195 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ 72॥ सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् । प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
195 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde stavasamāptirnāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ // 72// sūta uvāca evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam / prahvo 'tipraṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt
1 ॥ काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः । निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः
1 // kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ / nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhāddharaḥ
2 ॥ ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा । तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्
2 // tataḥ so 'tarhite tāsmindeve sānucare tadā / tiṣṭhantīṃ prājalirbhūtvā jayantīmidamabravīt
3 ॥ कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता । सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि
3 // kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā / sahatā tapasā yuktaṃ kimarthaṃ māṃ jigīṣsi
4 ॥ अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च । स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि
4 // anayā satataṃ bhaktyā praśrayeṇa damena ca / snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini
5 ॥ किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् । तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः
5 // kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛddhyatām / taṃ te saṃpūrayāmyadya yadyapi syātsudurlabhaḥ
6 ॥ एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि । चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्
6 // evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi / cikīrṣitaṃ me brahmiṣṭha tvaṃ hi vettha yathātatham
7 ॥ एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा । माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता
7 // evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā / māhendrī tvaṃ varārohe maddhitārthamihāgatā
8 ॥ मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि । अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि
8 // mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini / adṛśyaṃ sarvabhūtaistu saṃprayogamihecchasi
9 ॥ देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने । इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि
9 // devīndranīlavarṇābhevarārohe sulocane / imaṃ vṛṇīṣva kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi
10 ॥ एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि । ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः
10 // evaṃ bhavatu gacchāvo gṛhānmattebhagāmini / tataḥ svagṛhamāgamya jayatyā sahitaḥ prabhuḥ
11 ॥ स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः । अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा
11 // sa tayā cāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ / adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtastadā
12 ॥ कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः । अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः
12 // kṛtārthamāmataṃ jñātavā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ / abhijagsurgṛhaṃ tasya muditāstaṃ didṛkṣavaḥ
13 ॥ गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् । लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्
13 // gatā yadā na paśyanti jayatyā saṃvṛtaṃ gurum / lakṣamaṃ tasya tad buddhvā pratijagmuryathāgatam
14 ॥ बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह । प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया
14 // bṛhaspatistu saṃruddhaṃ jñātvā kāvyaṃ vareṇa ha / prītyarthe daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā
15 ॥ बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः । काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत
15 // buddhvā tadantaraṃ so 'tha devānāṃ mantracoditaḥ / kāvyasya rūpamāsthāya so 'surānsamabhāṣata
16 ॥ ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् । स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च
16 // tataḥ so 'bhyāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca tān / svāgataṃ mama yājyānāṃ saṃprāpto 'smi hitāya ca
17 ॥ अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः । ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे
17 // ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi prāptā vidyā mayā hi yāḥ / tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire
18 ॥ पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके । समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा
18 // pūrṇe kāvyastadā tasminsamaye daśavārṣike / samayānte devayājī sadyo jātamatistadā
19 ॥ बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे । शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते
19 // buddhiṃ cakre tataścāpi yājyānāṃ pratyavekṣaṇe / śukra uvāca devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ tava yājyāñchucismite
20 ॥ विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने । एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत । एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते
20 // vibhrāntaprekṣite sādhvi trivarṇāyatalocane / evamuktābravīddevī bhaja bhaktāṃ mahāvrata / eṣa brahmansatāṃ dharmo na dharmaṃ lopayāmi te
21 ॥ सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता
21 // sūta uvāca tato gatvā surāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā
22 ॥ वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् । काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः
22 // vañcitānkāvyarūpeṇa vacasā punarabravīt / kāvyaṃ māmanujānīdhvameṣa hyāṅgiraso muniḥ
23 ॥ वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः । श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः
23 // vañcitā bata yūyaṃ vai mayi sakte tu dānavāḥ / śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntā ditijāstataḥ
24 ॥ संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ । संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन
24 // saṃpraikṣantāvubhau tatra sthirāsīnau śucismitau / saṃpramūḍhāḥ sthitāḥ sarve prāpadyanta na kiñcana
25 ॥ ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् । आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः
25 // tatasteṣu pramūḍheṣu kāvyastānpunarabravīt / ācāryo yo hyayaṃ kāvyo devāyāryo 'yamaṅgirāḥ
26 ॥ अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् । एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च
26 // anugacchata māṃ sarve tyajatainaṃ bṛhaspatim / evamukte tu te sarve tāvubhau samavekṣya ca
27 ॥ तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः । बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः
27 // tadāsurā viśeṣa tu na vyajānaṃstayordvayoḥ / bṛhaspatiruvācaināmaṃ bhrāto 'yamaṅgirāḥ
28 ॥ काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः । संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः
28 // kāvyo 'haṃ vo gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ / saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ
29 ॥ श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् । अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः
29 // śrutvā tasya vacaste vai saṃmantryātha vaco 'bruvan / ayaṃ no daśavarṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ
30 ॥ एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः । ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च
30 // eṣa vai gururasmākamantarepsurayaṃ dvijāḥ / tatastedānavāḥ sarve praṇipatyābhivādya ca
31 ॥ वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः । ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः
31 // vacanaṃ jagṛhustasya vidyābhyāsena mohitāḥ / ūcustamasurāḥ sarve kruddhāḥ saṃraktalocanāḥ
32 ॥ अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः । भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः
32 // ayaṃ gururhito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ / bhārgavo 'giraso vāyaṃ bhavatveṣaiva no guruḥ
33 ॥ स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्
33 // sthitā vayaṃ nideśe 'sya gaccha tvaṃ sādhu mā ciram / evamuktvā surāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim
34 ॥ यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् । चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा
34 // yadā na pratipadyante tenoktaṃ tanmahaddhitam / cukopa bhārgavaste ṣāmavalepena vai tadā
35 ॥ बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः । तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ
35 // bodhitāpi mayā yasmānna māṃ bhajata dānavāḥ / tasmātpraṇaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha
36 ॥ इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् । शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः
36 // iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam / śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena tu bṛhaspatiḥ
37 ॥ कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत । बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्
37 // kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata / buddhvāsurāṃstadā braṣṭānkṛtārthoṃ'tarddhimāgamat
38 ॥ ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा । अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्
38 // tataḥ pranaṣṭe tasmiṃste vibhrāntā dānavāstadā / aho dhigvañcitāḥ snehātparasparamathābruvan
39 ॥ धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् । दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया
39 // dharmato 'vimukhāścaiva kāritā vedhasā vayam / dagdhāścaivopadhāyogātsvesve kārye tu māyayā
40 ॥ ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः । प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः
40 // tato 'surāḥ paritrastā devebhyastvaritā yayuḥ / prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānugamaṃ punaḥ
41 ॥ ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः । तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह
41 // tataḥ kāvyaṃ samāsādya hyabhitasthu ravāṅmukhāḥ / tānāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha
42 ॥ मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ । ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्
42 // mayā saṃbodhitāḥ kāle yato māṃ nābhyanandatha / tatastenāvalepena gatā yūyaṃ parābhavam
43 ॥ प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव । स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः
43 // prahlādastamathovāca mānastvaṃ tyaja bhārgava / svānyājyānbhajamānāṃśca bhaktāṃścaiva viśeṣataḥ
44 ॥ त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः । भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा
44 // tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ / bhaktānarhasi nastrātuṃ jñātvā dīrgheṇa cakṣuṣā
45 ॥ यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन । अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्
45 // yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana / apadhyātāstvayā hyadya pravekṣyāmorasātalam
46 ॥ सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा । एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्
46 // sūta uvāca jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyena mahīyasā / evaṃ śukro 'nunītaḥ saṃstataḥ kopaṃ nyavarttayat
47 ॥ उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् । अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति
47 // uvācedaṃ na bhetavyaṃ gantavyaṃ na rasātalam / avaśyaṃbhāvīhyartho 'yaṃ prāpto vo mayi jāgrati
48 ॥ न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् । संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ
48 // na śakyamanyathākarttuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram / saṃjñā pranaṣṭā yā ceyaṃ kāmaṃ tāṃ pratilapsyatha
49 ॥ प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत । मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्
49 // prāptaḥ paryāyakālo vā iti brahmābhyabhāṣata / matprasādācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjjitam
50 ॥ युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि । तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत
50 // yugākhyā daśa saṃpūrṇā devānākramya mūrddhani / tāvantameva kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata
51 ॥ सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति । लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः
51 // sāvarṇike punastubhyaṃ rājyaṃ kila bhaviṣyati / lokānāmīśvaro bhāvī pautrastava punarbaliḥ
52 ॥ एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् । तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्
52 // evaṃ kālamayaṃ proktaḥ pautraste brahmaṇā svayam / tathāhṛteṣu lokeṣu na śoko na kilābhavat
53 ॥ यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः । तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे
53 // yasmātpravṛttayaścāsya na kāmairabhisaṃdhitāḥ / tasmādajena prītena dattaṃ sāvarṇike 'ntare
54 ॥ देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् । तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति
54 // devarājyaṃ balerbhāvyamiti māmīśvaro 'bravīt / tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālākāṅkṣī sa tiṣṭhati
55 ॥ प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा । तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः
55 // prītena cāmaratvaṃ vai dattaṃ tubhyaṃ svayaṃbhuvā / tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahasākulaḥ
56 ॥ न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् । ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो
56 // na ca śakyaṃ mayā tubhyaṃ pura stādvai visarpitum / brahmaṇā pratiṣiddho 'smi bhaviṣyaṃ jānatā prabho
57 ॥ इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः । दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः
57 // imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ tulyāvetau bṛhaspateḥ / daivataiḥ saha saṃrabdhānsarvānvo dhārayiṣyataḥ
58 ॥ सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा । ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा
58 // sūta uvāca evamuktāstu daiteyā kāvyenākliṣṭakarmaṇā / tatastābhyāṃ yayuḥ sārddhaṃ prahlādapramukhāstadā
59 ॥ अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः । सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्
59 // avaśyabhāvyamarthaṃ taṃ śrutvā daiteyadānavāḥ / sahasā śaṃsamānāste jayaṃ kāvyena bhāṣitam
60 ॥ दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् । अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्
60 // daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan / atha devāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān
61 ॥ ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् । देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः । अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्
61 // tataḥ saṃvṛtasannāhā devāstānsamayodhayan / devāsure tatastasminvarttamāne śataṃ samāḥ / ajayantāsurā devānnagrā devā amantrayan
62 ॥ देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् । तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्
62 // devā ūcuḥ śaṇḍāmarkaprabhāveṇa jitāḥ smastvasurairvayam / tasmādyajñaṃ samuddiśya kāryaṃ cātmahitaṃ ca yat
63 ॥ यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् । अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ
63 // yajñenopāhvayiṣyāmastato jeṣyāmahe 'surān / athopāmannrayandevāḥ śaṇḍāmakārai tu tāvubhau
64 ॥ यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ
64 // yajñe cāhūya tau proktau tyajantāmasurā dvijau
65 ॥ ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् । एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्
65 // grahaṃ tu vāṃ grahīṣyāmo hyanujitya tu dānavān / evaṃ tatyajatustau tu ṣaṇḍāmakārai tadā surān
66 ॥ ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् । देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्
66 // tato devā jayaṃ prāptā dānavāśca parābhavam / devāsurānparābhāvya śaṇḍāmarkāvupāgaman
67 ॥ काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः । बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्
67 // kāvyaśāpabhibhūtāśca anādhārāśca te punaḥ / bādhyamānāstadā devairviviśuste rasātalam
68 ॥ एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः । ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च
68 // evaṃ nirudyamāste vai kṛtā śakreṇa dānavāḥ / tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ca
69 ॥ यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः । कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्
69 // yajñe punaḥ punarviṣṇuryajñe 'tha śithile prabhuḥ / kartuṃ dharmavyavasthāna madharmasya praṇāśanam
70 ॥ प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः । मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः
70 // prahnādasya nideśe tu ye 'surā na vyavasthitāḥ / manuṣyavadhyāṃstānsarvānbrahmā vyāharata prabhuḥ
71 ॥ धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे । यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे
71 // dharmānnārāyaṇastasmātsaṃbhūtaścākṣuṣe 'ntare / yajñaṃ pravarttayāmāsa vainyo vaivasvate 'ntare
72 ॥ प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः । चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ
72 // prādurbhāve tu vainyasya brahmaivāsītpurohitaḥ / caturthyāṃ tu yugākhyāyāmāpanneṣu sureṣvatha
73 ॥ संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे । द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः
73 // saṃbhutaḥ sa samudrāntarhiraṇyakaśiporvadhe / dvitīyo narasiṃho 'bhūdraudraḥ sutapurassaraḥ
74 ॥ यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः । द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ
74 // yajamānaṃ tu daityendramadityāḥ kulanandanaḥ / dvijo bhūtvā śubhe kāle baliṃ vairocanaṃ jagau
75 ॥ त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः
75 // trailokyasya bhavānrājā tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam / dātumarhasi me rājanvikramāṃstrīniti prabhuḥ
76 ॥ ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् । वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्
76 // dadāmītyeva taṃ rājā balirvairocano 'bravīt / vāmanaṃ taṃ ca vijñāya tato 'dānmuditaḥ svayam
77 ॥ स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः । त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः
77 // sa vāmano divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca dvijottamāḥ / tribhiḥ kramairviśvamidaṃ jagadākrāmata prabhuḥ
78 ॥ अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा । प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः
78 // atyaricyata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā / prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ
79 ॥ शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् । आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः
79 // śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan / āsurīṃ śriyamāhṛtya trīṃllokāṃśca janārddanaḥ
80 ॥ स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् । नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना
80 // sa putrapautrānasurānpātālatalamānayan / namuciḥ śaṃbaraścaiva prahrādaścaiva viṣṇunā
81 ॥ क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे । महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः
81 // krūrā hatā vinirdūtā diśaḥ saṃpratipedire / mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi mādhavaḥ
82 ॥ बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् । तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति
82 // baliṃ caṃ sabalaṃ viprāstatrādbhutamadarśayat / tasya gātre jagatsarvamātmānamanupaśyati
83 ॥ न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना । तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः
83 // na kiñcidasti lokeṣu yadavyāptaṃ mahātmanā / tadvai rūpamupendrasya devādānavamānavāḥ
84 ॥ दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः । बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः
84 // dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejovimohitāḥ / baliḥ sito mahāpāśaiḥ sabandhuḥ sasutdṛdgaṇaḥ
85 ॥ विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् । ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने
85 // virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle sanniveśitam / tataḥ sarvāmaraiśvaryaṃ dattvendrāya mahātmane
86 ॥ मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः । एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः
86 // mānuṣeṣu mahābāhuḥ prādurāsa janārddanaḥ / etāstisraḥ samṛtāstasya divyāḥ saṃbhūtayaḥ śubhāḥ
87 ॥ मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह
87 // mānuṣyaḥ sapta yāstasya sāgragāstā nibodhata / tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha
88 ॥ नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः । पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह
88 // naṣṭe dharme caturthaśca mārkaṇḍeyapuḥ saraḥ / pañcamaḥ pañcadaśyāṃ tu tretāyāṃ saṃbabhūva ha
89 ॥ मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः । एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः
89 // māndhātā cakravarttitve tasyotathyaḥ purassaraḥ / ekonaviṃśayāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ
90 ॥ जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः । चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा
90 // jāmadagnyastadā ṣaṣṭhe viśpāmitrapurassaraḥ / caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā
91 ॥ सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः । अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्
91 // saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ / aṣṭamo dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt
92 ॥ वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः । तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः
92 // vedavyāsastato jajñe jātūkarṇyapurassaraḥ / tathaiva navame viṣṇuradityāḥ kaśyapātmajaḥ
93 ॥ देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः । अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी
93 // devakyāṃ vasudevāttu jāto gārgyapurassaraḥ / aprameyo niyogaśca yatakāmavaro vaśī
94 ॥ क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव । न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः
94 // krīḍate bhagavāṃlloke bālaḥ krīḍanakeriva / na pramātuṃ mahābāhuṃ śakyo 'sau madhusūdanaḥ
95 ॥ परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते । अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये
95 // paraṃ hyavarametasmādviśvarūpānna vidyate / aṣṭāviṃśatike tadvaddvāparasyātha saṃkṣaye
96 ॥ नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः । कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् । माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया
96 // naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ / kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam / māhayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā
97 ॥ प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्
97 // praviṣṭo mānuṣīṃ yoniṃ pracchannaścarate mahīm
98 ॥ विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः । यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्
98 // vihārārthaṃ manuṣyeṣu sāṃdīpanipurassaraḥ / yatra kaṃsaṃ ca śālvaṃ ca dvividaṃ ca mahāsuram
99 ॥ अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् । नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्
99 // ariṣṭhaṃ vṛṣabhaṃ caiva pūtanāṃ keśinaṃ hayam / nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ mallaṃ rājagṛhādhipam
100 ॥ दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् । छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा
100 // daityānmānuṣadehasthānsūdayāmāsa vīryavān / chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇā
101 ॥ नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः । हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा
101 // narakaśca hataḥ saṃkhye yavanaśca mahābalaḥ / hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā
102 ॥ कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले । एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः
102 // kuruvīrāśca nihatāḥ pārthivā ye rasātale / ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ
103 ॥ अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति । कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्
103 // asminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati / kalkirviṣṇuyaśā nāma pārāśaryaḥ pratāpavān
104 ॥ दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः । अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
104 // daśamo bhāvyasaṃbhūto yājñavalkyapurassaraḥ / anukarṣansa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām
105 ॥ प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः । नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्
105 // pragṛhītāyudhairviprairvṛtaḥ śatasahasraśaḥ / nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit
106 ॥ उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् । तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
106 // udīcyānmadhyadeśāṃśca tathā vindhyā parāntikān / tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha
107 ॥ गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् । तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्
107 // gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānpavanāñchakān / tubarāñchabarāṃścaiva pulindānbaradān vasān
108 ॥ लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः । प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली
108 // laṃpākānāṅghrakānpuṇḍrānkirātāṃścaiva sa prabhuḥ / pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛdbalī
109 ॥ अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति । मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः
109 // adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati / mānavaḥ sa tu saṃjajñe devasenasya dhīmataḥ
110 ॥ पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् । गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्
110 // pūrvajanmani viṣṇuryaḥ pramitirnāma vīryavān / gotreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat
111 ॥ इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः । तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्
111 // ityetāstasya devasya dakṣasaṃbhūtayaḥ sma-tāḥ / tantaṃ kālaṃ ca kāyaṃ ca tattaduddiśya kāraṇam
112 ॥ अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते । पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः
112 // aṃśena triṣu lokeṣu tāstā yonīḥ prapatsyate / pañcaviṃśe sthitaḥ kalpe pañcaviṃśatsa vai samāḥ
113 ॥ विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः । कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा
113 // vinighnansarvabhūtāni mānuṣāneva sarvaśaḥ / kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā
114 ॥ शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् । ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः
114 // śāntayitvā tu vṛṣalānprāyaśastāna dhārmikān / tataḥ sa vai tadā kalkiścaritārthaḥ sasainikaḥ
115 ॥ कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् । अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः
115 // karmaṇā nihatā ye tu siddhāste tu punaḥ svayam / akasmātkupitānyonyaṃ bhaviṣyanti ca mohitāḥ
116 ॥ क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः
116 // kṣapayitvā tu tānsarvānbhāvinārthena coditaḥ / gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ
117 ॥ ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके । नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः
117 // tato vyatīte kalpe tu samāpte sahasainike / nṛpeṣvatha viniṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ
118 ॥ रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे । परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः
118 // rakṣaṇe vinipṛtte tu hatvā cānyonyamāhave / parasparatdṛtasvāśca nirānandāḥ suduḥkhitāḥ
119 ॥ पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः । प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा
119 // purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyāstā niṣparigrahāḥ / pranaṣṭaśrutidharmāścanaṣṭadharmāśramāstathā
120 ॥ ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः । सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः
120 // hrasvā alpāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ / saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ
121 ॥ चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः । अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः
121 // cīrapatrājinagharāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ / alpāyuṣo naṣṭavārtā bahvābādhāḥ suduḥkhitāḥ
122 ॥ एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा । प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु
122 // evaṃ kāṣṭhāmanuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā / prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena tu
123 ॥ क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः । प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा
123 // kṣīṇe kaliyuge tasminpravṛtte ca kṛte punaḥ / prapatsyante yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyathā
124 ॥ इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् । यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः
124 // ityetatkīrttitaṃ sarvaṃ devāsuraviceṣṭitam / yaduvaṃśaprasaṃgena mahadvo vaiṣmavaṃ yaśaḥ
125 ॥ तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा
125 // turvasostu pravakṣyāmi pūrordruhyoranostathā