37 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ॥ 58॥ बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः । परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्
37 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokta madhyamabhāge tṛtīya upāddhātapāde 'ṣṭapañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 58// bṛhaspatiruvāca ṛṣayastveva muktāstu paraṃ harṣamupāgatāḥ / paraṃ śuśrūṣayā bhūyaḥ papracchustadanantaram
1 ॥ ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् । स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्
1 // ṛṣaya ūcuḥ vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāṃ cāmitatejasām / sthitiṃ caiṣāṃ prabhāvaṃ ca brūhi naḥ paripṛcchatām
2 ॥ एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः । शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः
2 // evamuktastatastaistu tadāsau lomaharṣaṇaḥ / śṛṇvatāmuttarākhyāne ṛṣīṇāṃ vākya kovidaḥ
3 ॥ अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम
3 // akhyānakuśalo bhūyaḥ paraṃ vākyamuvāca ha / bruvato me nibodhaṃśca ṛṣirāha yathā mama
4 ॥ वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् । स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत
4 // vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāṃ cāmitatejasām / sthitiṃ caiṣāṃ prabhāvaṃ ca kramato me nibodhata
5 ॥ वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी
5 // varuṇasya sapatnīkān stutā devī udāhṛtā / tasyāḥ putrau kalirvaidyaḥ stutā ca surasuṃdarī
6 ॥ कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह । वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ
6 // kaliputrau mahāvīryauṃ jayaśca vijayaśca ha / vaidyaputrau ghṛṇiścaiva muniścaiva mahābalau
7 ॥ प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ । भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः
7 // prattānāmanu kāmānāmanyonyasya prabhakṣiṇau / bhakṣyitvā tāvanyonyaṃ vināśaṃ samavāpnutaḥ
8 ॥ कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः
8 // kaliḥ surāyāḥ saṃjñeyastasya putro madaḥ smṛtaḥ / smṛtā hiṃsā kalerbhāryā śreṣṭhā yā nikṛtasmṛtiḥ
9 ॥ प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः । नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा
9 // prasūtānye kaleḥ putrāścatvāraḥ puruṣādakāḥ / nāke vighnaśca vikhyāto bhadramovidhamastathā
10 ॥ अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् । भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः
10 // aśiraskatayā vighno nākaścaivāśarīravān / bhadramaścaikahasto 'bhūdvidhamaścaikapātsmṛtaḥ
11 ॥ भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा । रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः
11 // bhadramasya tathāpatnī tāmasī pūtanā tathā / revatī vidhamasyāpi tayoḥ putrāḥ sahasraśaḥ
12 ॥ नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी । राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः
12 // nākasya śakuniḥ patnī vighnasya ca ayo mukhī / rākṣasāstu mahāvīryāḥ saṃdhyādvayavicārimaḥ
13 ॥ रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः । ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः
13 // revatīpūtanāputrā naiṛtā nāmataḥ smṛtāḥ / grahaste rākṣasāḥ sarve bālānāṃ tu viśeṣataḥ
14 ॥ स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः । बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी
14 // skandasteṣāmadhipatirbrahmaṇo 'numataḥ prabhuḥ / bṛhaspateryā bhaginī varastrī brahmacāriṇī
15 ॥ योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा । प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च
15 // yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā carate sadā / prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ca
16 ॥ विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः । त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः
16 // viśvakarmā surastasyā jātaḥ śilpiprajāpatiḥ / tvaṣṭā virājo rūpāṇi dharmapautra udāradhīḥ
17 ॥ कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः । यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह
17 // karttā śilpisahasrāṇāṃ tridaśānāṃ tu yogataḥ / yaḥsarveṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha
18 ॥ मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः । प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना
18 // mānuṣāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ / prahrādī viśrutā tasya patnī tvaṣṭurvirocanā
19 ॥ विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा । देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः
19 // virocanasya bhaginī mātā triśirasastathā / devācāryasya mahato viśvarūpasya dhīmataḥ
20 ॥ विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः । सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी
20 // viśvakarmātmajaśvaiva viśvakarmā mayaḥ smṛtaḥ / sureṇuriti vikhyātā svasā tasya yavīyasī
21 ॥ त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता । प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः
21 // tvāṣṭrī yā saviturbhāryā punaḥ saṃjñeti viśrutā / prāsūta sā mahābhāgaṃ manuṃ jyeṣṭhaṃ vivasvataḥ
22 ॥ यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह । सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी
22 // yamau prāsūta ca punaryamaṃ ca yamunāṃ ca ha / sā tu gatvā kurūndevī vaḍavā rūpadhāriṇī
23 ॥ सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ । प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल
23 // savituścāsya rūpasya nāsikābhyāṃ tu tau smṛtau / prāsūta sā mahābhāga tvantarikṣe 'śvinau kila
24 ॥ नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ । ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः
24 // nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca mārttaṇḍasyātmajāvubhau / ṛṣaya ūcuḥ kasmānmārttaṇḍa ityeṣa vivasvānudito budhaiḥ
25 ॥ किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत । एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्
25 // kimarthaṃ sāsurūpā vai nāsikābhyāmasūyata / etadveditumicchāmo sarvaṃ no brūhi pṛcchatām
26 ॥ सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् । गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्
26 // sūta uvāca cirotpannamatirbhinnamaṇḍaṃ tvaṣṭrā vidāritam / garbhavadhaṃ bhrāntaḥ kaśyapo vidruto bhavet
27 ॥ अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् । नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ
27 // aṇḍe dvidhākṛte tvaṇḍaṃ dṛṣṭvā tvaṣṭedamabravīt / naitannyūnaṃ bhavādaṇḍaṃ mārttaṇḍastvaṃ bhavānagha
28 ॥ न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्
28 // na khalvayaṃ mṛtoṃ'ḍastha iti snehātpitābravīt / tasya tadvacanaṃ śrutvā nāmānvarthamudāharan
29 ॥ यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते । तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते
29 // yanmārttaṇḍo bhavetyuktastvaṇḍātsoṃḍe dvidhākṛte / tasmādvivasvānmārttaṇḍaḥ purāṇajñairvibhāvyate
30 ॥ ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः । विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः
30 // tataḥ prajāḥ pravakṣyāmi mārttaṇḍasya vivasvataḥ / vijajñe saviturbhāryā saṃjñā putrāṃstu trīnpunaḥ
31 ॥ मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा । शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः
31 // manuṃ yamīṃ yamaṃ caiva chāyā sā tapatī tathā / śanaiścaraṃ tathaivaite mārttaṇḍasyātmajāḥ smṛtāḥ
32 ॥ विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः । तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
32 // vivasvānkaśyapājjajñe dākṣāyiṇyāṃ mahāyaśāḥ / tasya saṃjñābhavadbhāryā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ
33 ॥ सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता । सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः
33 // sureṇuriti vikhyātā punaḥ saṃjñeti viśrutā / sā tu bhāryā bhagavato mārttaṇḍasyātitejasaḥ
34 ॥ न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् । अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते
34 // na khalvaye mṛto hyaṇḍe iti snehāttamabravīt / ajānankaśyapaḥ snehāt mārttaṇḍa iti cocyate
35 ॥ तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः । येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः
35 // tejastvabhyadhikaṃ tasya nityameva vivasvataḥ / yenāpi tāpayāmāsa trīlloṅkānkaśyapātmajaḥ
36 ॥ त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च
36 // trīṇyapatyāni saṃjñāyāṃ janayāmāsa vai raviḥ / dvau sutau tu mahāvīryauṃ kanyaikā viditaiva ca
37 ॥ मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः । ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः
37 // manurvaivasvato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ / tato yamo yamī caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ
38 ॥ असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः
38 // asahyatejastadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ / asahantī svakāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame punaḥ
39 ॥ महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता । प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत
39 // mahābhāgā tu sā nārī tasyāśchāyāsamudgatā / prāñjaliḥ prayatā bhūtvā punaḥ saṃjñāmabhāṣata
40 ॥ वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् । अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः
40 // vadasva kiṃ mayā kāryaṃ sā saṃjñā tāmathābravīt / ahaṃ yāsyāpi bhadraṃ te svameva bhavanaṃ pituḥ
41 ॥ त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया । इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी
41 // tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā / imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī
42 ॥ भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया । इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा
42 // bharttavyā naivamākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā / imau ca bālakau mahyaṃ tathetyuktā tathā ca sā
43 ॥ त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी । पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्
43 // tvaṣṭuḥ samīpamagamadvrīḍiteva tapasvinī / pitā tāmāgatāṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ saṃjñāmathābravīt
44 ॥ भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः । अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता
44 // bharttuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ / agamadvaḍavā bhūtvācchādya rūpamaninditā
45 ॥ उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा । द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्
45 // uttarānsā kurūngatvā tṛṇānyatha cacāra sā / dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyamiti cintya tām
46 ॥ आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ । पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू
46 // ādityo janayāmāsa putrāvādityavarcasau / pūrvajasya manostulyau sādṛśyena tu tau prabhū
47 ॥ श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति
47 // śrutaśravā manustābhyāṃ sāvarṇirvai bhaviṣyati
48 ॥ श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः । मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते
48 // śrutakarmā tu vijñeyo graho vai yaḥ śanaiścaraḥ / manurevābhavatso 'pi sāvarṇiriti cocyate
49 ॥ संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा । चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै
49 // saṃjñā tu pārthivī sā vai svasya putrasya vai tadā / cakārābhyadhikaṃ snehaṃ ta tathā pūrvajeṣu vai
50 ॥ मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् । बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः
50 // manustacchākṣamatsarvaṃ yamastadvai na cākṣamat / bahuśo jalpamānastu sāpatnyādatiduḥkhitaḥ
51 ॥ तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् । यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः
51 // tāṃ vai roṣācca bālācca bhāvinor'thasya vai balāt / yadā saṃtarjayāmāsa cchāyāṃ vaivasvato yamaḥ
52 ॥ सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् । यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्
52 // sā śaśāpa tataḥ krodhātsārṇijananī yamam / yadā tarjayase 'kasmātpitṛbhāryāṃ yaśasvinīm
53 ॥ तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
53 // tasmāttavaiṣa caramaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ / yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ
54 ॥ मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् । भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः
54 // manunā saha dharmātmā pituḥ sarvaṃ nyavedayat / bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyairvinirjitaḥ
55 ॥ तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति
55 // tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ / bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣantumarhati
56 ॥ शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर । तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्
56 // śapto 'hamasmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara / tava prasādo nastrātumetasmānmahato bhayāt
57 ॥ विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्
57 // vivasvānevamuktastu yamaṃ provāca vai prabhuḥ / asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyatyatra kāraṇam
58 ॥ येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् । न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव
58 // yena tvāmāviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam / na śakyametanmithya tu karttuṃ māturvacastava
59 ॥ कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव । ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्
59 // kṛmayo māṃsamādāya yāsyanti ca mahīṃ tava / tataḥ pādaṃ mahāprājña punaḥ sāṃprāpsyase sukham
60 ॥ कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति । शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
60 // kṛtamevaṃ vacaḥ satyaṃ mātustava bhaviṣyati / śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi
61 ॥ आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु । तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया
61 // ādityastvabravītsaṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu tu / tulyeṣvabhyadhikasneha ekasminkriyate tvayā
62 ॥ सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः । आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत
62 // sā tatpariharantī vai nācacakṣe vivasvataḥ / ātmanā sa samādhāya yogāttattvamapaśyata
63 ॥ तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः । सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः
63 // tāṃ śaptukāmo bhagavānnāśāya kupitaḥ prabhuḥ / sā tatsarvaṃ yathā tattvamācacakṣe vivasvataḥ
64 ॥ विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् । त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्
64 // vivasvāṃstu yathā śrutvā kruddhastvaṣṭāramabhyayāt / tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyamarcayitvā vibhāvasum
65 ॥ निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः । तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते
65 // nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāṃtvayāmāsa vai śanaiḥ / tavātitejasā yuktamidaṃ rūpaṃ na śobhate
66 ॥ असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले । द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्
66 // asahantī tu tatsaṃjñā vane carati śādvale / drakṣyate tāṃ bhavanadya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm
67 ॥ श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते । अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः
67 // ślāghyayauvanasaṃpannāṃ yogamāsthāya gopate / anukūlaṃ bhavedevaṃ yadi syātsamayo mataḥ
68 ॥ रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम । रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
68 // rūpaṃ nivarttayeyaṃ te hyādyaṃ śreṣṭhamarindama / rūpaṃ vivasvatastvāsīttiryagūrddhvamadhastathā
69 ॥ तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः । तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्
69 // tenāsau pīḍitā devī rūpeṇa tu divaspateḥ / tasmātte samacakraṃ tu vartate rūpamadbhutam
70 ॥ अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै । ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः
70 // anujñātastatastvaṣṭrā rūpanirvarttanāya vai / tato 'bhyupāgamattvaṣṭā mārttaṇḍasya vivasvataḥ
71 ॥ भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै । तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु
71 // bhramimāropya tattejaḥ śātayāmāsa tasya vai / taṃ nirmūlita tejaskaṃ tejasāpahṛtena tu
72 ॥ कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः । ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा
72 // kāntāṃ prabhākaro draṣṭumiyeṣa śubhadarśanaḥ / dadarśa yogamāsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tathā
73 ॥ अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्
73 // adṛśyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca / aśvarūpeṇa mārttaṇḍastāṃ mukhe samabhāvayat
74 ॥ मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया । सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः
74 // maithunāntaniviṣṭā ca parapuṃso 'bhiśaṅkayā / sā taṃ niḥsārayāmāsa nobhyāṃ śukraṃ vivasvataḥ
75 ॥ देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः
75 // devau tasmādajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau / nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvādaśamūrtitaḥ
76 ॥ मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः । तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः
76 // mārttaṇḍasya sutāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ / tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ
77 ॥ स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
77 // sa tāṃ dṛṣṭvā tadā bhāryāṃ tuto ṣaitāmuvāca ha / yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ
78 ॥ धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः । सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्
78 // dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarājastatastu saḥ / so 'labhatkarmaṇāṃ tena śubhena paramāṃ dyutim
79 ॥ पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च । मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः
79 // pitṝṇāmādhipatyaṃ ca lokapālatvameva ca / manuḥ prajāpatistveṣa sāvarṇiḥ sa mahāyaśāḥ
80 ॥ भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे । मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः
80 // bhāvyaḥ so 'nāgate tasminmanuḥ sāvarṇikentare / merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carate prabhuḥ
81 ॥ भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् । त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्
81 // bhrātā śanaiścarastatragrahatvaṃ sa tu labdhavān / tvaṣṭā tu tena rūpeṇa viṣṇoścakramakalpayat
82 ॥ महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् । यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी
82 // mahāmaho 'pratihataṃ dānavānprativāraṇam / yavīyasī tayoryā tu yamunāca yaśasvinī
83 ॥ अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी । यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्
83 // abhavatsā saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī / yastu jyeṣṭho mahātejāḥ sargo yasyeti sāṃpratam
84 ॥ विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह । इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा
84 // vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha / idaṃ tu janma devānāṃ śṛṇuyādvā paṭhecca vā
85 ॥ वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः
85 // vaivasvatasya putrāṇāṃ saptānāṃ tu mahaujasām / āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyācca mahadyaśaḥ