniṣṭhā bhrājitāstathā
106 ॥ वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः । निषादाद्याः स्वराः सप्त सप्त तान्विद्धि चाक्षुषान्
106 // vācāvṛddhāśca ityete pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ / niṣādādyāḥ svarāḥ sapta sapta tānviddhi cākṣuṣān
107 ॥ बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान्सप्त तान्विदुः । सप्त लोकाः पवित्रास्ते भ्राजिताः सप्तसिंधवः
107 // bṛhadādyāni sāmāni kaniṣṭhānsapta tānviduḥ / sapta lokāḥ pavitrāste bhrājitāḥ saptasiṃdhavaḥ
108 ॥ वाचावृद्धानृषीन्विद्धि मनोः स्वायभुवस्य ये । सर्वे मन्वन्तरेद्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः
108 // vācāvṛddhānṛṣīnviddhi manoḥ svāyabhuvasya ye / sarve manvantaredrāśca vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ
109 ॥ तेजसा तपसा वुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः । त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च
109 // tejasā tapasā vuddhyā balaśrutaparākramaiḥ / trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca
110 ॥ सर्वशः सर्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्ते ऽभिभवन्ति वै । भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः
110 // sarvaśaḥ sarvairguṇaistāni indrāste 'bhibhavanti vai / bhūtāpavādino hṛṣṭā madhyasthā bhūtavādinaḥ
111 ॥ भूताभवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् । अग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः
111 // bhūtābhavādinaḥ śaktāstrayo vedāḥ pravādinām / agnīdhraḥ kāśyapaścaiva paulastyo māgadhaśca yaḥ
112 ॥ भार्गवो ह्यग्निवाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा । शुक्रश्चैव तु वासिष्ठः पौलहो मुक्त एव च
112 // bhārgavo hyagnivāhuśca śucirāṅgirasastathā / śukraścaiva tu vāsiṣṭhaḥ paulaho mukta eva ca
113 ॥ आत्रेयः श्वाजितः प्रोक्तो मनुपुत्रानतः शृणु । उरुर्गुरुश्च गंभीरो बुद्धः शुद्धः शुचिः कृती
113 // ātreyaḥ śvājitaḥ prokto manuputrānataḥ śṛṇu / ururguruśca gaṃbhīro buddhaḥ śuddhaḥ śuciḥ kṛtī
114 ॥ ऊर्जस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः । सावर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः
114 // ūrjasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ / sāvarṇā manavo hyete catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ
115 ॥ एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते । रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मतौ पौलहभार्गवौ । भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु तूर्णं कल्पस्तु पूर्यते
115 // eko vaivasvataścaiva sāvarṇo manurucyate / raucyo bhautyaśca yau tau tu matau paulahabhārgavau / bhautyasyaivādhipatye tu tūrṇaṃ kalpastu pūryate
116 ॥ सूत उवाच निःशेषेषु तु सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह
116 // sūta uvāca niḥśeṣeṣu tu sarveṣu tadā manvantareṣviha
117 ॥ अन्ते ऽनेकयुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते । सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा
117 // ante 'nekayuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate / saptaite bhārgavā devā ante manvantare tadā
118 ॥ भुक्त्वा त्रैलोक्यम ध्यस्था युगाख्या ह्येकसप्ततीः । पितृभिर्मनुभिः सार्द्धं क्षीणे मन्वन्तरे तदा
118 // bhuktvā trailokyama dhyasthā yugākhyā hyekasaptatīḥ / pitṛbhirmanubhiḥ sārddhaṃ kṣīṇe manvantare tadā
119 ॥ अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति । ततः स्थाना नि शुभ्राणि स्थानिनां तानि वै तदा
119 // anādhāramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ vai bhaviṣyati / tataḥ sthānā ni śubhrāṇi sthānināṃ tāni vai tadā
120 ॥ प्रभ्रशयन्ते विमुक्तानि तारा ऋक्षग्रहैस्तथा । ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह
120 // prabhraśayante vimuktāni tārā ṛkṣagrahaistathā / tatasteṣu vyatīteṣu trailokyasyeśvareṣviha
121 ॥ संप्रप्तेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः । अजिताद्या गणा यत्र आयुष्मन्तश्चतुर्दश
121 // saṃprapteṣu maharlokaṃ yasmiṃste kalpavāsinaḥ / ajitādyā gaṇā yatra āyuṣmantaścaturdaśa
122 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवास्ते वै चतुर्द्दश । सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोके सहानुगाः
122 // manvantareṣu sarveṣu devāste vai caturddaśa / saśarīrāśca śrūyante janaloke sahānugāḥ
123 ॥ एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति । भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरां तेषु तेषु वै
123 // evaṃ deveṣvatīteṣu maharlokājjanaṃ prati / bhūtādiṣvavaśiṣṭeṣu sthāvarāṃ teṣu teṣu vai
124 ॥ शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भुवादिषु । देवेषु च गतेष्वूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम्
124 // śūnyeṣu lokasthāneṣu mahānteṣu bhuvādiṣu / deveṣu ca gateṣvūrddhvaṃ sāyujyaṃ kalpavāsinām
125 ॥ संहृत्य तास्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान् । संस्थापयति वै सर्गमहर्दृष्ट्वा युगक्षये
125 // saṃhṛtya tāstato brahmā devarṣipitṛdānavān / saṃsthāpayati vai sargamahardṛṣṭvā yugakṣaye
126 ॥ चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः
126 // caturyugasahasrāntamaharyadbrahmaṇo viduḥ / rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ
127 ॥ नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोर्ऽथतः । त्रिविधिः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः
127 // naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantikor'thataḥ / trividhiḥ sarvabhūtānāmityeṣa pratisaṃcaraḥ
128 ॥ ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः । प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः
128 // brāhmo naimittikastasya kalpadāhaḥ prasaṃyamaḥ / pratisarge tu bhūtānāṃ prākṛtaḥ karaṇakṣayaḥ
129 ॥ ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसंभवः । ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः
129 // jñānāccātyantikaḥ proktaḥ kāraṇānāmasaṃbhavaḥ / tataḥ saṃhṛtya tānbrahmā devāṃstrailokyavāsinaḥ
130 ॥ प्रहरति प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः । सुषुप्सुर्भगवान्ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा
130 // praharati prakurute sargasya pralayaṃ punaḥ / suṣupsurbhagavānbrahmā prajāḥ saṃharate tadā
131 ॥ ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये । तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः
131 // tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye / tatrātmasthāḥ prajāḥ kartuṃ prapede sa prajāpatiḥ
132 ॥ तदा भवत्यनावृष्टिः संतता शतवार्षिकी । तया यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि वृथिवीतले
132 // tadā bhavatyanāvṛṣṭiḥ saṃtatā śatavārṣikī / tayā yānyalpasārāṇi sattvāni vṛthivītale
133 ॥ तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च । सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदत्तिष्ठद्विभावसुः
133 // tānyevātra pralīyante bhūmitvamupayānti ca / saptaraśmiratho bhūtvā udattiṣṭhadvibhāvasuḥ
134 ॥ असह्यरश्मिर्भगवान्पिबत्यंभो गनस्तिभिः । हरीतारश्मयस्तस्यदीप्यमानास्तु सप्ततिः
134 // asahyaraśmirbhagavānpibatyaṃbho ganastibhiḥ / harītāraśmayastasyadīpyamānāstu saptatiḥ
135 ॥ भूय एव विवर्त्तन्ते व्याप्नुवन्तोंबरं शनैः । भौमं काष्ठेन्धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते
135 // bhūya eva vivarttante vyāpnuvantoṃbaraṃ śanaiḥ / bhaumaṃ kāṣṭhendhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate
136 ॥ तस्मादुदकभृत्सूर्यस्तपतीति हि कथ्यते । नावृष्ट्या तपते सूर्य्यो नावृष्ट्या परिषिच्यते
136 // tasmādudakabhṛtsūryastapatīti hi kathyate / nāvṛṣṭyā tapate sūryyo nāvṛṣṭyā pariṣicyate
137 ॥ नावृष्ट्या परिविश्येत वारिणा दीप्यते रविः । तस्मादपः पिबन्यो वै दीप्यते रविरंबरे
137 // nāvṛṣṭyā pariviśyeta vāriṇā dīpyate raviḥ / tasmādapaḥ pibanyo vai dīpyate raviraṃbare
138 ॥ तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यंभो महार्णवात् । तेनाहारेण संदीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
138 // tasya te raśmayaḥ sapta pibantyaṃbho mahārṇavāt / tenāhāreṇa saṃdīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta
139 ॥ ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्यभूताश्चतुर्द्दिशम् । चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा
139 // tataste raśmayaḥ sapta sūryabhūtāścaturddiśam / caturlokamimaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastadā
140 ॥ प्राप्नुवन्ति च ताभिस्तु ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
140 // prāpnuvanti ca tābhistu hyūrddhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ / dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ
141 ॥ ते वारिणा प्रदीप्ताश्च बहुसाहस्ररश्मयः । स्वं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
141 // te vāriṇā pradīptāśca bahusāhasraraśmayaḥ / svaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām
142 ॥ ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा । साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी निस्नेहा समपद्यत
142 // tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā / sādrinadyarṇavā pṛthvī nisnehā samapadyata
143 ॥ दीप्ताभिः संतताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च संरूद्धा सूर्यरश्मिभिः
143 // dīptābhiḥ saṃtatābhiśca citrābhiśca samantataḥ / adhaścordhvaṃ ca tiryak ca saṃrūddhā sūryaraśmibhiḥ
144 ॥ सूर्याग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयातानामेकज्वाला भवत्युत
144 // sūryāgnīnāṃ pravṛddhānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam / ekatvamupayātānāmekajvālā bhavatyuta
145 ॥ सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वानुमण्डली । चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा
145 // sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvānumaṇḍalī / caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyāśu tejasā
146 ॥ ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा । निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्
146 // tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet
147 ॥ अंबरीषमिवाभाति सर्वमप्यखिलं जगत् । सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते घनः
147 // aṃbarīṣamivābhāti sarvamapyakhilaṃ jagat / sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate ghanaḥ
148 ॥ भूतले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
148 // bhūtale yāni sattvāni mahodadhigatāni ca / tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca
149 ॥ द्वीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यथ महोदधिः । सर्वं तद्भस्मसाच्चक्रे सर्वात्मा पावकस्तु सः
149 // dvīpāśca parvatāścaiva varṣāṇyatha mahodadhiḥ / sarvaṃ tadbhasmasāccakre sarvātmā pāvakastu saḥ
150 ॥ समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः । पिबत्यपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
150 // samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ / pibatyapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan
151 ॥ ततः संवर्द्धितः शैलानति क्रम्य ग्रहांस्तथा । लोकान्संहरते दीप्तो घोरः संवर्त्तको ऽनलः
151 // tataḥ saṃvarddhitaḥ śailānati kramya grahāṃstathā / lokānsaṃharate dīpto ghoraḥ saṃvarttako 'nalaḥ
152 ॥ ततः स पृथिवीं भित्त्वा रसातलमशोष्यत् । निर्दह्यान्ते तु पातालं वायुलोकमथादहत्
152 // tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā rasātalamaśoṣyat / nirdahyānte tu pātālaṃ vāyulokamathādahat
153 ॥ अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा तूर्द्ध्वं स दहतो दिवम् । योजनानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
153 // adhastātpṛthivīṃ dagdhvā tūrddhvaṃ sa dahato divam / yojanānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca
154 ॥ उदतिष्ठञ्शिखास्तस्य बह्व्यः संवर्त्तकस्य तु । गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च समहोरगराक्षसान्
154 // udatiṣṭhañśikhāstasya bahvyaḥ saṃvarttakasya tu / gandharvāṃśca piśācāṃśca samahoragarākṣasān
155 ॥ तदा दहति संदीप्तो गोलकं चैव सर्वशः । भूर्लोकं च भुवर्ल्लोकं स्वर्लोकं च महस्तथा
155 // tadā dahati saṃdīpto golakaṃ caiva sarvaśaḥ / bhūrlokaṃ ca bhuvarllokaṃ svarlokaṃ ca mahastathā
156 ॥ घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् । व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना
156 // ghoro dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam / vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā
157 ॥ तत्तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः । अयोगुडनिभं सर्वं तदा ह्येवं प्रकाशते
157 // tattejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ / ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā hyevaṃ prakāśate
158 ॥ ततो गजकुलाकारास्तडिद्भिः समलङ्कृताः । उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवर्तका घनाः
158 // tato gajakulākārāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ / uttiṣṭhanti tadā ghorā vyomni saṃvartakā ghanāḥ
159 ॥ केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः । केचिद्वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः परे
159 // kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ / kecidvaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ pare
160 ॥ शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभास्तथा । धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पीताःपयोधराः
160 // śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāstathā / dhūmravarṇā ghanāḥ kecitkecitpītāḥpayodharāḥ
161 ॥ केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा । मनशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथांबुदाः
161 // kecidrāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhāstathā / manaśilābhāstvapare kapotābhāstathāṃbudāḥ
162 ॥ इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा । चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
162 // indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā / cāṣapatranibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi
163 ॥ केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः । केचित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा घनाः
163 // kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ / kecitparvatasaṃkāśāḥ kecitsthalanibhā ghanāḥ
164 ॥ क्रीडागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः । बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः
164 // krīḍāgāranibhāḥ kecitkecinmīnakulopamāḥ / bahurūpā ghorarūpā ghorasvaraninādinaḥ
165 ॥ तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभस्तलम् । ततस्ते जलदा घोरराविणो भास्करात्मकाः
165 // tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhastalam / tataste jaladā ghorarāviṇo bhāskarātmakāḥ
166 ॥ सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत । ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति च महौघवत्
166 // saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta / tataste jaladā varṣaṃ muñcanti ca mahaughavat
167 ॥ सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् । प्रवृष्टैश्च तथात्यर्थं वारिणा पूर्यते जगत्
167 // sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam / pravṛṣṭaiśca tathātyarthaṃ vāriṇā pūryate jagat
168 ॥ अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः । नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः
168 // adbhistejobhibhūtaṃ ca tadāgniḥ praviśatyapaḥ / naṣṭe cāgnau varṣagate payodāḥ pāvakodbhavāḥ
169 ॥ प्लावयन्तो जगत्सर्वं बृहज्जलपरिस्रवैः । धाराभिः पूरयन्तीमं चोद्यमानाः स्वयंभुवा
169 // plāvayanto jagatsarvaṃ bṛhajjalaparisravaiḥ / dhārābhiḥ pūrayantīmaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā
170 ॥ अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि । साद्रिद्वीपान्तरं पीतं जलमन्नेषु तिष्ठति
170 // anye tu salilaughaistu velāmabhibhavantyapi / sādridvīpāntaraṃ pītaṃ jalamanneṣu tiṣṭhati
171 ॥ पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले । संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः
171 // punaḥ patati bhūmau tatpayodhastānnabhastale / saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samatataḥ
172 ॥ तस्मिन्नेकार्मवे घोरे नष्टे स्थावारजङ्गमे । पूर्मे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते
172 // tasminnekārmave ghore naṣṭe sthāvārajaṅgame / pūrme yugasahasre vai niḥśeṣaḥ kalpa ucyate
173 ॥ अथांभसऽऽवृते लोके प्राहुरेकार्मवं बुधाः । अथ भूमिर्जलं खं च वायुश्चैकार्मवे तदा
173 // athāṃbhasa''vṛte loke prāhurekārmavaṃ budhāḥ / atha bhūmirjalaṃ khaṃ ca vāyuścaikārmave tadā
174 ॥ नष्टे ऽनले ऽन्धभूते तु प्राज्ञायत न किञ्चन । पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो दैव्याश्च सर्वशः
174 // naṣṭe 'nale 'ndhabhūte tu prājñāyata na kiñcana / pārthivāstvatha sāmudrā āpo daivyāśca sarvaśaḥ
175 ॥ असरन्त्यो व्रजन्त्यैक्यं सलिलाख्यां भजन्त्युत । आगतागतिके चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्
175 // asarantyo vrajantyaikyaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta / āgatāgatike caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam
176 ॥ प्रच्छाद्यति महीमेतामर्णवाख्यं तु तज्जलम् । आभाति यस्मात्तद्भाभिर्भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु
176 // pracchādyati mahīmetāmarṇavākhyaṃ tu tajjalam / ābhāti yasmāttadbhābhirbhāśabdo vyāptidīptiṣu
177 ॥ भस्म सर्वमनुप्राप्य तस्मादंभो निरुच्यते । नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते
177 // bhasma sarvamanuprāpya tasmādaṃbho nirucyate / nānātve caiva śīghre ca dhāturvai ara ucyate
178 ॥ एकार्मवे तदा ह्यो वै न शीघ्रस्तेन ता नराः । तस्मिन्युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते
178 // ekārmave tadā hyo vai na śīghrastena tā narāḥ / tasminyugasahasrānte divase brahmaṇo gate
179 ॥ तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्मवं जगत् । तदा तु सर्वे व्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः
179 // tāvantaṃ kālamevaṃ tu bhavatyekārmavaṃ jagat / tadā tu sarve vyāpārā nivarttante prajāpateḥ
180 ॥ एकमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
180 // ekamekārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
181 ॥ सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् । सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते
181 // sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapātsahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk / sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayī mayo yaḥ puruṣo nirucyate
182 ॥ आदित्यवर्मा भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान्वै संपठ्यते वै रजसः परस्तात्
182 // ādityavarmā bhuvanasya goptā apūrva ekaḥ prathamasturāṣāṭ / hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahānvai saṃpaṭhyate vai rajasaḥ parastāt
183 ॥ चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते । सुषुप्सुरप्रकाशेप्सुः स रात्रिं कुरुते प्रभुः
183 // caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāplute / suṣupsuraprakāśepsuḥ sa rātriṃ kurute prabhuḥ
184 ॥ चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्वा लयं गताः । पश्यन्ति तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः
184 // caturvidhā yadā śete prajāḥ sarvā layaṃ gatāḥ / paśyanti taṃ mahātmānaṃ kālaṃ sapta maharṣayaḥ
185 ॥ जनलोकं विवर्त्तास्ते तपसा लब्धचक्षुषः
185 // janalokaṃ vivarttāste tapasā labdhacakṣuṣaḥ
185 ॥ भृग्वादयो महात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः
185 // bhṛgvādayo mahātmānaḥ pūrve vyākhyātalakṣaṇāḥ
186 ॥ सत्यादीन्सप्तलोकान्वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा । ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति सदा ब्राह्मीषु रात्रिषु
186 // satyādīnsaptalokānvai te hi paśyanti cakṣuṣā / brahmāṇaṃ te tu paśyanti sadā brāhmīṣu rātriṣu
187 ॥ सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति स्वप्नं कालं स्वरात्रिषु । कल्पानां परमेष्टि त्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते
187 // saptarṣayaḥ prapaśyanti svapnaṃ kālaṃ svarātriṣu / kalpānāṃ parameṣṭi tvāttasmādādyaḥ sa paṭhyate
188 ॥ स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः । एवमेशायित्वा तु ह्यात्मन्येव प्रजापतिः
188 // sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ / evameśāyitvā tu hyātmanyeva prajāpatiḥ
189 ॥ अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत् । ततः स वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले
189 // athātmani mahātejāḥ sarvamādāya sarvakṛt / tataḥ sa vasate rātriṃ tamasyekārṇave jale
190 ॥ ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः । मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः
190 // tato rātrikṣaye prāpte prati buddhaḥ prajāpatiḥ / manaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ
191 ॥ एवं स लोके निर्वृत्त उपशान्ते प्रजापतौ । ब्राह्मे नैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे
191 // evaṃ sa loke nirvṛtta upaśānte prajāpatau / brāhme naimittike tasminkalpite vai prasaṃyame
192 ॥ देहैर्वियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वै कृत्स्नशः स्मृतः । ततो धग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरशिमभिः
192 // dehairviyogaḥ sattvānāṃ tasminvai kṛtsnaśaḥ smṛtaḥ / tato dhagdheṣu bhūteṣu sarveṣvādityaraśimabhiḥ
193 ॥ देवर्षिमनुवर्येषु तस्मिन्नंबुप्लवे तदा । गन्धर्वादीनि सत्त्वानि पिशायान्तानि सर्वशः
193 // devarṣimanuvaryeṣu tasminnaṃbuplave tadā / gandharvādīni sattvāni piśāyāntāni sarvaśaḥ
194 ॥ कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै । तिर्यग्योनीनि नरके यानि यानि गतान्यपि
194 // kalpādāvaprataptāni janamevāśrayanti vai / tiryagyonīni narake yāni yāni gatānyapi
195 ॥ तदा तान्यापि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः । जले तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत्
195 // tadā tānyāpi dagdhāni dhūtapāpāni sarvaśaḥ / jale tānyupapadyante yāvatsaṃplavate jagat
196 ॥ व्युष्टायां च रचन्यां तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः । जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृतस्नशः
196 // vyuṣṭāyāṃ ca racanyāṃ tu brahmaṇo 'vyaktayonitaḥ / jāyante hi punastāni sarvabhūtāni kṛtasnaśaḥ
197 ॥ ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः । तेषामपि च सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते
197 // ṛṣayo manavo devāḥ prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ / teṣāmapi ca siddhānāṃ nidhanotpattirucyate
198 ॥ यथासूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमने स्मृते । तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते
198 // yathāsūryasya loke 'sminnudayāstamane smṛte / tathā janmanirodhaśca bhūtānāmiha dṛśyate
199 ॥ आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्वाणि भूतानां जायन्ते वर्षणेष्विह
199 // ābhūtasaṃplavāttasmādbhavaḥ saṃsāra ucyate / yathā sarvāṇi bhūtānāṃ jāyante varṣaṇeṣviha
200 ॥ स्थावरादीनि नियमात्कल्पे कल्पे तथा प्रजाः । यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये
200 // sthāvarādīni niyamātkalpe kalpe tathā prajāḥ / yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye
201 ॥ दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मद्युरात्रिषु । प्रत्याहारे विसर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च
201 // dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmadyurātriṣu / pratyāhāre visarge ca gatimanti dhruvāṇi ca
202 ॥ निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाः काले प्रजापतिम् । ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम्
202 // niṣkramante viśante ca prajāḥ kāle prajāpatim / brahmāṇaṃ sarvabhūtāni mahāyogaṃ maheśvaram
203 ॥ स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः । व्यक्तो ऽव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्
203 // sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ / vyakto 'vyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat
204 ॥ येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतले ऽस्मिन् । पूर्वं प्रयातेन यथात्वथापस्तेनैव तेनैव तु स्वर्व्रजन्ति
204 // yenaiva sṛṣṭāḥ prathamaṃ prayātā āpo hi mārgeṇa mahītale 'smin / pūrvaṃ prayātena yathātvathāpastenaiva tenaiva tu svarvrajanti
205 ॥ यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः । मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्वाद्रवेर्वशादूर्ध्वमधश्चरन्ति
205 // yathā śūbhena tvaśubhena caiva tatraiva tatraiva vivarttamānāḥ / martyāstu dehāntarabhāvitatvādravervaśādūrdhvamadhaścaranti
206 ॥ ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्ये ऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः । तद्भाविताः ख्यातिवशाश्च धर्म्याः पुनर्विसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः
206 // ye cāpi devā manavaḥ prajeśā anye 'pi ye svargagatāśca siddhāḥ / tadbhāvitāḥ khyātivaśāśca dharmyāḥ punarvisargeṇa bhavanti sattvāḥ
207 ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम् । मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः
207 // ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kālamābhūtasaṃplavam / manvantarāṇi yāni syurvyākhyātāni mayā dvijāḥ
208 ॥ सह प्रजानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश । सा युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै
208 // saha prajānisargeṇa saha devaiścaturddaśa / sā yugākhyā sahasraṃ tu sarvāṇyevāntarāṇi vai
209 ॥ अस्याः सहस्रे द्व पूर्ण विशेषः कल्प उच्यते । एतद्ब्राह्ममहर्ज्ञेयं तस्य सख्यां निबोधत
209 // asyāḥ sahasre dva pūrṇa viśeṣaḥ kalpa ucyate / etadbrāhmamaharjñeyaṃ tasya sakhyāṃ nibodhata
210 ॥ निमेषतुल्यमात्रा हि कृता लब्दक्षणेन तु । मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृताः
210 // nimeṣatulyamātrā hi kṛtā labdakṣaṇena tu / mānuṣākṣinimeṣāstu kāṣṭhā pañcadaśa smṛtāḥ
211 ॥ नव क्षणस्तु पञ्जैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः । प्रस्था सप्तो दकाश्चैव साधिकाक्तु लवः स्मृतः
211 // nava kṣaṇastu pañjaiva viṃśatkāṣṭhā tu te trayaḥ / prasthā sapto dakāścaiva sādhikāktu lavaḥ smṛtaḥ
212 ॥ लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेया मुहूर्त्तस्त्रिंशतः कलाः । मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः
212 // lavāstriṃśatkalā jñeyā muhūrttastriṃśataḥ kalāḥ / muhūrttāstu punastriṃśadahorātramiti sthitiḥ
213 ॥ अहोरात्रं कलानां तु अधिकानि शतानि षट् । ताश्चैव संख्याया ज्ञेयाश्चन्द्रादित्यगतिर्यथा
213 // ahorātraṃ kalānāṃ tu adhikāni śatāni ṣaṭ / tāścaiva saṃkhyāyā jñeyāścandrādityagatiryathā
214 ॥ निमेषा दशपञ्चैवं काष्ठा स्तास्त्रिंशतः कला । त्रिंशत्कला मुहूर्त्तं तु दशभागं कला स्मृतम्
214 // nimeṣā daśapañcaivaṃ kāṣṭhā stāstriṃśataḥ kalā / triṃśatkalā muhūrttaṃ tu daśabhāgaṃ kalā smṛtam
215 ॥ चत्वारिंशत्कलाः पञ्च मुहूर्त्त इति संज्ञितः । मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः
215 // catvāriṃśatkalāḥ pañca muhūrtta iti saṃjñitaḥ / muhūrttāśca lavāścāpi pramāṇajñaiḥ prakalpitāḥ
216 ॥ तथानेनांभसश्चापिं पलान्यथ त्रयोदश । मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते
216 // tathānenāṃbhasaścāpiṃ palānyatha trayodaśa / māgadhenaiva mānena jalaprastho vidhīyate
217 ॥ एते वाराप्लुतप्रस्थाश्चत्वारो नालिकोच्चयः । हेममाषैः कृतच्छिद्रश्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः
217 // ete vārāplutaprasthāścatvāro nālikoccayaḥ / hemamāṣaiḥ kṛtacchidraścaturbhiścaturaṅgulaiḥ
218 ॥ समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्ता वै द्विनालिकाः । रवेर्गतिविशेषेण सर्वेष्वेतेषु नित्यशः
218 // samāhani ca rātrau ca muhūrttā vai dvinālikāḥ / ravergativiśeṣeṇa sarveṣveteṣu nityaśaḥ
219 ॥ अधिकं षट्शतं यच्च कलानां प्रविधीयते । तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रं तु दशाधिकम्
219 // adhikaṃ ṣaṭśataṃ yacca kalānāṃ pravidhīyate / tadaharmānuṣaṃ jñeyaṃ nākṣatraṃ tu daśādhikam
220 ॥ सावनेन तु मानेन अब्दो ऽयं मानुषः स्मृतः । एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः
220 // sāvanena tu mānena abdo 'yaṃ mānuṣaḥ smṛtaḥ / etaddivyamahorātramiti śāstraviniścayaḥ
221 ॥ अह्लानेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी । तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञया ह्युपलक्षितम्
221 // ahlānena tu yā saṃkhyā māsartvayanavārṣikī / tadā baddhamidaṃ jñānaṃ saṃjñayā hyupalakṣitam
222 ॥ कलानां तु परिमाणं कला इत्यभिधीयते । यदहो ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु सा स्मृता
222 // kalānāṃ tu parimāṇaṃ kalā ityabhidhīyate / yadaho brahmaṇaḥ proktaṃ divyā koṭī tu sā smṛtā
223 ॥ शतानां च सहस्राणि दशद्विगुणितानि च । नवतिं च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु
223 // śatānāṃ ca sahasrāṇi daśadviguṇitāni ca / navatiṃ ca sahasrāṇi tathaivānyāni yāni tu
224 ॥ एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम् । संख्यासंभजनं ज्ञानमपृच्छन्सुतरां तदा
224 // etacchrutvā tu ṛṣayo vismayaṃ paramādbhutam / saṃkhyāsaṃbhajanaṃ jñānamapṛcchansutarāṃ tadā
225 ॥ ऋषय ऊचुः संप्रकालन मानं तु मानुषेणैव सम्मतम् । मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपादाक्षरम्
225 // ṛṣaya ūcuḥ saṃprakālana mānaṃ tu mānuṣeṇaiva sammatam / mānena śrotumicchāmaḥ saṃkṣepārthapādākṣaram
226 ॥ तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः । संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्ट्वा त्प्रोवाच वचनं प्रभुः
226 // teṣāṃ śrutvā sa devastu vāyurlokahite rataḥ / saṃkṣepāddivyacakṣuṣṭvā tprovāca vacanaṃ prabhuḥ
227 ॥ एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते त्विह लौकिके । तासां संख्याथ वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षये
227 // ete rātryahanī pūrvaṃ kīrtite tviha laukike / tāsāṃ saṃkhyātha varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmyahaḥkṣaye
228 ॥ कोडीशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु । द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः
228 // koḍīśatāni catvāri varṣāṇi mānuṣāṇi tu / dvātriṃśacca tathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ
229 ॥ तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः । अशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु
229 // tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ / aśītiśca sahasrāṇi eṣa kālaḥ plavasya tu
230 ॥ मानुषाख्येन संख्यातः कालो ह्याभूतसं प्लवः । सप्तसूर्यप्रदग्धेषु तदा लोकेषु तेषु वै । महाभूतषु लीयन्त प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः
230 // mānuṣākhyena saṃkhyātaḥ kālo hyābhūtasaṃ plavaḥ / saptasūryapradagdheṣu tadā lokeṣu teṣu vai / mahābhūtaṣu līyanta prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ
231 ॥ सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे
231 // salilenāplute loke naṣṭe sthāvarajaṅgame
232 ॥ विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ । निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तमसा वृते
232 // vinivṛtte ca saṃhāre upaśānte prajāpatau / nirāloke pradagdhe tu naiśena tamasā vṛte
233 ॥ ईश्वराधिष्ठिते त्वस्मिं स्तदा ह्येकार्मवे किल । तावदेकार्मवे ज्ञेयं यावदासीदहः प्रभोः
233 // īśvarādhiṣṭhite tvasmiṃ stadā hyekārmave kila / tāvadekārmave jñeyaṃ yāvadāsīdahaḥ prabhoḥ
234 ॥ रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ वाप्यहः स्मृतम् । अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्तते
234 // rātristu salilāvasthā nivṛttau vāpyahaḥ smṛtam / ahorātrastathaivāsya krameṇa parivartate
235 ॥ आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः । त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्तिध्रुवाणि च
235 // ābhūtasaṃplavo hyeṣa ahorātraḥ smṛtaḥ prabhoḥ / trailokye yāni sattvāni gatimantidhruvāṇi ca
236 ॥ आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः । अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः
236 // ābhūtebhyaḥ pralīyante tasmādābhūtasaṃplavaḥ / atītā vartamānāśca tathaivānāgatāḥ prajāḥ
237 ॥ दिव्यसंख्या प्रसंख्याता अपरार्धगुणीकृताः । परार्द्धं द्विगुणं चापि परमायुः प्रकीर्त्ततम्
237 // divyasaṃkhyā prasaṃkhyātā aparārdhaguṇīkṛtāḥ / parārddhaṃ dviguṇaṃ cāpi paramāyuḥ prakīrttatam
238 ॥ एतावान्स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजापतेः । स्थित्यन्तं प्रतिसर्गश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
238 // etāvānsthitikālastu hyajasyeha prajāpateḥ / sthityantaṃ pratisargaśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
239 ॥ यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशम्यति । तथैव प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति
239 // yathā vāyupravegena dīpārcirupaśamyati / tathaiva pratisargeṇa brahmā samupaśāmyati
240 ॥ तथा स्वप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे । महत्प्रलीयते व्यक्ते गुणसाम्यं ततो भवेत्
240 // tathā svapratisaṃsṛṣṭe mahadādau maheśvare / mahatpralīyate vyakte guṇasāmyaṃ tato bhavet
241 ॥ इत्येष वः समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः । ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः । समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्मयामि वः
241 // ityeṣa vaḥ samākhyāto mayā hyābhūtasaṃplavaḥ / brahmanaimittiko hyeṣa saṃprakṣālanasaṃyamaḥ / samāsena samākhyāto bhūyaḥ kiṃ varmayāmi vaḥ
242 ॥ य इदं धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः । कीर्त्तयेद्वर्णयेद्वापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
242 // ya idaṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ / kīrttayedvarṇayedvāpi mahatīṃ siddhimāpnuyāt