105 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः ॥ 67॥ ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना । किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया
105 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde dhanvantarisaṃbhavādivarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 67// ṛṣaya ūcuḥ marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā / kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyayā
1 ॥ सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः । मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप
1 // sūta uvāca āharatsa marutsomamannakāmaḥ prajeśvaraḥ / māsimāsi mahātejāḥ ṣaṣṭisaṃvatsarānnṛpa
2 ॥ तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः । अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्
2 // tena te marutastasya marutsomena toṣitāḥ / akṣayyānnaṃ daduḥ prītāḥ sarvakāmaparicchadam
3 ॥ अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते । कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि
3 // annaṃ tasya sakṛdbhuktamahorātraṃ na kṣīyate / koṭiśo dīya mānaṃ ca sūryasyodayanādapi
4 ॥ मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः । तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः
4 // mitrajyotestu kanyāyā maritasya ca dhīmataḥ / tasmājjātā mahāsattvā dharmajñā mokṣadarśinaḥ
5 ॥ संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः । यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः
5 // saṃnyasya gṛhadharmāṇi vairāgyaṃ samupasthitāḥ / yatidharmamavāpyeha brahmabhūyāya te gatāḥ
6 ॥ अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् । क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः
6 // anenasaḥ suto jātaḥ kṣatradharmaḥ pratāpavān / kṣatradharmasuto jātaḥ pratipakṣo mahātapāḥ
7 ॥ प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः । सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्
7 // pratipakṣasutaścāpi sṛṃjayo nāma viśrutaḥ / sṛṃjayasya jayaḥ putro vijayastasya jajñivān
8 ॥ विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः । इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्
8 // vijayasya jayaḥ putrastasya haryaśvakaḥ smṛtaḥ / iryaśvasya suto rājā sahadevaḥ pratāpavān
9 ॥ सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः । अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः
9 // sahadevasya dharmātmā ahīna iti viśrutaḥ / ahīnasya cayatsenastasya putro 'tha saṃkṛtiḥ
10 ॥ संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः । इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत
10 // saṃkṛterapi dharmātmā kṛtadharmā mahāyaśāḥ / ityete kṣatradharmāṇo nahuṣasya nibodhata
11 ॥ नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः । यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः
11 // nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ / yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ
12 ॥ यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः । काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा
12 // yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tato 'varaḥ / kākutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe patnīṃ yatistadā
13 ॥ स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः । तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः
13 // sa yatirmokṣamāsthāya brahmabhūto 'bhavanmuniḥ / teṣāṃ madhye tu pañcānāṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
14 ॥ देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह । शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः
14 // devayānīmuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa ha / śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ
15 ॥ यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
15 // yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayāno vyajāyata / druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
16 ॥ अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् । रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्
16 // ajījananmahāvīryānsutāndevasutopamān / rathaṃ tasmai dadau śakraḥ prītaḥ paramabhāsvaram
17 ॥ असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी । युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्
17 // asaṃgaṃ kāñcanaṃ divyamakṣayau ca maheṣudhī / yuktaṃ manojavairaśvairyena kanyāṃ samudvahat
18 ॥ स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् । ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः
18 // sa tena rathamukhyena jigāya satataṃ mahīm / yayātiryudhi durddharṣo devadānavamānavaiḥ
19 ॥ पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी । यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः
19 // pauravāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca sarveṣāṃ so 'bhavadrathī / yāvatsudeśaprabhavaḥ kauravo janamejayaḥ
20 ॥ कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह । जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः
20 // kuroḥ pautrasya rājñaratu rājñaḥ pārīkṣitasya ha / jagāma saratho nāśaṃ śāpādgārgyasya dhīmataḥ
21 ॥ गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः । दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः
21 // gārgyasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ / durbuddhirhiṃsayā māsa lohagandhī narādhipaḥ
22 ॥ स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः । पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्
22 // sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ / paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit
23 ॥ ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित । स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा
23 // tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacita / sa prāyācchaunakamṛṣiṃ śaraṇaṃ vyathitastadā
24 ॥ इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः । योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्
24 // indrotonāma vikhyāto yo 'sau muni rudāradhīḥ / yojayāmāsa caindrotaḥ śaunako janamejayam
25 ॥ अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः । स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह
25 // aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ / sa lohagandho vyanaśatta syāvabhṛthametya ha
26 ॥ स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा । दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः
26 // sa vai divyo rathastasmādvasoścedipatestathā / dattaḥ śakrena tuṣṭena lebhe tasmādbṛhadrathaḥ
27 ॥ ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् । प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः
27 // tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam / pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ
28 ॥ स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः । पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः
28 // sa jarāṃ prāpya rājarṣiryayātirnahuṣātmajaḥ / putraṃ śreṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca yadumityabravīdvacaḥ
29 ॥ जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने
29 // jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ / kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smi yauvane
30 ॥ त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह
30 // tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha / jarāṃ me pratigṛhṇīṣva taṃ yaduḥ pratyuvāca ha
31 ॥ अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता । सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्
31 // anirdiṣṭā hi me bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā / sā tu vyāyāmasādhyā vai na grahīṣyāmi te jarām
32 ॥ जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः । तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे
32 // jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ / tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe
33 ॥ सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः । वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः
33 // sitaśmaśrudharo dīno jarayā śithilīkṛtaḥ / valīsaṃtatagātraśca nirāśo durbalākṛtiḥ
34 ॥ अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने । सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये
34 // aśaktaḥ kāryakaraṇe paribūtastu yauvane / sahopavītibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye
35 ॥ संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै
35 // saṃti te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa / pratigṛhṇantu dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai
36 ॥ स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः । उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्
36 // sa evamukto yadunā dīvrakopasamanvitaḥ / uvāca vadatāṃ śreṣṭo jyeṣṭhaṃ taṃ garhayansutam
37 ॥ आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव । मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः
37 // āśramaḥ kastavānyo 'sti ko vā dharmavidhistava / māmanādṛtya durbuddhe yadahaṃ tava deśikaḥ
38 ॥ एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् । यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
38 // evamuktvā yaduṃ rājā śaśāpainaṃ sa manyumān / yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
39 ॥ तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति । तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
39 // tasmānna rājyabhāṅmūḍha prajā te vai bhaviṣyati / turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
40 ॥ तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् । जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः
40 // turvasuruvāca na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm / jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojana kāritāḥ
41 ॥ तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे । ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
41 // tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe / yayātiruvāca yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
42 ॥ तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति । संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च
42 // tasmātprajānu vicchedaṃ turvaso tava yāsyati / saṃkīrṇeṣu ca dharmeṇa pratilomanareṣu ca
43 ॥ पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि । गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा । वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः
43 // piśitāśiṣu cānyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi / gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu vā / vāsaste pāpa mleccheṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ
44 ॥ सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः
44 // sūta uvāca evaṃ tu turvasuṃśaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ
45 ॥ शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् । द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्
45 // śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt / druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm
46 ॥ जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे । पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
46 // jarā varṣasahasraṃvai yauvanaṃ svaṃ dadasva me / pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam
47 ॥ स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह । द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् । न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये
47 // svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha / druhyuruvāca nāroheta rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam / na sukhaṃ cāsya bhavati na jarāṃ tena kāmaye
48 ॥ ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
48 // yayātiruvāca yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
49 ॥ तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् । नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति
49 // tasmāddruhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kvacit / nauplavottarasaṃcārastava nityaṃ bhaviṣyati
50 ॥ अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि । अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह
50 // arājā rājavaṃśastvaṃ tatra nityaṃ vasiṣyasi / ano tvaṃ pratipādyasva pāpmānaṃ jarayā saha
51 ॥ एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते । अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा । न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये
51 // evaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te / anuruvāca jīrṇaḥ śiśurivāśakto jarayā hyaśuciḥ sadā / na juhoti sa kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye
52 ॥ ययातिरूवाच । यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
52 // yayātirūvāca / yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi
53 ॥ जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे । प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव
53 // jarādoṣa stvayokto 'yaṃ tasmāttvaṃ pratipatsyase / prajā ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyatyano tava
54 ॥ अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि । पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
54 // agnipraskandanaparāstvaṃ vāpyevaṃ bhaviṣyasi / pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha
55 ॥ जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः । काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने
55 // jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ / kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smiyauvane
56 ॥ कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव । पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
56 // kañcitkālaṃ careyaṃ vai viṣayānvayasā tava / pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam
57 ॥ स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह । सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा
57 // svaṃ caiva pratipatsye 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha / sūta uvāca evamuktaḥ pratyuvāca putraḥ pitaramañjasā
58 ॥ यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च । प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह
58 // yathā tu manyase tāta kariṣyāmi tathaiva ca / pratipatsye ca te rājanpāpmānaṃ jarayā saha
59 ॥ गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् । जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव
59 // gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmānyathepsitān / jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava
60 ॥ यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् । ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते
60 // yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathārthavat / yayātiruvāca pūro prīto 'smi bhadraṃ te prītaścedaṃ dadāmi te
61 ॥ सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति । सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः
61 // sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati / sūta uvāca pūroranumato rājā yayātiḥ svajarāṃ tataḥ
62 ॥ संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु । गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः
62 // saṃkrāmayāmāsa tadā prāsādadbhārgavasya tu / gauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ
63 ॥ प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् । यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्
63 // prītiyukto naraśreṣṭhaścacāra viṣayānsvakān / yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham
64 ॥ धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि । देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च
64 // dharmāvirodhī rājendro yathāśakti sa eva hi / devānatarpayadyajñaiḥ pitṝñśrāddhaistathaiva ca
65 ॥ दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् । अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः
65 // dārānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān / atithīnannapānaiśca vaiśyaṃśca paripālanaiḥ
66 ॥ आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च । धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्
66 // ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca / dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayat
67 ॥ ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः । स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः
67 // yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ / sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ
68 ॥ अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् । स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्
68 // avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam / sa mārgamāṇaḥ kāmānāmataddoṣanidarśanāt
69 ॥ विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने । अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा
69 // viśvācyā sahito reme vaibrāje nandane vane / apaśyatsa yadā tānvai varddhamānānnṛpastadā
70 ॥ गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत । संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः
70 // gatvā pūroḥ sakāśaṃ vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata / saṃprāpya sa tu tānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ
71 ॥ कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः । परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च
71 // kālaṃ varṣasahasraṃ vai sasmāra manujādhipaḥ / parisaṃkhyāya kāle ca kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca
72 ॥ पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह । यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम
72 // pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha / yathā sukhaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama
73 ॥ सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव । पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्
73 // sevitā viṣayaḥ putra yauvanena mayā tava / pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇa tvaṃ svayauvanam
74 ॥ राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः । प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः
74 // rājyaṃ ca tvaṃ gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ / pratipede jarāṃ rājā yayātirnahuṣātmajaḥ
75 ॥ यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः । अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्
75 // yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ / abhiṣektukāmaṃ ca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam
76 ॥ ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् । कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो
76 // brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan / kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho
77 ॥ ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे । यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः
77 // jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ dāsyasi pūrave / yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanudaturvasuḥ
78 ॥ शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च । कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति । सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय
78 // śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato 'nuḥ pūrureva ca / kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati / sutaḥ saṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ samanupālaya
79 ॥ ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः
79 // yayātiruvāca brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ
80 ॥ ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन । मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते
80 // jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathañcana / mātāpitrorvacanakṛdvīraḥ putraḥ praśasyate
81 ॥ मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः । प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः
81 // mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ / pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃmataḥ
82 ॥ स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु । यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च
82 // sa putraḥ putravadyaśca varttate pitṛmātṛṣu / yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca
83 ॥ द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् । पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः
83 // druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam / pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ
84 ॥ कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम । सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा
84 // kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama / sarve kāmā mama kṛtāḥ pūruṇā puṇyakāriṇā
85 ॥ शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् । पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते
85 // śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam / putro yastvānuvartteta sa rājā tu mahāmate
86 ॥ प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् । यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
86 // prajā ūcuḥ bhavato 'numato 'pyevaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām / yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā
87 ॥ सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः । अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव
87 // sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabhuḥ / arhe 'sya pūrū rājyasya yaḥ priyaḥ priyakṛttava
88 ॥ वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् । पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा
88 // varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram / paurajāna padaistuṣṭairityukte nāhuṣastadā
89 ॥ अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः । दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्
89 // abhiṣicya tataḥ pūruṃ sa rājye sutamātmanaḥ / diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ tu nyaveśayat
90 ॥ दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् । प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ
90 // dakṣiṇāparato rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyaveśayat / pratīcyāmuttarasyāṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca tāvubhau
91 ॥ सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् । व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा
91 // saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām / vyabhajatpañcadhā rājā putrebhyo nāhuṣastadā
92 ॥ तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते
92 // tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā / yathāpradeśaṃ dharmajñairdharmeṇa pratipānyate
93 ॥ एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा । पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः
93 // evaṃ vibhajya pṛthivīṃ putrebhyo nāhuṣastadā / putrasaṃkrāmitaśrīstu prītimā nabhavannṛpaḥ
94 ॥ धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु । प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु
94 // dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca rājyaṃ caiva suteṣu tu / prītimānabhavadrājā bhāramāveśya bandhuṣu
95 ॥ अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना । याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः
95 // atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā / yābhiḥ pratyāharetkāmātkūrmauṃ'gānīva sarvaśaḥ
96 ॥ न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
96 // na jātu kāmaḥ kāmānamupabhogena śāmyati / haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate
97 ॥ यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति
97 // yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ / nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati
98 ॥ यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
98 // yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣvamaṅgalam / karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā
99 ॥ यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
99 // yadā parānna bibheti yadānyasmānna bibhyati / yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā
100 ॥ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
100 // yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ / yaiṣā prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
101 ॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति
101 // jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ / jīvitāśā dhanāśā ca jīryato 'pi na jīryati
102 ॥ यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् । कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्
102 // yacca kāmasukhaṃ loke yaccha divyaṃ mahatsukham / kṛṣṇākṣayasukhasyaitatkalāṃ narhanti ṣoḍaśīm
103 ॥ एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् । भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः
103 // evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prasthito vanam / bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ
104 ॥ पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् । तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः
104 // pālayitvā vrataṃ cārṣaṃ tatraiva svarga māptavān / tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ
105 ॥ यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः । धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः
105 // yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva gabhastibhiḥ / dhanyaḥ prajāvā nāyuṣmānkīrttimāṃśca bhavennaraḥ
106 ॥ ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः
106 // yayāteścāritaṃ sarvaṃ paṭhañchṛṇvandvijottamāḥ