55 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 34॥ सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद । भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः
55 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 34// sagara uvāca mune paramatattvajñadhyānajñānārthakovida / bhagavadbhaktisaṃlīnamānasānugrahaḥ kutaḥ
1 ॥ त्वयापि हि महाभाग यतः शंससि सत्कथाः । श्रुत्वा मृगमुखात्सर्वं भार्गवस्य विचेष्टितम्
1 // tvayāpi hi mahābhāga yataḥ śaṃsasi satkathāḥ / śrutvā mṛgamukhātsarvaṃ bhārgavasya viceṣṭitam
2 ॥ भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम् । पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्
2 // bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaṃ ca nārāyaṇakathānvitam / punaḥ prapaccha kiṃ nātha tanme vada savistaram
3 ॥ वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत् । यथा पृष्टं तया सो ऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्
3 // vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi mṛgasya caritaṃ mahat / yathā pṛṣṭaṃ tayā so 'syai varṇayāmāsa tattvavit
4 ॥ श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः । भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्
4 // śrutvā tu caritaṃ tasya bhārgavasya mahātmanaḥ / bhūyaḥ prapaccha taṃ kāntaṃ jñānatattvārthamādarāt
5 ॥ मृग्युवाच साधुसाधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः । यदस्य दर्शनात्ते ऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्
5 // mṛgyuvāca sādhusādhu mahābhāga kṛtārthastvaṃ na saṃśayaḥ / yadasya darśanātte 'dya jātaṃ jñānamatīdriyam
6 ॥ अथातश्चात्मनः सर्वं ममापि वद कारणम् । कर्मणा येन संप्राप्तावावां तिर्यग्जनिं प्रभो
6 // athātaścātmanaḥ sarvaṃ mamāpi vada kāraṇam / karmaṇā yena saṃprāptāvāvāṃ tiryagjaniṃ prabho
7 ॥ इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः स मृगः स्वयम् । वर्णयामास चरितं मृग्यश्चैवात्मनस्तदा
7 // iti vākyaṃ samākarṇya priyāyāḥ sa mṛgaḥ svayam / varṇayāmāsa caritaṃ mṛgyaścaivātmanastadā
8 ॥ मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ । संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्
8 // mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge yathā'vāṃ mṛgatāṃ gatau / saṃsāre 'sminnamahābhāge bhāvo 'sya bhavakāraṇam
9 ॥ जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् । पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले
9 // jīvasya sadasabhdyāṃ hi karmabhyāmāgataḥ smṛtim / purā draviḍadeśe tu nānāṛddhisamākule
10 ॥ ब्राह्मणानां कुले वाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम् । पिता मे शिवदत्तो ऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः
10 // brāhmaṇānāṃ kule vāhaṃ jātaḥ kauśikagotriṇām / pitā me śivadatto 'bhūnnāmnā śāstraviśāradaḥ
11 ॥ तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः । ज्येष्ठो रामो ऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानु जः पृथुः
11 // tasya putrā vayaṃ jātāścatvāro dvijasattamāḥ / jyeṣṭho rāmo 'nujastasya dhamastasyānu jaḥ pṛthuḥ
12 ॥ चतुर्थो ऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः । उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः
12 // caturtho 'haṃ priye jāto sūrirityabhiviśrutaḥ / upanīya kramātsarvāñchivadatto mahāyaśāḥ
13 ॥ वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान् । चत्वारो ऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः
13 // vedānadhyāpayāmāsa sāṃgāṃśca sarahasyakān / catvāro 'pi vayaṃ tatra vedādhyayanatatparāḥ
14 ॥ गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः । गत्वारण्यं फलान्यंबुसमित्कुशमृदो ऽन्वहम्
14 // guruśuśrūṣaṇe yuktā jātā jñānaparāyaṇāḥ / gatvāraṇyaṃ phalānyaṃbusamitkuśamṛdo 'nvaham
15 ॥ आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मो ऽध्ययनमेव हि । एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने
15 // ānīya pitre dattvātha kurmo 'dhyayanameva hi / ekadā tu vayaṃ sarve saṃprāptā parvate vane
16 ॥ औद्भिदं नाम लोलक्षि कृतमालातटे स्थितम् । सर्वे स्नात्वा महानद्यामुषसि प्रीतमानसाः
16 // audbhidaṃ nāma lolakṣi kṛtamālātaṭe sthitam / sarve snātvā mahānadyāmuṣasi prītamānasāḥ
17 ॥ दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम् । शालस्तमालैः प्रियकैः पनसैः कोविदारकैः
17 // dattārghāḥ kṛtajapyāśca samārūḍhā nāgottamam / śālastamālaiḥ priyakaiḥ panasaiḥ kovidārakaiḥ
18 ॥ सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः । जंबूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः
18 // saralārjunapūgaiśca kharjūrairnārikelakaiḥ / jaṃbūbhiḥ sahakāraiśca kaṭphalairbṛhatīdrumaiḥ
19 ॥ अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः । स्निग्धच्छायैः समाहृष्टनानापक्षिनिनादितैः
19 // anyairnānāvidhairvṛkṣaiḥ parārthapratipādakaiḥ / snigdhacchāyaiḥ samāhṛṣṭanānāpakṣinināditaiḥ
20 ॥ शार्दूल हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः । गचैन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः
20 // śārdūla haribhirbhallairgaṇḍakairmṛganābhibhiḥ / gacaindraiḥ śārabhādyaiśca sevitaṃ kandarāgataiḥ
21 ॥ मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदंबकैः । सुगन्धिभिर्वृतं चान्यैर्वातोद्धूतपरगिभिः
21 // mallikāpāṭalākundakarṇikārakadaṃbakaiḥ / sugandhibhirvṛtaṃ cānyairvātoddhūtaparagibhiḥ
22 ॥ नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः । शृङ्गैः समुल्लिखन्तं च व्योम कौतुकसं युतम्
22 // nānāmaṇigaṇākīrṇairnīlapītasitāruṇaiḥ / śṛṅgaiḥ samullikhantaṃ ca vyoma kautukasaṃ yutam
23 ॥ अत्युच्चपातध्वनिभिर्निर्झरैः कन्दरोद्गतैः । गर्ज्जतमिव संसक्तं व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः
23 // atyuccapātadhvanibhirnirjharaiḥ kandarodgataiḥ / garjjatamiva saṃsaktaṃ vyālādyairmṛgapakṣibhiḥ
24 ॥ तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयोभ्रातरो वयम् । नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं वियुक्ताश्च परस्परम्
24 // tatrātikautukāhṛṣṭadṛṣṭayobhrātaro vayam / nāsmārṣma cātmanātmānaṃ viyuktāśca parasparam
25 ॥ एतस्मिन्नन्तरे चैका मृगी ह्यगात्पिपासिता । निर्झरापात शिरसि पातुकामा जलं प्रिये
25 // etasminnantare caikā mṛgī hyagātpipāsitā / nirjharāpāta śirasi pātukāmā jalaṃ priye
26 ॥ तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः । तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्
26 // tasyāḥ pibantyāstu jalaṃ śārdūlo 'tibhayaṅkaraḥ / tatra prāpto yadṛcchāto jagṛhe tāṃ bhayarditām
27 ॥ अहं तद्ग्रहणं पश्यन्भयेन प्रपलायितः । अत्युच्चवत्त्वात्पतितो मृतश्चैणीमनुस्मरन्
27 // ahaṃ tadgrahaṇaṃ paśyanbhayena prapalāyitaḥ / atyuccavattvātpatito mṛtaścaiṇīmanusmaran
28 ॥ सा मृता त्वं मृगी जाता मृग स्त्वाहमनुस्मरन् । जातो भद्रे न जाने वै क्व गाता भ्रातरो ऽग्रजाः
28 // sā mṛtā tvaṃ mṛgī jātā mṛga stvāhamanusmaran / jāto bhadre na jāne vai kva gātā bhrātaro 'grajāḥ
29 ॥ एतन्मे स्मृतिमापन्नं चरितं तव चात्मतः । भूतं भविष्यं च तथा शृणु भद्रे वदाम्यहम्
29 // etanme smṛtimāpannaṃ caritaṃ tava cātmataḥ / bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca tathā śṛṇu bhadre vadāmyaham
30 ॥ यो ऽयं वा वृष्ठसंलग्नो व्याधो दूरस्थितो ऽभवत् । रामस्यास्य भयात्सो ऽपि भक्षितो हरिणा धुना
30 // yo 'yaṃ vā vṛṣṭhasaṃlagno vyādho dūrasthito 'bhavat / rāmasyāsya bhayātso 'pi bhakṣito hariṇā dhunā
31 ॥ प्राणांस्त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति । अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह
31 // prāṇāṃstyaktvā vidhānena svargalokaṃ gamiṣyati / avābhyāṃ tu jalaṃ pītaṃ madhyame puṣkare tviha
32 ॥ संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक् । तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्
32 // saṃdṛṣṭo bhārgavaścāyaṃ sākṣādviṣṇusvarūpadhṛk / tenānekabhavotpannaṃ pātakaṃ nāśamāgatam
33 ॥ अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम् । गमिष्यावः शुभांल्लोकान्येषु गत्वा न शोचति
33 // agastyadarśanaṃ labdhvā śrutvā stotraṃ gatipradam / gamiṣyāvaḥ śubhāṃllokānyeṣu gatvā na śocati
34 ॥ इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः । विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन्राममना तुरः
34 // ityevamuktvā sa mṛgaḥ priyāyai priyadarśanaḥ / virarāma prasannātmā paśyanrāmamanā turaḥ
35 ॥ भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः । विस्मितो ऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा
35 // bhargavaḥ śrutavāṃścaiva mṛgoktaṃ śiṣyasaṃyutaḥ / vismito 'bhūcca rājendra gantuṃ kṛtamatistathā
36 ॥ अकृतव्रमसंयुक्तो ह्यगस्त्यस्याश्रमं प्रति । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा प्रतस्थे हर्षितो भृशम्
36 // akṛtavramasaṃyukto hyagastyasyāśramaṃ prati / snātvā nityakriyāṃ kṛtvā pratasthe harṣito bhṛśam
37 ॥ रामेण गच्छता मार्गे दृष्टो व्याधो मृतस्तदा । सिंहस्य संप्रहारेम विस्मितेन महात्मना
37 // rāmeṇa gacchatā mārge dṛṣṭo vyādho mṛtastadā / siṃhasya saṃprahārema vismitena mahātmanā
38 ॥ अध्यर्द्धयोजनं गत्वा कनिष्ठं पुष्करं प्रति । स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चका रातिमुदान्वितः
38 // adhyarddhayojanaṃ gatvā kaniṣṭhaṃ puṣkaraṃ prati / snātvā mādhyāhnikīṃ sandhyāṃ cakā rātimudānvitaḥ
39 ॥ हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् । तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्
39 // hitaṃ tadātmanaḥ proktaṃ mṛgeṇa sa vicārayan / tāvattatpṛṣṭhasaṃlagnaṃ mṛgayugmamupāgatam
40 ॥ पुष्करे तु जलं पीत्वाभिषिच्यात्मतनुं जलैः । पश्यतो भार्गवस्यागादगस्त्याश्रमसंमुखम्
40 // puṣkare tu jalaṃ pītvābhiṣicyātmatanuṃ jalaiḥ / paśyato bhārgavasyāgādagastyāśramasaṃmukham
41 ॥ रामो ऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्त्य कुंभजस्याश्रमं ययौ । विपद्गतं पुष्करं तु पश्यमानो महामनाः
41 // rāmo 'pi sandhyāṃ nirvarttya kuṃbhajasyāśramaṃ yayau / vipadgataṃ puṣkaraṃ tu paśyamāno mahāmanāḥ
42 ॥ विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् । गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्
42 // viṣṇoḥ padāni nāgānāṃ kuṇḍaṃ saptarṣisaṃsthitam / gatvopaspṛśya śucyaṃbho jagāmāgastyasaṃśrayam
43 ॥ यच्च ब्रह्मसुता राजन्समायाता सरस्वती । त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः
43 // yacca brahmasutā rājansamāyātā sarasvatī / trīnsaṃpūrayituṃ kuṇḍānagnihotrasya vai vidheḥ
44 ॥ तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम् । ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्
44 // tatra tīre śubhaṃ puṇyaṃ nānāmuniniṣevitam / dadarśa mahadāścaryaṃ bhārgavaḥ kuṃbhajāśramam
45 ॥ मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः । कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः
45 // mṛgaiḥ siṃhaiḥ sahagataiḥ sevitaṃ śāntamānasaiḥ / kuṭarairarjunairniṃbaiḥ pāribhadradhavegudaiḥ
46 ॥ खदिरासनखर्जूरैः संकुलं बदरीद्रुमैः । तत्र प्रविश्य वै रामो ह्यकृतव्रणसंयुतः
46 // khadirāsanakharjūraiḥ saṃkulaṃ badarīdrumaiḥ / tatra praviśya vai rāmo hyakṛtavraṇasaṃyutaḥ
47 ॥ ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम् । स्तिमितोदसरः प्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्
47 // dadarśa munimāsīnaṃ kumbhajaṃ śāntamānasam / stimitodasaraḥ prakhyaṃ dhyāyantaṃ brahma śāśvatam
48 ॥ कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे । ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्
48 // kauśyāṃ vṛṣyāṃ mārgakṛttiṃ vasānaṃ pallavoṭaje / nanāma ca mahārāja svābhidhānaṃ samuccaran
49 ॥ रामो ऽस्मि जामदग्न्यो ऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः । ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन
49 // rāmo 'smi jāmadagnyo 'haṃ bhavantaṃ draṣṭumāgataḥ / tādviddhi praṇipātena namaste lokabhāvana
50 ॥ इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः । दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्
50 // ityuktavantaṃ rāmaṃ tu unmīlya nayane śanaiḥ / dṛṣṭvā svāgatamuccārya tasmāyāsanamādiśat
51 ॥ मधुपर्कं समानीय शिष्येण मुनिपुङ्गवः । ददौ पप्रच्छ कुशलं तपसश्च कुलस्य च
51 // madhuparkaṃ samānīya śiṣyeṇa munipuṅgavaḥ / dadau papraccha kuśalaṃ tapasaśca kulasya ca
52 ॥ स पृष्टस्तेन वै रामो घटोद्भवमुवाच ह । भवत्संदर्शनादीश कुशलं मम सर्वतः
52 // sa pṛṣṭastena vai rāmo ghaṭodbhavamuvāca ha / bhavatsaṃdarśanādīśa kuśalaṃ mama sarvataḥ
53 ॥ किं त्वङ्कं संशयं जातं छिन्धि स्ववचनामृतैः । मृगश्चैको मया दृष्टो मध्यमे पुष्करे विभो
53 // kiṃ tvaṅkaṃ saṃśayaṃ jātaṃ chindhi svavacanāmṛtaiḥ / mṛgaścaiko mayā dṛṣṭo madhyame puṣkare vibho
54 ॥ तेनोक्तमखिलं वृत्तं मम भूतमनागतम् । तच्छूत्वा विस्मयाविष्टो भवच्छरणमागतः
54 // tenoktamakhilaṃ vṛttaṃ mama bhūtamanāgatam / tacchūtvā vismayāviṣṭo bhavaccharaṇamāgataḥ
55 ॥ पाहि मां कृपया नाथ साधयन्त महामनुम् । शिवेन दत्तं कवच मम साधयतो गुरो
55 // pāhi māṃ kṛpayā nātha sādhayanta mahāmanum / śivena dattaṃ kavaca mama sādhayato guro
56 ॥ कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् । न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद
56 // kṛṣmasya samatīta tu sādhikaṃ hi śaracchatam / na ca siddhimavāpto 'haṃ tanme tvaṃ kṛpayā vada
57 ॥ वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः । क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा
57 // vasiṣṭha uvāca evaṃ praśnaṃ samākarṇya rāmasya sumahātmanaḥ / kṣaṇaṃ dhyātvā mahārāja mṛgoktaṃ jñātavān hṛdā
58 ॥ मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे । श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारण मुनिः । विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः
58 // mṛgaṃ cāpi samāyātaṃ mṛgyā saha nijāśrame / śrotuṃ kṛṣṇāmṛtaṃ stotraṃ sarvaṃ tatkāraṇa muniḥ / vicāryāśvāsayāmāsa bhārgavaḥ svavacomṛtaiḥ