51 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यम भागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 38॥ वसिष्ठ उवाच मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः । राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः
51 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyama bhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite aṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 38// vasiṣṭha uvāca matsyarāje nipatite rājā yuddhaviśāradaḥ / rājendrānprerayāmāsa kārttavīryo mahābalaḥ
1 ॥ बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः । निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा
1 // bṛhadbalaḥ somadatto vidarbho mithileśvaraḥ / niṣadhādhipatiścaiva magadhādhipatistathā
2 ॥ आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते । वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः
2 // āyayuḥ samare yoddhaṃ bhārgavedreṇa bhūpate / varṣantaḥ śarajālāni nānāyuddhaviśāradāḥ
3 ॥ वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा । पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः
3 // vīrābhimāninaḥ sarve haihayasyājñayā tadā / pinākahastaḥ sa bhṛgurjvaladagniśikhopamaḥ
4 ॥ चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम् । तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि
4 // cikṣepa nāgapāśaṃ ca ābhimantrya śarottamam / tadastraṃ bhārgave dreṇa kṣiptaṃ saṃgrāmamūrddhani
5 ॥ चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः । ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः
5 // cakartta gāruḍāstreṇa somadatto mahābalaḥ / tataḥ kruddho mahābhāgo rāmaḥ śatruvidāraṇaḥ
6 ॥ रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह । बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा
6 // rudradattena śūlena somadattaṃ jaghāna ha / bṛhadbalaṃ ca gadayā vidarbhaṃ muṣṭinā tathā
7 ॥ मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् । मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान्
7 // maithilaṃ mudgareṇaiva śaktyā ca niṣadhādhipam / māgadhañcaraṇāghātairastrajālena sainikān
8 ॥ निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे । दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः
8 // nihatya nikhilāṃ senāṃ saṃhārāgnisamīraṇe / dudrāva kārttavīryaṃ ca jāmadagnyo mahābalaḥ
9 ॥ दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः । कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम्
9 // dṛṣṭvā taṃ yoddhumāyāntaṃ rājāno 'nye mahārathāḥ / kāryyākāryavidhānajñāḥ pṛṣṭe kṛtvā ca haihayam
10 ॥ रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् । कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा
10 // rāmeṇa yuyudhuścaiva darśayantaśca sauhṛdam / kānyakubjāśca śataśaḥ saurāṣṭrāvantayastathā
11 ॥ चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः । शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि
11 // cakruśca śarajālāni rāmasya ca samantataḥ / śarajālāvṛtasteṣāṃ rāmaḥ saṃgrāmamūrddhani
12 ॥ न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः । सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै
12 // na cādṛśyata rājendra tadā sa tvakṛtavraṇaḥ / sasmāra rāmacaritaṃ yaduktaṃ hariṇena vai
13 ॥ कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः
13 // kuśalaṃ bhārgavendrasya yācamāno hariṃ muniḥ / etasminneva kāle tu rāmaḥ śastrāstrakovidaḥ
14 ॥ विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित् । उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः
14 // vidhūya śarajālāni vāyavyāstreṇa mantravit / udatiṣṭhadraṇākāṅkṣī nīhārādiva bhāskaraḥ
15 ॥ त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली । द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः
15 // trirātraṃ samare rāmastaiḥ sārddhaṃ yuyudhe balī / dvādaśākṣauhiṇīstatra ciccheda laghuvikramaḥ
16 ॥ रम्भास्तम्भवनं यद्वत् परश्वधवरायुधः । सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः
16 // rambhāstambhavanaṃ yadvat paraśvadhavarāyudhaḥ / sarvāṃstānbhūpavargāṃśca tadīyaśca mahācamūḥ
17 ॥ दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना । आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः
17 // dṛṣṭvā vinihatāṃ tena rāmeṇa sumahātmanā / ājagāma mahāvīryaḥ sucandraḥ sūryavaṃśajaḥ
18 ॥ लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः । तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव
18 // lakṣarājanyasaṃyuktaḥ saptākṣauhiṇisaṃyutaḥ / tatrānekamahāvīrā garjantastoyadā iva
19 ॥ कंपयन्तो भुवं राजन् युयुधुर्भार्गवेण च । तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते
19 // kaṃpayanto bhuvaṃ rājan yuyudhurbhārgaveṇa ca / teḥ prayuktāni śastrāṇi mahāstrāṇi ca bhūpate
20 ॥ क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान् । गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम्
20 // kṣaṇena nāśayāmāsa bhārgavendraḥ pratāpavān / gṛhītvā paraśuṃ divyaṃ kālātakayamopamam
21 ॥ कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः । कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्
21 // kālayansakalā senāṃ ciccheda bhugunandanaḥ / karṣakastu yathā kṣetre pakvaṃ dhānyaṃ tathā tṛṇam
22 ॥ निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम् । लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्
22 // niśeṣayati dātreṇa tathā rāmeṇa tatkṛtam / lakṣarājanyasainyaṃ tadadṛṣṭvā rāmeṇa dāritam
23 ॥ सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप । तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ
23 // sucandraḥ pṛthivīpālo yuyudhe saṃgare nṛpa / tāvubhau tatra saṃkṣubdhau nānāśastrāstrakovidau
24 ॥ युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ । रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि
24 // yuyudhāte mahāvīrau munīśanṛpatīśvarau / rāmo 'smai yāni śastrāṇi cikṣepāstrāṇi cāpi hi
25 ॥ तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः । ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्
25 // tāni sarvāṇi ciccheda sucandro yuddha paṇḍitaḥ / tataḥ kruddho raṇe rāmaḥ sucandraṃ pṛthivīśvaram
26 ॥ कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ । नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्
26 // kṛtapratikṛtābhijñaṃ jñātvopaspṛśya vāryatha / nārāyaṇāstraṃ viśikhe saṃdadhe cānivāritam
27 ॥ तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता । हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह
27 // tadastraṃ śatasūryābhaṃ kṣiptaṃ rāmeṇa dhīmatā / hṛṣṭottīrya rathātsadyaḥ sucandraḥ praṇanāma ha
28 ॥ सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम् । तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम्
28 // sarvāstrapūjyaṃ taccāpi nārāyaṇavinirmitam / tamevaṃ praṇataṃ tyaktvā yathau nārāyamantikam
29 ॥ विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः । दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च
29 // vismito 'bhūttadā rāmaḥ samare śatrasūdanaḥ / dṛṣṭvā vyarthaṃ mahāstraṃ tadbhūpaṃ svasthaṃ vilokya ca
30 ॥ रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा । गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि
30 // rāmaḥ śaktiṃ ca musalaṃ tomaraṃ paṭṭiśaṃ tathā / gadāṃ ca paraśuṃ kopācchikṣepa nṛpamūrddhani
31 ॥ जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि । चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा
31 // jagrāha tāni sarvāṇi sucandro līlayaiva hi / cikṣepa śivaśūlaṃ ca rāmo nṛpataye yadā
32 ॥ बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले । ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम्
32 // babhūva puṣpamālāṃ ca tacchūlaṃ nṛpatergale / dadarśa ca purastasya bhadrakālīṃ jagatprasūm
33 ॥ वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम् । सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्
33 // vahantīṃ muṇḍamālāṃ ca vikaṭāsyāṃ bhayaṅkarīm / siṃhasthāṃ ca trinetrāṃ ca triśūlavaradhāriṇīm
34 ॥ दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत । राम उवाच नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै
34 // dṛṣṭvā vihāya śastrāstraṃ namaskṛtya samaiḍata / rāma uvāca namostu te śaṅkaravallabhāyai jagatsavitryai samalaṅkṛtāyai
35 ॥ नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै । दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै
35 // nānāvibhūṣābhiribhārigāyai prapannarakṣāvihitodyamāyai / dakṣaprasūtyai himavadbhavāyai maheśvarārddhaṅgasamāsthitāyai
36 ॥ काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै । ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै
36 // kālyai kalānāthakalādharāyai bhaktapriyāyai bhuvanādhipāyai / tārābhidhāyai śivatatparāyai gaṇeśvarārādhitapādukāyai
37 ॥ परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै । जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै
37 // parātparāyai parameṣṭhidāyai tāpatrayonmūlanacintanāyai / jagaddhitāyāstapuratrayāyai bālādikāyai tripurābhidhāyai
38 ॥ समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै । बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै
38 // samastavidyāsuvilāsadāyai jagajjananyai nihitāhitāyai / bakānanāyai bahusākhyadāyai vidhvastanānāsuradānvāyai
39 ॥ वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै । पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै
39 // varābhayālaṅkṛtadorlatāyai samastagīrvāṇanamaskṛtāyai / pītāṃbarāyai pavanāśugāyai śubhapradāyai śivasaṃstutāyai
40 ॥ नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै । लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै
40 // nāgārigāyai navakhaṇḍapāyai nīlācalābhāṃ galasatprabhāyai / laghukramāyai lalitābhidhāyai lekhādhipāyai lavaṇākarāyai
41 ॥ लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै । रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै
41 // lolekṣaṇāyai layavarjitāyai lākṣārasālaṅkṛtapaṅkajāyai / ramābhidhāyai ratisupriyāyai rogāpahāyai racitākhilāyai
42 ॥ राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै । नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते
42 // rājyapradāyai ramaṇotsukāyai ratnaprabhāyai rucirāṃbarāyai / namo namaste parataḥ purastāt pārśvādharordhvaṃ ca namo namaste
43 ॥ सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै । प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि
43 // sadā ca sarvatra namo namaste namo namaste 'khilavigrahāyai / prasīda deveśi mama pratijñāṃ purā kṛtāṃ pālaya bhadrakāli
44 ॥ त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते । वसिष्ठ उवाच एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी
44 // tvameva mātā ca pitā tvameva jagattrayasyāpi namo namaste / vasiṣṭha uvāca evaṃ stutā tadā devī bhadrakālī tarasvinī
45 ॥ उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा । भद्रकाल्युवाच वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम्
45 // uvāca bhārgavaṃ prītā varadānakṛtotsavā / bhadrakālyuvāca vatsa rāma mahābhāga prītāsmi tava sāṃpratam
46 ॥ वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि । राम उवाच मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले
46 // varaṃ varaya matto yastvayā cābhyarthitā hṛdi / rāma uvāca mātaryadi varo deyastvayā me bhaktava tsale
47 ॥ तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम् । इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा
47 // tatsucandraṃ jaye yuddhe tavānugrahabhājanam / iti me 'bhihitaṃ devi kuru prītena cetasā
48 ॥ येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते । भद्रकाल्युवाच आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्
48 // yena kenāpyupāyena jaganmātarnamo 'stu te / bhadrakālyuvāca āgneyāstreṇa rājendraṃ sucandraṃ naya madgṛham
49 ॥ ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम् । वसिष्ठ उवाच इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत्
49 // mamātipriyamadyaiva pārṣado me bhavatvayam / vasiṣṭha uvāca ityuktamākarṇya sa bhārgavendro devyāḥ priyaṃ kartumathodyato 'bhūt
50 ॥ प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे । अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्
50 // prāṇānniyamyācamanaṃ ca kṛtvā sucandramuddiśya ca tatsamādadhe / astraṃ prayuktaṃ nṛpatervadhāya rāmeṇa rājan prasabhaṃ tadā tat
51 ॥ दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः । ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री
51 // dagdhvā vapurbhūtamayaṃ tadīyaṃ nināya lokaṃ paradevatāyāḥ / tatastu rāmeṇa kṛtapraṇāmā sā bhadrakālo jagadādikartrī
52 ॥ अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी
52 // antarhitābhūdatha jāmadagnyastasthau raṇebhūpavadhābhikāṅkṣī