58 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरस्यौर्वाश्रमगमनं नाम पञ्चशत्तमो ऽध्यायः ॥ 50॥ सगर उवाच कुशलं मम सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः । यस्य मे त्वमनुध्याता शमं भार्गवसत्तमः
58 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagarasyaurvāśramagamanaṃ nāma pañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 50// sagara uvāca kuśalaṃ mama sarvatra maharṣe nātra saṃśayaḥ / yasya me tvamanudhyātā śamaṃ bhārgavasattamaḥ
1 ॥ यस्तथा शिक्षितः पूर्वमस्त्रे शस्त्रे च सांप्रतम् । सो ऽहं कथमशक्तः स्यां सकलारिविनिग्रहे
1 // yastathā śikṣitaḥ pūrvamastre śastre ca sāṃpratam / so 'haṃ kathamaśaktaḥ syāṃ sakalārivinigrahe
2 ॥ त्वं मे गुरुः सुहृद्दैवं बन्धुर्मित्रं च केवलम् । न ह्यन्यमभिजानामि त्वामृते पितरं च मे
2 // tvaṃ me guruḥ suhṛddaivaṃ bandhurmitraṃ ca kevalam / na hyanyamabhijānāmi tvāmṛte pitaraṃ ca me
3 ॥ त्वयोपदिष्टेनास्त्रेण सकला भूभृतो मया । विजिता यदनुस्मृत्या शक्तिः सा तपसस्तव
3 // tvayopadiṣṭenāstreṇa sakalā bhūbhṛto mayā / vijitā yadanusmṛtyā śaktiḥ sā tapasastava
4 ॥ तपसा त्वं जगत्सर्वं पुनासि परिपासि च । स्रष्टुं संहर्त्तुमपि च शक्नोष्येव न संशयः
4 // tapasā tvaṃ jagatsarvaṃ punāsi paripāsi ca / sraṣṭuṃ saṃharttumapi ca śaknoṣyeva na saṃśayaḥ
5 ॥ महाननन्यसामान्यप्रभावस्तपसश्च ते । इह तस्यैकदेशो ऽपि दृश्यते विस्मयप्रदः
5 // mahānananyasāmānyaprabhāvastapasaśca te / iha tasyaikadeśo 'pi dṛśyate vismayapradaḥ
6 ॥ पश्यसिंहासने बाल्यादुपेत्य मृगपोतकः । पिबत्यंभः शनैर्ब्रह्मन्निःशङ्कं ते तपोवने
6 // paśyasiṃhāsane bālyādupetya mṛgapotakaḥ / pibatyaṃbhaḥ śanairbrahmanniḥśaṅkaṃ te tapovane
7 ॥ धयत्यत्रातिविस्रंभात् कृशापि हरिणी स्तनम् । करोति मृगशृङ्गाग्रे गण्डकण्डूयनं रुरुः
7 // dhayatyatrātivisraṃbhāt kṛśāpi hariṇī stanam / karoti mṛgaśṛṅgāgre gaṇḍakaṇḍūyanaṃ ruruḥ
8 ॥ नवप्रसूतां हरिणीं हत्वा वृत्त्यै वनान्तरे । व्याघ्री त्वत्तपसावासे सैव पुष्णाति तच्छिशून्
8 // navaprasūtāṃ hariṇīṃ hatvā vṛttyai vanāntare / vyāghrī tvattapasāvāse saiva puṣṇāti tacchiśūn
9 ॥ गजं द्रुतमनुद्रुत्य सिंहो यस्मादिदं वनम् । प्रविष्टो ऽनुसरन्तौ त्वद्भयादेकत्र तिष्ठतः
9 // gajaṃ drutamanudrutya siṃho yasmādidaṃ vanam / praviṣṭo 'nusarantau tvadbhayādekatra tiṣṭhataḥ
10 ॥ नकुलस्त्वाशुमार्जारमयूरशशपन्नगाः । वृकसूकरशार्दूलशरभर्क्षप्लवङ्गमाः
10 // nakulastvāśumārjāramayūraśaśapannagāḥ / vṛkasūkaraśārdūlaśarabharkṣaplavaṅgamāḥ
11 ॥ सृगाला गवयागावो हरिणा महिषास्तथा । वने ऽत्र सहजं वैरं हित्वा मैत्रीमुपागताः
11 // sṛgālā gavayāgāvo hariṇā mahiṣāstathā / vane 'tra sahajaṃ vairaṃ hitvā maitrīmupāgatāḥ
12 ॥ एवंविधा तपःशक्तिर्लोकविस्मयदायिनी । न क्वापि दृश्यते ब्रह्मंस्त्वामृते भुवि दुर्लभा
12 // evaṃvidhā tapaḥśaktirlokavismayadāyinī / na kvāpi dṛśyate brahmaṃstvāmṛte bhuvi durlabhā
13 ॥ अहं तु त्वत्प्रसादेन विजित्य वसुधामि माम् । रिपुभिः सह विप्रर्षे स्वराज्यं समुपागतः
13 // ahaṃ tu tvatprasādena vijitya vasudhāmi mām / ripubhiḥ saha viprarṣe svarājyaṃ samupāgataḥ
14 ॥ वश्यामात्यस्त्रिवर्गे ऽपि यथायोग्यकृतादरः । त्वयोपदिष्टमार्गेण सम्यग्राज्यमपालयम्
14 // vaśyāmātyastrivarge 'pi yathāyogyakṛtādaraḥ / tvayopadiṣṭamārgeṇa samyagrājyamapālayam
15 ॥ एवं प्रवर्त्तमानस्य मम राज्ये ऽवतिष्ठतः । भवद्दिदृक्षा संजाता सापेक्षा भृगुपुङ्गव
15 // evaṃ pravarttamānasya mama rājye 'vatiṣṭhataḥ / bhavaddidṛkṣā saṃjātā sāpekṣā bhṛgupuṅgava
16 ॥ किं त्वद्य मयि पर्याप्तमनपत्यतयैव मे । पितृपिण्डप्रदानेन सह संरक्षणं भुवः
16 // kiṃ tvadya mayi paryāptamanapatyatayaiva me / pitṛpiṇḍapradānena saha saṃrakṣaṇaṃ bhuvaḥ
17 ॥ तदिदं दुःशमत्यर्थमनिवार्यं मनोगतम् । नानयो ऽपहर्त्तां लोकंऽस्मिन् ममेति त्वामुपागतः
17 // tadidaṃ duḥśamatyarthamanivāryaṃ manogatam / nānayo 'paharttāṃ lokaṃ'smin mameti tvāmupāgataḥ
18 ॥ इत्युक्तः सगरेणाथ स्थित्वा सो ऽतर्मनाः क्षणम् । उवाच भगवानौर्वः सनिदेशमिदं वचः
18 // ityuktaḥ sagareṇātha sthitvā so 'tarmanāḥ kṣaṇam / uvāca bhagavānaurvaḥ sanideśamidaṃ vacaḥ
19 ॥ नियम्य सह भार्याभ्यां किञ्चित्कालमिहावस । अवाप्स्यति ततो ऽभीष्टं भवान्नात्र विचारमा
19 // niyamya saha bhāryābhyāṃ kiñcitkālamihāvasa / avāpsyati tato 'bhīṣṭaṃ bhavānnātra vicāramā
20 ॥ स च तत्रावसत्प्रीतस्तच्छुश्रूषापरायमः । पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा भक्तियुक्तश्चिरं तदा
20 // sa ca tatrāvasatprītastacchuśrūṣāparāyamaḥ / patnībhyāṃ saha dharmātmā bhaktiyuktaściraṃ tadā
21 ॥ राजपत्न्यौ च ते तस्य सर्वकालमतन्द्रिते । मुनेरतनुतां प्रीतिं विनयाचारभक्तिभिः
21 // rājapatnyau ca te tasya sarvakālamatandrite / muneratanutāṃ prītiṃ vinayācārabhaktibhiḥ
22 ॥ भक्त्या शुश्रूषया चैव तयोस्तुष्टो महामुनिः । राजपत्न्यौ समाहूय इदं वचनम ब्रवीत्
22 // bhaktyā śuśrūṣayā caiva tayostuṣṭo mahāmuniḥ / rājapatnyau samāhūya idaṃ vacanama bravīt
23 ॥ भवत्यौ वरमस्मत्तो व्रियतां काममीप्सितम् । दास्यामि तं न संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
23 // bhavatyau varamasmatto vriyatāṃ kāmamīpsitam / dāsyāmi taṃ na saṃdeho yadyapi syātsudurllabham
24 ॥ ततः प्रणम्यशिरसा ते ऽप्युभे तं महामुनिम् । ऊचतुर्भगवान्पुत्रान्कामयावेति सादरम्
24 // tataḥ praṇamyaśirasā te 'pyubhe taṃ mahāmunim / ūcaturbhagavānputrānkāmayāveti sādaram
25 ॥ ततस्ते भगवानाह भवतीभ्यां मया पुनः । राज्ञश्चप्रियकामेन वरो दत्तो ऽयमीप्सितः
25 // tataste bhagavānāha bhavatībhyāṃ mayā punaḥ / rājñaścapriyakāmena varo datto 'yamīpsitaḥ
26 ॥ पुत्रवत्यौ महाभागे भवत्यौ मत्प्रसादतः । भवेतां ध्रुवमन्यच्च श्रूयतां वचनं मम
26 // putravatyau mahābhāge bhavatyau matprasādataḥ / bhavetāṃ dhruvamanyacca śrūyatāṃ vacanaṃ mama
27 ॥ पुत्रो भविष्यत्येकस्यामेकः सो ऽनतिधार्मिकः । तथापि तस्य कल्पान्तं संभूतिश्च भविष्यति
27 // putro bhaviṣyatyekasyāmekaḥ so 'natidhārmikaḥ / tathāpi tasya kalpāntaṃ saṃbhūtiśca bhaviṣyati
28 ॥ षष्टिः पुत्रसहस्राणामपरस्यां च जायते । अकृतार्थाश्च ते सर्वे विनङ्क्ष्यन्त्यचिरादिव
28 // ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇāmaparasyāṃ ca jāyate / akṛtārthāśca te sarve vinaṅkṣyantyacirādiva
29 ॥ एवंविधगुणेपेतो वरौ दत्तौ मया युवाम् । अभीप्सितं तु यद्यस्याः स्वेच्छया तत्प्रकीर्त्यताम्
29 // evaṃvidhaguṇepeto varau dattau mayā yuvām / abhīpsitaṃ tu yadyasyāḥ svecchayā tatprakīrtyatām
30 ॥ एवमुक्ते तु मुनिना वैदर्भ्यान्वयवर्द्धनम् । वरयामास तनयं पुत्रानन्यास्तथा परा
30 // evamukte tu muninā vaidarbhyānvayavarddhanam / varayāmāsa tanayaṃ putrānanyāstathā parā
31 ॥ इति दत्त्वा वरं राज्ञे सगराय महामुनिः । सभार्यामनुमान्यैनं विससर्ज पुरीं प्रति
31 // iti dattvā varaṃ rājñe sagarāya mahāmuniḥ / sabhāryāmanumānyainaṃ visasarja purīṃ prati
32 ॥ मुनिना समनुज्ञातः कृत कृत्यो महीपतिः । रथमारुह्य वेगेन सप्रियः प्रययौ पुरीम्
32 // muninā samanujñātaḥ kṛta kṛtyo mahīpatiḥ / rathamāruhya vegena sapriyaḥ prayayau purīm
33 ॥ स प्रविश्य पुरीं रम्यां त्दृष्टपुष्टजनावृताम् । आनन्दितः पौरजनै रेमे परमया मुदा
33 // sa praviśya purīṃ ramyāṃ tdṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām / ānanditaḥ paurajanai reme paramayā mudā
34 ॥ एतस्मिन्नेव काले तु राजपत्न्यावुभे नृप । राज्ञे प्रावोचतां गर्भं मुदा परमया युते
34 // etasminneva kāle tu rājapatnyāvubhe nṛpa / rājñe prāvocatāṃ garbhaṃ mudā paramayā yute
35 ॥ ववृधे च तयोर्गर्भः शुक्लपक्षे यथोडुराट् । सह संतोषसंपत्त्या पित्रोः पौरजनस्य च
35 // vavṛdhe ca tayorgarbhaḥ śuklapakṣe yathoḍurāṭ / saha saṃtoṣasaṃpattyā pitroḥ paurajanasya ca
36 ॥ संपूर्णे तु ततः काले मुहूर्ते केशिनीशुभे । असूयताग्निगर्भाभं कुमारममितद्युतिम्
36 // saṃpūrṇe tu tataḥ kāle muhūrte keśinīśubhe / asūyatāgnigarbhābhaṃ kumāramamitadyutim
37 ॥ जातकर्मादिकं तस्य कृत्वा चैव यथाविधि । असमञ्चस इत्येव नाम तस्या करोन्नृपः
37 // jātakarmādikaṃ tasya kṛtvā caiva yathāvidhi / asamañcasa ityeva nāma tasyā karonnṛpaḥ
38 ॥ सुमतिश्चापि तत्काले गर्भालाबमसूयत । संप्रसूतं तु तं त्यक्तं दृष्ट्वा राजाकरोन्मनः
38 // sumatiścāpi tatkāle garbhālābamasūyata / saṃprasūtaṃ tu taṃ tyaktaṃ dṛṣṭvā rājākaronmanaḥ
39 ॥ तज्ज्ञात्वा भगवानौर्वस्तत्रागच्छद्यदृच्छया । सम्यक् संभावितो राज्ञा तमुवाच त्वरान्वितः
39 // tajjñātvā bhagavānaurvastatrāgacchadyadṛcchayā / samyak saṃbhāvito rājñā tamuvāca tvarānvitaḥ
40 ॥ गर्भालाबुरयं राजन्न त्यक्तुं भवतार्हति । पुत्राणां षष्टिसाहस्रबीजभूतो यतस्तव
40 // garbhālāburayaṃ rājanna tyaktuṃ bhavatārhati / putrāṇāṃ ṣaṣṭisāhasrabījabhūto yatastava
41 ॥ तस्मात्तत्सकलीकृत्य घृतकुंभेषु यत्नतः । निःक्षिप्य सपिधानेषु रक्षणीयं पृथक्पृथक्
41 // tasmāttatsakalīkṛtya ghṛtakuṃbheṣu yatnataḥ / niḥkṣipya sapidhāneṣu rakṣaṇīyaṃ pṛthakpṛthak
42 ॥ सम्यगेवं कृते राजन्भवतो मत्प्रसादतः । यथोक्तसंख्या पत्राणां भविष्यति न संशयः
42 // samyagevaṃ kṛte rājanbhavato matprasādataḥ / yathoktasaṃkhyā patrāṇāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
43 ॥ काले पूर्णे ततः कुम्भान्भित्त्वा निर्यान्ति ते पृथक् । एवं ते षष्टिसाहस्रं पुत्राणां जायते नृप
43 // kāle pūrṇe tataḥ kumbhānbhittvā niryānti te pṛthak / evaṃ te ṣaṣṭisāhasraṃ putrāṇāṃ jāyate nṛpa
44 ॥ इत्युक्त्वा भगवानौर्वस्तत्रैवान्तरधाद्विभुः । राजा च तत्तथा चक्रे यथौर्वेण समीरितम्
44 // ityuktvā bhagavānaurvastatraivāntaradhādvibhuḥ / rājā ca tattathā cakre yathaurveṇa samīritam
45 ॥ ततः संवत्सरे पूर्णे घृतकुंभात्क्रमेण ते । भित्त्वाभित्त्वा पुनर्जज्ञुः सहसैवानुवासरम्
45 // tataḥ saṃvatsare pūrṇe ghṛtakuṃbhātkrameṇa te / bhittvābhittvā punarjajñuḥ sahasaivānuvāsaram
46 ॥ एवं क्रमेण संजातास्तनयास्ते महीपते । ववृधुः संघशो राजन्षष्टिसाहस्रसंख्याया
46 // evaṃ krameṇa saṃjātāstanayāste mahīpate / vavṛdhuḥ saṃghaśo rājanṣaṣṭisāhasrasaṃkhyāyā
47 ॥ अपृथग्धर्मचरणा महाबलपराक्रमाः । बभूवुस्ते दुराधर्षाः क्रूरात्मानो विशेषतः
47 // apṛthagdharmacaraṇā mahābalaparākramāḥ / babhūvuste durādharṣāḥ krūrātmāno viśeṣataḥ
48 ॥ स नातिप्रीतिमांस्तेषु राजा मतिमतां वरः । केशिनीतनयं त्वेकं बहुमान सुतं प्रियम्
48 // sa nātiprītimāṃsteṣu rājā matimatāṃ varaḥ / keśinītanayaṃ tvekaṃ bahumāna sutaṃ priyam
49 ॥ विवाहं विधिवत्तस्मै कारयामास पार्थिवः । सचाप्यानन्दयामास स्वगुणैः सुहृदो ऽखिलान्
49 // vivāhaṃ vidhivattasmai kārayāmāsa pārthivaḥ / sacāpyānandayāmāsa svaguṇaiḥ suhṛdo 'khilān
50 ॥ एवं प्रवर्त मानस्य केशिनीतनयस्य तु । अजायत सुतः श्रीमानंशुमानिति विश्रुतः
50 // evaṃ pravarta mānasya keśinītanayasya tu / ajāyata sutaḥ śrīmānaṃśumāniti viśrutaḥ
51 ॥ स बाल्य एव मतिमानुदारैः स्वगुणैर्भृशम् । प्रीणयामास सुत्दृदः स्वपितामहमेव च
51 // sa bālya eva matimānudāraiḥ svaguṇairbhṛśam / prīṇayāmāsa sutdṛdaḥ svapitāmahameva ca
52 ॥ एतस्मिन्नन्तरे राज्ञस्तस्य पुत्रो ऽसमञ्जसः । आविष्टो नष्टचेष्टो ऽभूत्स पिशाचेन केन चित्
52 // etasminnantare rājñastasya putro 'samañjasaḥ / āviṣṭo naṣṭaceṣṭo 'bhūtsa piśācena kena cit
53 ॥ स तु कश्चिदभूद्वैश्यः पूर्वजन्मनि धर्मवित् । कस्याचिद्विषये राज्ञः प्रभूतधनधान्यवान्
53 // sa tu kaścidabhūdvaiśyaḥ pūrvajanmani dharmavit / kasyācidviṣaye rājñaḥ prabhūtadhanadhānyavān
54 ॥ स कदाचिदरण्येषु विचरन्निधिमुत्तमम् । दृष्ट्वा ग्रहीतुमारेभे वणिग्लोभवरिप्लुतः
54 // sa kadācidaraṇyeṣu vicarannidhimuttamam / dṛṣṭvā grahītumārebhe vaṇiglobhavariplutaḥ
55 ॥ ततस्तद्रक्षको ऽभ्येत्य पिशाचः प्राह तं तदा । क्षुधितो ऽहं चिरादस्मिन्निवसन्निधिपालकः
55 // tatastadrakṣako 'bhyetya piśācaḥ prāha taṃ tadā / kṣudhito 'haṃ cirādasminnivasannidhipālakaḥ
56 ॥ तस्मात्तत्परिहाराय मम दत्त्वा गवामिषम् । कामतः प्रतिगृह्णीष्व निधिमेनं ममाज्ञया
56 // tasmāttatparihārāya mama dattvā gavāmiṣam / kāmataḥ pratigṛhṇīṣva nidhimenaṃ mamājñayā
57 ॥ सतस्मै तत्परिश्रुत्य दास्यामीति गवामिषम् । आदत्त च निधिं तं तु पिशाचेनानुमोदितः
57 // satasmai tatpariśrutya dāsyāmīti gavāmiṣam / ādatta ca nidhiṃ taṃ tu piśācenānumoditaḥ
58 ॥ न प्रादाच्च ततो मौढ्यात्तस्मै यत्तत्प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुताप्रदानोत्थरोषं न श्रद्दधे नृप
58 // na prādācca tato mauḍhyāttasmai yattatpratiśrutam / pratiśrutāpradānottharoṣaṃ na śraddadhe nṛpa
59 ॥ तमेवं सुचिरं कालं प्रतीक्ष्याशनकाङ्क्षया । अपनीतधनः सो ऽपि ममार व्यथितः क्षुधा
59 // tamevaṃ suciraṃ kālaṃ pratīkṣyāśanakāṅkṣayā / apanītadhanaḥ so 'pi mamāra vyathitaḥ kṣudhā
60 ॥ वैश्यो ऽपि बालो मरणं संप्राप्य सगरस्य तु । बभूव काले केशिन्यां तनयो ऽन्वयवर्द्धनः
60 // vaiśyo 'pi bālo maraṇaṃ saṃprāpya sagarasya tu / babhūva kāle keśinyāṃ tanayo 'nvayavarddhanaḥ
61 ॥ अशरीरः पिशाचे ऽपि पूर्ववैरमनुस्मरन् । वायुभूतो ऽविशद्देहं राजपुत्रस्य भूपते
61 // aśarīraḥ piśāce 'pi pūrvavairamanusmaran / vāyubhūto 'viśaddehaṃ rājaputrasya bhūpate
62 ॥ तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा । मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः
62 // tenāviṣṭastataḥ so 'pi krūracitto 'bhavattadā / mativibhraṃśamāsādya muhustena balātkṛtaḥ
63 ॥ असमञ्जसत्वं नगरे चक्रे सो ऽपि नृशंसवत् । बालांश्च यूनः स्थविरान्योषितश्च सदा खलः
63 // asamañjasatvaṃ nagare cakre so 'pi nṛśaṃsavat / bālāṃśca yūnaḥ sthavirānyoṣitaśca sadā khalaḥ
64 ॥ हत्वाहत्वा प्रचिक्षेप सरय्वामतिनिर्दयः । ततः पौरजनाः सर्वे दृष्ट्वा तस्य कदर्यताम्
64 // hatvāhatvā pracikṣepa sarayvāmatinirdayaḥ / tataḥ paurajanāḥ sarve dṛṣṭvā tasya kadaryatām
65 ॥ बहुशो निकृतास्तेन गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञापन् । राजा च तदुपश्रुत्य तमाहूय प्रयत्नतः
65 // bahuśo nikṛtāstena gatvā rājñe vyajijñāpan / rājā ca tadupaśrutya tamāhūya prayatnataḥ
66 ॥ वारयामास बहुधा दुःखेन महतान्वितः । बहुशः प्रतिषिद्धो ऽपि पित्रा तेन महात्मना
66 // vārayāmāsa bahudhā duḥkhena mahatānvitaḥ / bahuśaḥ pratiṣiddho 'pi pitrā tena mahātmanā
67 ॥ जले तप्ते च संतप्ताः संबभूवुर्यथा यवाः । नाशकत्तं यदा पापाद्विनिवर्त्तयितुं नृपः
67 // jale tapte ca saṃtaptāḥ saṃbabhūvuryathā yavāḥ / nāśakattaṃ yadā pāpādvinivarttayituṃ nṛpaḥ
68 ॥ लोकापवादभीरुत्वाद्विषयानत्यजत्तदा
68 // lokāpavādabhīrutvādviṣayānatyajattadā