265 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः ॥ 71॥ सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत । संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
265 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapade vṛṣṇivaṃśānukīrttanaṃ nāmaikasaptatitamo 'dhyāyaḥ // 71// sūta uvāca manuṣyaprakṛtīndevānkīrtyamānānnibodhata / saṃkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ sāṃba eva ca
1 ॥ अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः । सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
1 // aniruddhaśca pañcaite vaṃśavīrāḥ prakīrttitāḥ / saptarṣyaḥ kuberaśca yajñe maṇivarastathā
2 ॥ शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा । नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च । आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
2 // śālūkirnāradaścaiva vidvāndhanvantariśtathā / nandinaśca mahādevaḥ sālakāyana eva ca / ādideva stadā viṣṇurebhiśca saha daivataiḥ
3 ॥ ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति । भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
3 // ṛṣaya ūcuḥ viṣṇuḥ kimarthaṃ saṃbhūtaḥ smṛtāḥ saṃbhūtayaḥ kati / bhaviṣyāḥ kati cānye ca prādurbhāvā mahātmanaḥ
4 ॥ ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते । पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
4 // brahmakṣatreṣu śasteṣu kimarthamiha jāyate / punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
5 ॥ विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
5 // vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ
6 ॥ श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः । कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
6 // śrotumicchāmahe samyagvada kṛṣṇasya dhīmataḥ / karmaṇāmānupūrvīṃ ca prādurbhāvāśca ye prabho
7 ॥ या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि । कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
7 // yā vāsya prakṛtistāta tāṃ cāsmānvaktumarhasi / kathaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ sureṣvariniṣūdanaḥ
8 ॥ वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः । अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
8 // vasudevakule dhīmānvāsudevatvamāgataḥ / amarairāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhiralaṅkṛtam
9 ॥ देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः । देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
9 // devalokaṃ kimutsṛjya martyalokamihāgataḥ / devamānuṣayornetā dhāturyaḥ prasavo hariḥ
10 ॥ किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् । यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
10 // kimarthaṃ divyamātmānaṃ mānuṣye samaveśayat / yaścakraṃ varttayatyeko manuṣyāṇāṃ manomayam
11 ॥ मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः । गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
11 // mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ / gopāyana yaḥ kurute jagataḥ sarvakālikam
12 ॥ स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः । महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
12 // sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopatvamakarotprabhuḥ / mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ha
13 ॥ श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः । येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
13 // śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā vṛtaḥ / yena lokānkramairjitvā saśrīkāstridaśāḥ kṛtāḥ
14 ॥ स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् । ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
14 // sthāpitā jagato mārgāstrikramaṃ vapurāhṛtam / dadau jitāṃ vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ
15 ॥ येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः । पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
15 // yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhākṛtvā ca tatpunaḥ / pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipurhataḥ
16 ॥ यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः । पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
16 // yaḥ purā hyanalo bhūtvā tvaurvaḥ saṃvarttako vibhuḥ / pātālasthor'ṇavagataḥ papau toyamayaṃ haviḥ
17 ॥ सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः । सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
17 // sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ / sahasraśirasaṃ devaṃ yamāhurvai yuge yuge
18 ॥ नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् । एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
18 // nābhyaraṇyāṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham / ekārṇavagate loke tatpaṅkajamapaṅkajam
19 ॥ येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये । सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
19 // yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye / sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ
20 ॥ महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः । उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः । यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
20 // mahābalena votsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ / uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ / yaḥ śeteśaśvataṃ yogamācchādya timiraṃ mahat
21 ॥ सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् । शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
21 // surāraṇīgarbhamadhatta divyaṃ tapaḥprakarṣādaditiḥ purāyam / śakraṃ ca yo daityagaṇaṃ ca rūddhaṃ garbhāvamānena bhṛśaṃ cakāra ha
22 ॥ पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् । कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
22 // padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityānsalileśayāṃstān / kṛtvā ca devāṃstridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtameva
23 ॥ गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
23 // gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā
24 ॥ अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् । प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
24 // agnimāhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśaṃ sruvam / prokṣaṇīyaṃ śrutaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca
25 ॥ अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि । भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
25 // atharṣīṃścaiva yaścakre havyabhāgapradānmakhe / havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝnapi / bhogārthaṃ yajñavidhinā yo yajño yajñakarmaṇi
26 ॥ यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि । यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
26 // yūpānsamitsruvaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīnapi / yajñiyāni ca dravyāṇi yajñiyāṃśca tathānalān
27 ॥ सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् । विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
27 // sadasyānyajamānāṃśca hyaśvamedhānkratuttamān / vicitrānrājasūyadīnpārameṣṭhyena karmaṇā
28 ॥ उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् । क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
28 // udgātrādīṃśca yaḥ kṛtvā yajñāṃllokānanukramam / kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālyameva ca
29 ॥ मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा । ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
29 // muhūrttāstithayo māsā dinaṃ saṃvatsaraṃ tathā / ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu
30 ॥ आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् । मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
30 // āyuḥ kṣetrāṇyatha balaṃ kṣaṇaṃ yadrūpasauṣṭhavam / medhāvitvaṃ ca śauryaṃ ca śāstrasyeva ca pāraṇam
31 ॥ त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
31 // trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ / traikālyaṃ trīṇi karmāṇi tisro mātrā guṇāstrayaḥ
32 ॥ सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा । सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
32 // sṛṣṭā lokeśvarāścaiva yena yena ca karmaṇā / sarvabhūtagaṇāḥ sṛṣṭāḥ sarvabhūtagaṇātmanā
33 ॥ क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः । गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
33 // kṣaṇaṃ saṃdhāya pūrveṇa yogena ramate ca yaḥ / gatāgatānāṃ yo netā sarvatra vividheśvaraḥ
34 ॥ यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
34 // yo gatirddharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmaṇām / cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā
35 ॥ चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः । दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
35 // cāturvidyasya yo vettā cāturāśamyasaṃśrayaḥ / digantaraṃ nabho bhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ
36 ॥ चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः । यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
36 // candrasūryadvayaṃ jyotiryugeśāḥ kṣaṇadācarāḥ / yaḥ paraṃ śruyate devo yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ
37 ॥ यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् । आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
37 // yaḥ paraṃ tamasaḥ prāhuryaḥ paraṃ paramātmavān / ādityādistu yo devo yaśca daityāntako vibhuḥ
38 ॥ युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः । सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
38 // yugānteṣvantako yaśca yaśca lokāntakāntakaḥ / seturyo lokasetūnāṃ medho yo madhyakarmaṇām
39 ॥ वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
39 // vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām / somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto 'gnivarcasām
40 ॥ मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
40 // manuṣyāṇāṃ manurbhūtastapobhūtastapasvinām / vinayo nayatṛptānāṃ tejastejasvināmapi
41 ॥ विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
41 // vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi / ākāśaprabhavo vāyurvāyuprāṇo hutāśanaḥ
42 ॥ देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः । रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
42 // devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gnermadhusūdanaḥ / rasācchoṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitānmāsamucyate
43 ॥ मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते । अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
43 // māṃsātta medaso janma medaso 'sthi nirucyate / asyno majjā samabhavanmajjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ
44 ॥ शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा । तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
44 // śukrādgarbhaḥ samābhava drasamūlena karmaṇā / tatrāpāṃ prathamāvāpaḥ sa saumyo rāśirucyate
45 ॥ गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते । शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
45 // garbho 'śmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśirucyate / śukraṃ somātmakaṃ vidyādārttavaṃ pāvakātmakam
46 ॥ भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ । कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
46 // bhāvau rasānugāvetau vīrye ca śaśipāvakau / kaphavarge bhavecchukraṃ pittavarge ca śoṇitam
47 ॥ कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् । देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
47 // kaphasya tdṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam / dehasya madhye tdṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam
48 ॥ नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः । मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
48 // nābhiścodara saṃsthā tu tatra devo hutāśanaḥ / manaḥ prajāpatirjñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate
49 ॥ पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् । एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
49 // pittamagniḥ smṛto hyetadagnīṣomātmakaṃ jagat / evaṃ pravarttite garbhe vṛtte karkandhusaṃnibhe
50 ॥ वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना । स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
50 // vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā / sa pañcadhā śarīrastho vidyate varddhayetpunaḥ
51 ॥ प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
51 // prāṇāpānau samānaśca hyudāno vyāna eva ca / prāṇo 'sya paramātmānaṃ varddhayanparivarttate
52 ॥ अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः । व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
52 // apānaḥ paścimaṃ kāyamu dāno 'rddhaṃ śarīriṇaḥ / vyāno vyānīyate yena samānaḥ sarvasaṃdhiṣu
53 ॥ भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
53 // bhūtāvāptistatastasya jāyatendriyagocarā / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
54 ॥ सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे । पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
54 // sarvedriyaniviṣṭāste svasvayogaṃ pracakrire / pārthivaṃ dehamāhustu prāṇātmānaṃ ca mārutam
55 ॥ छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते । ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
55 // chidrāṇyākāśayonīni jalātsrāvaḥ pravarttate / jyotiścakṣuṣi koṣṭho 'smātteṣāṃ yannāmataḥ smṛtam
56 ॥ संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः । इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
56 // saṃgrāhya viṣayāṃścaiva yasya vīryātpravartitāḥ / ityetānpuruṣaḥ sarvānsṛjatyekaḥ sanātanaḥ
57 ॥ नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः । एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
57 // naidhane 'sminkathaṃ loke naratvaṃ viṣṇurāgataḥ / eṣa naḥ saṃśayo dhīmanneṣa vai vismayo mahān
58 ॥ कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् । श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
58 // kathaṃ gatirgatimatāmāpanno mānuṣīṃ tanum / śrotumicchāmahe viṣṇoḥ karmāṇi ca yathākramam
59 ॥ आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते । विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
59 // āścaryaṃ paramaṃ viṣṇurvedairdevaścai kathyate / viṣṇorutpattimāścaya kathayasva mahāmate
60 ॥ एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् । प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः । कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
60 // etadāścaryamākhyātaṃ kathyatāṃ vai sukhāvaham / prakhyātabalavīryasya prādurbhāvanmahātmanaḥ / karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇoḥ sattvamihocyate
61 ॥ सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
61 // sūta uvāca ahaṃ vaḥ kīrttayiṣyāmi prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ
62 ॥ यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः । भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
62 // yathā babhūva bhagavānmānuṣeṣu mahātapāḥ / bhṛgustrīvadhadoṣeṇa bhṛguśāpena mānuṣe
63 ॥ जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये । तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
63 // jāyate ca yugānteṣu devakāryārthasiddhaye / tasya divyāṃ tanuṃ viṣṇorgadato me nibodhata
64 ॥ युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः । कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह । भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
64 // yugadharme parāvṛtte kāle ca śithile prabhuḥ / karttuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha / bhṛgoḥ śāpanimittena devāsurakṛtena ca
65 ॥ ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् । एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
65 // ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ devāsurakṛte tadvyāhāramavāptavān / etadveditumicchāmo vṛttaṃ devāsuraṃ katham
66 ॥ सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
66 // sūta uvāca devāsuraṃ yathāvṛttaṃ bruvatastannibodhata
67 ॥ हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति । बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
67 // hiraṇyakaśipurdaityastrailokyaṃ prākpraśāsati / balinādhiṣṭhitaṃ rājyaṃ punarlokatraye kramāt
68 ॥ सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह । युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
68 // sakhyamāsītparaṃ teṣāṃ devānāmasuraiḥ saha / yugākhyā daśa saṃpūrṇā hyāsīdavyāhataṃ jagat
69 ॥ निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् । बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
69 // nideśasthāyinaścaiva tayordevāsurābhavan / baddhe balau vivādo 'tha saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ
70 ॥ देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् । तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
70 // devāsurāṇāṃ ca tadā ghoraḥ kṣayakaro mahān / teṣāṃ dvīpanimittaṃ vai saṃgrāmā bahavo 'bhaven
71 ॥ वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः । नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
71 // varāhe 'smindaśa dvau ca ṣaṇḍāmarkāntagāḥ smṛtāḥ / nāmatastu samāsena śṛṇudhvaṃ tānvivakṣataḥ
72 ॥ प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः । तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
72 // prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ / tṛtīyaḥ sa tu vārāhaścaturtho 'mṛtamanthanaḥ
73 ॥ संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः । षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
73 // saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ / ṣaṣṭho hyāḍībakasteṣāṃ saptamastraipuraḥ smṛtaḥ
74 ॥ अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः । वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
74 // andhakāro 'ṣṭamasteṣāṃ dhvajaśca navamaḥ smṛtaḥ / vārtraśca daśamo ghorastato hālāhalaḥ smṛtaḥ
75 ॥ स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
75 // smṛto dvādaśakasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalo 'paraḥ / hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ
76 ॥ वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते । हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
76 // vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe kṛte / hiraṇyākṣo hato dvandve prativāde ca daivate
77 ॥ महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः । दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
77 // mahābalo mahāsattvaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ / daṃṣṭrayā tu varāheṇa sa daityastu dvidhākṛtaḥ
78 ॥ प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने । विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
78 // prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane / virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ
79 ॥ इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये । भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
79 // indreṇaiva sa vikramya nihatastārakāmaye / bhavādavadhyatāṃ prāpya viśeṣāstrādibhistu yaḥ
80 ॥ स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना । अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
80 // sa jaṃbho nihataḥ ṣaṣṭhe śakrāviṣṭena viṣṇunā / aśaknuvatsu deveṣu paraṃ soḍhumadaivatam
81 ॥ निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु । अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
81 // nihatā dānavāḥ sarve tripure tryaṃbakeṇa tu / atha daityāḥ surāścaiva rākṣasāstvandhakārike
82 ॥ जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः । सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
82 // jitā devamanuṣyeste pitṛbhiścaiva saṃgatāḥ / savṛtrāndānavāṃścaiva saṃgatānkṛtsnaśaśca tān
83 ॥ जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः । हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
83 // jaghne viṣṇusahāyena mahendrastena varddhitaḥ / hato dhvaje mahendreṇa mayāchatraśca yogavit
84 ॥ ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः । दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
84 // dhvajalakṣaṃ samāviśya vipracittiḥ mahānujaḥ / daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃhatānkṛtsnaśaśca tān
85 ॥ जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा । रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
85 // jayaddhālāhale sarvairdevaiḥ parivṛto vṛṣā / rajiḥ kolāhale sarvāndaityānparivṛto 'jayat
86 ॥ यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः । एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
86 // yajñasyāvabhṛthe jitvā ṣaṇḍāmakārai tu daivataiḥ / ete devāsurā vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu
87 ॥ सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
87 // surāsurakṣayakarāḥ prajānā maśivaśca ha / hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau
88 ॥ तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः । अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
88 // tathā śatasahasrāṇi hyadhikāni dvisaphatiḥ / aśītiśca sahasrāṇi trailokyasyeśvaro 'bhavat
89 ॥ पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः । षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
89 // pāraṃparyeṇa rājā tu balirvarṣārbudhaṃ punaḥ / ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi triṃśacca niyutāni ca
90 ॥ बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह । प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
90 // bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha / prahlādo nirjito 'bhūcca tāvatkālaṃ sahāsuraiḥ
91 ॥ इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः । दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
91 // indrāstrayaste vikhyātā hyasurāṇāṃ mahau jasaḥ / daityasaṃsthamidaṃ sarvamāsīddaśayugaṃ kila
92 ॥ अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः । त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
92 // aśapattu tataḥ śukro rāṣṭraṃ daśayugaṃ punaḥ / trailokyamidamavyagraṃ mahendro hyabhyayādbaleḥ
93 ॥ प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् । पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
93 // prahlādasya hṛte tasmiṃstrailokye kālaparyayāt / paryāyeṇaiva saṃprāptaṃ trailokyaṃ pākaśāsanam
94 ॥ ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् । यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
94 // tato 'surānparityajya yajño devānupāgamat / yajñe devānatha gate kāvyaṃ te hyasurāṃ bruvan
95 ॥ किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः । स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
95 // kiṃ tanno miṣatāṃ rāṣṭraṃ tyaktvā yajñaḥ surāngataḥ / sthātuṃ na śakrumo hyadya praviśāma rasātalam
96 ॥ एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा । माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
96 // evamukto 'bravīdetānviṣaṇṇaḥ sāṃtvayangirā / mābhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vaḥ surāḥ
97 ॥ वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् । कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
97 // vṛṣṭiroṣadhayaścaiva rasā vastu ca yatparam / kṛtsnāni hyapi tiṣṭhantu pāpasteṣāṃ sureṣu vai
98 ॥ युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया । ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
98 // yuṣmadarthaṃ pradāsyāmi tatsarva dhāryate mayā / tato devāsurāndṛṣṭvā dhṛtānkāvyena dhīmatā
99 ॥ अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया । एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
99 // amantrayaṃstadā te vai saṃvighnā vijigīṣayā / eṣa kāvya idaṃ sarvaṃ vyāvarttayati no balāt
100 ॥ साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् । प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
100 // sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannāpyāyayettu tān / prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe
101 ॥ ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै । जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
101 // tato devāstu saṃrabdhā dānavānabhisṛtya vai / jaghnustairvadhyamānāste kāvyamevābhidudruvuḥ
102 ॥ ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् । समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
102 // tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān / samārakṣata saṃtrastāndevebhyastānditeḥ sutān
103 ॥ काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् । तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
103 // kāvyo dṛṣṭvā sthitāndevāṃstatra daivamacintayat / tānuvāca tato dhyātvā pūrvavṛttamanusmaran
104 ॥ त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः । बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
104 // trailokyaṃ vijitaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥkramaiḥ / balirbaddho hato jaṃbho nihataśca virocanaḥ
105 ॥ महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः । तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
105 // mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ / taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatā ye pradhānataḥ
106 ॥ किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् । नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
106 // kiñcicchiṣṭāstu vai yūyaṃ yuddhe svalpe tu vai svayam / nītiṃ vo hi vidhāsyāmi kālaḥ kaścitpratīkṣyatām
107 ॥ यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च । अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
107 // yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāya ca / agnimāpyāyayeddhotā metraireṣa dahiṣyati
108 ॥ ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् । युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
108 // tato yāsyāmyahaṃ devaṃ mantrārthe nīlalohitam / yuṣmānanugrahīṣyāmi punaḥ paścādihāgataḥ
109 ॥ यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने । न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
109 // yūyaṃ tapaścaradhvaṃ vai saṃvṛtā valkalairvane / na vai devā vādhiṣyanti yāvadāgamanaṃ mama
110 ॥ अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् । योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
110 // apratīpāṃstato mantrāndevātprāpya maheśvarāt / yotsyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam
111 ॥ ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः । न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
111 // tataste kṛtasaṃvādā devānūcustato 'surāḥ / nyastaśastrā vayaṃ sarve lokānyūyaṃ kramantu vai
112 ॥ वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने । प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
112 // vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛttā valkalairvane / prahlādasya vacaḥ śrutvā satyānuvyātdṛtaṃ tu tat
113 ॥ ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह । न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
113 // tato devā nyavarttanta vijvarā muditāśca ha / nyastaśastreṣu daityeṣu svānvai jagmuryathāgatān
114 ॥ ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् । निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
114 // tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālaṃ pratīkṣyatām / nirutsukāstapoyuktāḥ kālaḥ kāryārthasādhakaḥ
115 ॥ पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः । स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
115 // piturmamāśramasthā vai saṃpratīkṣata dānavāḥ / sa saṃdiśyasurānkāvyo mahodevaṃ prapadya ca
116 ॥ प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् । मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
116 // praṇamyaivamuvācāyaṃ jagatprabhavamīśvaram / mantrānicchāmi he deva ye na saṃti bṛhaspatau
117 ॥ पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् । एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
117 // parābhavāya devānāmasureṣvabhayāvahān / evamukto 'bravīddevo mantrānicchasi vai dvija
118 ॥ व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः । पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
118 // vrataṃ cara mayoddiṣṭaṃ brahmacārī samāhitaḥ / pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai kuṇḍadhūmamavākśirāḥ
119 ॥ यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि । तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
119 // yadi pāsyati bhadraṃ te matto mantramavāpsyasi / tathokto devadevena sa śukrastu mahātapāḥ
120 ॥ पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत । व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
120 // pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabhāṣata / vrataṃ carāmyahaṃ deva yathoddiṣṭo 'smi vaiprabho
121 ॥ ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् । असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
121 // tato niyukto devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt / asurāṇāṃ hitārthāya tasmiñchukre gate tadā
122 ॥ मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे । तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
122 // mantrārthaṃ tatra vasati brahma caryaṃ maheśvare / tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rāṣṭraṃ nyastaṃ tadāsuraiḥ
123 ॥ तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् । प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
123 // tasmiñchidre tadāmarṣāddevāstānsamabhidravan / pragṛhītāyudhāḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ
124 ॥ दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः । उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
124 // dṛṣṭvāsuragaṇā devānpragṛhītāyudhānpunaḥ / utpetuḥ sahasā sarve saṃtrastāste tato 'bhavan
125 ॥ न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते । संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
125 // nyaste śastre 'bhaye datte hyācārye vratamāsthite / saṃtyajya samayaṃ devāste sapatnajighāṃsavaḥ
126 ॥ अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः । चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
126 // anācāryāstu bhadraṃ vo viśvastāstapase sthitāḥ / cīravalkājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ
127 ॥ रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन । अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
127 // raṇe vijetuṃ devānvai na śakṣyāmaḥ kathañcana / ayuddhena prapadyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram
128 ॥ प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् । दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
128 // prāpadyanta tato bhītāstayā caiva tadābhayam / dattaṃ teṣāṃ tu bhītānāṃ daityānāmabhayārthinām
129 ॥ तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् । अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
129 // tayā cābhyupapannāṃstāndṛṣṭvā devāstadāsurān / abhijaghnuḥ prasahyaitānvicārya ca balābalam
130 ॥ तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा । देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
130 // tata stānvadhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā / devī kruddhābravīdenānanindratvaṃ karomyaham
131 ॥ संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः । ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
131 // saṃstabhya śīghraṃ saṃraṃbhādindraṃ sābhyacarattataḥ / tataḥ saṃstaṃbhitaṃ dṛṣṭvā śakraṃ devāstu mūḍhavat
132 ॥ व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् । गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
132 // vyadravanta tato bhītā dṛṣṭvā śakraṃ vaśīkṛtam / gateṣu surasaṃgheṣu viṣmurindramabhāṣata
133 ॥ मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर । एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
133 // māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te neṣyāmi tvāṃ sureśvara / evamuktastato viṣṇuḥ praviveśa purandaraḥ
134 ॥ विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् । एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
134 // viṣmunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'vadat / eṣā tvāṃ viṣṇunā sārddha dahāmi maghavanbalāt
135 ॥ मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् । तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
135 // miṣatā sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam / tayābhibhūtau tau devāvindrāviṣṇū jajalpatuḥ
136 ॥ कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत । इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
136 // kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindramabhāṣata / indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvanno na dahe dvibho
137 ॥ विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् । ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
137 // viśeṣeṇābhibhūto 'hamimāṃ tajjahi māciram / tataḥ samīkṣya tāṃ viṣṇuḥ strīvadhaṃ karttumāsthitaḥ
138 ॥ अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः । तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
138 // abhidhyāya tataśśakramāpannaṃ satvaraṃ prabhuḥ / tasyāḥ saṃtvaramāṇāyāḥ śīghraṅkārī murārihā
139 ॥ त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् । क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
139 // tridhā viṣṇustato devaḥ krūraṃ buddhvā cikīrṣitam / kruddhastadastramāvidhya śiraściccheda mādhavaḥ
140 ॥ तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः । ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
140 // taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukopa bhṛgurīśvaraḥ / tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇurbhāryāvadhe tadā
141 ॥ यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता । तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
141 // yasmātte jānatā dharmamavadhyā strī niṣūditā / tasmāttvaṃ saptakṛtvo vai manuṣyeṣu prapadyase
142 ॥ ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः । सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
142 // tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ / sarvaloka hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha
143 ॥ अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् । समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
143 // anuvyāhṛtya viṣmuṃ sa tadādāya śiraḥ svayam / samānīya tataḥ kāye samāyojyedamabravīt
144 ॥ एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् । यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
144 // etāṃ tvāṃ viṣṇunā satyaṃ hatāṃ saṃjīvayāmyaham / yadi kṛtsno mayā dharmaścarito jñāyate 'pi vā
145 ॥ तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् । सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
145 // tena satyena jīvasva yadi satyaṃ bravīmyaham / satyābhivyahṛtāttasya devī saṃjīvitā tadā
146 ॥ तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् । ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
146 // tadā tāṃ prokṣya śītābhiradbhirjīveti so 'bravīt / tatastāṃ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭvā suptotthitāmiva
147 ॥ साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः । दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
147 // sādhusādhvityadṛśyānāṃ vācastāḥ sasvanurdiśaḥ / dṛṣṭvā saṃjīvitāmevaṃ devīṃ tāṃ bhṛguṇā tadā
148 ॥ मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् । असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
148 // miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ tadadbhutamivābhavat / asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitāṃ tataḥ
149 ॥ दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः । प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
149 // dṛṣṭvā śakro na lebhe 'tha śarma kāvyabhayāttataḥ / prajāgare tataścendro jayantīmātmanaḥ sutām
150 ॥ प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः । एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
150 // provāca matimānvākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ / eṣa kāvyo hyanindrāya carate dāruṇaṃ tapaḥ
151 ॥ तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् । गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
151 // tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto dhṛtimanā dṛḍham / gaccha saṃbhāvayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhe
152 ॥ तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता । देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
152 // taistairmano 'nukūlaiśca hyupacārairatadritā / devī sārīndraduhitā jayantī śubhacāriṇī
153 ॥ सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् । पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
153 // susvarūpadharāgāttaṃ durvahaṃ vratamāsthitam / pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā
154 ॥ गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी । गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
154 // gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvantī valgubhāṣiṇī / gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacāsukhaiḥ
155 ॥ शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः । पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
155 // śuśrūṣantyanukūlā ca uvāsa bahulāḥ samāḥ / pūrṇaṃ dhūmavrate cāpi ghore varṣasahasrake
156 ॥ वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा । एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
156 // vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto 'bhavastadā / evaṃ vrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kena cit
157 ॥ तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
157 // tasmāttvaṃ tapasā buddhyā śrutena ca balena ca / tejasā vāpi vibudhānsarvānabhibhaviṣyasi
158 ॥ यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन । सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
158 // yacca kiñcinmamabrahma vidyate bhṛgunandana / sāṃga ca sarahasyaṃ ca yajñopaniṣadastathā
159 ॥ प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् । सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
159 // pratibhāti te sarvaṃ tadvācyaṃ tu na kasyacit / sarvābhibhāvī tena tvaṃ dvijaśreṣṭho bhaviṣyasi
160 ॥ एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः । प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
160 // evaṃ dattvā varaṃ tasyai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ / prajeśatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvaṃ ca vai dadau
161 ॥ एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः । हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
161 // etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ / harṣātprādurbabhau tasya divyaṃ stotraṃ maheśituḥ
162 ॥ तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् । नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
162 // tadā tiryaksthitastvevaṃ tuṣṭuve nīlalohitam / namo 'stu śitikaṇṭhāya surādyāya suvarcase
163 ॥ लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते । कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
163 // lelihānāya lehyāya vatsarāya jagatpate / kapardine hyūrddhvaromṇe haryakṣavaradāya ca
164 ॥ संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे । उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
164 // saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase / uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe
165 ॥ वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे । निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
165 // vasuretāya rudrāya tapase cīravāsase / nisvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca
166 ॥ कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च । गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
166 // kavaye rājavṛddhāya takṣakakrīḍanāya ca / giriśāyārkanetrāya yataye cājyapāya ca
167 ॥ सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च । सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
167 // suvṛttāya suhastāya dhanvine bhārgavāya ca / sahasrabāhave caiva sahasrāmalacakṣuṣe
168 ॥ सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च । सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
168 // sahasrakukṣaye caiva sahasracaraṇāya ca / sahasraśirase caiva bahurūpāya vedhase
169 ॥ भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च । निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
169 // bhavāya viśvarūpāya śvetāya puruṣāya ca / niṣaṅgiṇe kavacine sūkṣmāya kṣapaṇāya ca
170 ॥ ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च । महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
170 // tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca / mahādevāya sarvāya viśvarūpaśivāya ca
171 ॥ हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च । धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
171 // hiraṇyāya vasiṣṭhāya varṣāya madhyamāya ca / dhāmne caiva piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca
172 ॥ पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च । दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा । मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
172 // pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca / dundubhyāyaikapādāya arhāya buddhaye tathā / mṛgavyādhāya sarvāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca
173 ॥ बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च । कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
173 // bahurūpāya cogrāya trinetrāyeśvarāya ca / kapiloyaikavīrāya mṛtyave tryaṃbakāya ca
174 ॥ वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च । आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
174 // vāstoṣpate pinākāya śaṅkarāya śivāya ca / āraṇyāya gṛhasthāya yatine bahmacāriṇe
175 ॥ सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च । अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
175 // sāṃkhyāya caiva yogāya dhyānine dīkṣitāya ca / antarhitāya sarvāya tapyāya vyāpine tathā
176 ॥ बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च । रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
176 // buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca / rodhase caikitānāya brahmiṣṭhāya mahārṣaye
177 ॥ चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च । शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
177 // catuṣpādāya medhyāya varmiṇe śīghragāya ca / śikhaṇḍine kapālāya daṇḍine viśvamedhase
178 ॥ अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे । क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
178 // apratītāya dīptāya bhāskarāya sumedhase / krūrāya vikṛtāyaiva bībhatsāya śivāya ca
179 ॥ शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे । पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
179 // śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave / piśitāśāya śarvāya meghāya vaidyutāya ca
180 ॥ दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च । अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
180 // dakṣāya ca jaghanyāya lokānāmīśvarāya ca / anāmayāya cedhmāya hiraṇyāyaikacakṣuṣe
181 ॥ श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते । महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
181 // śreṣṭhāya vāmadevāya īśānāya ca dhīmate / mahākalpāya dīptāya rodanāya hasāya ca
182 ॥ दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने । भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
182 // dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine / bhṛgunāthāya śukrāya gahvariṣṭhāya dhīmate
183 ॥ अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च । दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
183 // amoghāya praśāntāya sadā viprapriyāya ca / digvāsaḥ kṛttivāsāya bhagaghnāya namo 'stu te
184 ॥ पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः । प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
184 // paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ / prabhave ṛgyajuḥsāmne svāhāyai ca sudhāya ca
185 ॥ वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः । स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
185 // vaṣaṭkāratamāyaiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ / sraṣṭre dhātre tathā kartre hartre ca kṣapaṇāya ca
186 ॥ भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः । वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
186 // bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ / vasave caiva sādhyāya rudrādityāśvināya ca
187 ॥ विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः । अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
187 // viśvāya marute caiva tubhyaṃ devātmane namaḥ / agnīṣomavidhijñāya paśumantrau ṣadhāya ca
188 ॥ दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः । तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
188 // dakṣiṇāvabhṛthāyaiva tubhyaṃ yajñātmane namaḥ / tapase caiva satyāya tyāgāya ca śamāya ca
189 ॥ अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च । सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
189 // ahiṃsāyātha lobhāya suveṣāyāniśāya ca / sarvabhūtātprabhūtāya tubhyaṃ yogātmane namaḥ
190 ॥ पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च । जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
190 // pṛthivyai cāntarikṣāya mahāse tridivāya ca / janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ
191 ॥ अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च । तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
191 // avyaktāyātha mahate bhūtāyaivendriyāya ca / tanmātrāyātha mahate tubhyaṃ tattvātmane namaḥ
192 ॥ नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च । शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
192 // nityāya cāpyaliṅgāya sūkṣmāya cetarāya ca / śuddhāya vibhave caiva tubhyaṃ nityātmane namaḥ
193 ॥ नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु । सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
193 // namaste triṣu lokeṣu svaranteṣu bhuvādiṣu / satyāntamaharādyeṣu caturṣu ca namo 'stu te
194 ॥ नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो । मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
194 // nāmastotre mayā hyasminyadasadvyāhṛtaṃ prabho / madbhakta itibrahmaṇya sarvaṃ tatkṣantumarhasi