120 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः ॥ 10॥ बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते । राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा
120 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde pitṛrājya kalpo nāma daśamo 'dhyāyaḥ // 10// bṛhaspatiruvāca rājataṃ rājatāktaṃ vā pitṝṇāṃ pātramucyate / rājatasya kathāvāpi darśanaṃ dāna meva vā
1 ॥ अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते । पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत
1 // anantamakṣayaṃ svarge rājate dānamucyate / pitṝnetena dānena satputrāstārayantyuta
2 ॥ राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा । स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्
2 // rājate hi svadhā dugdhā pātre taiḥ pṛthivī purā / svadhāṃ vā pārthibhistāta tasmin dattaṃ tadakṣayam
3 ॥ कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च । रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्
3 // kṛṣṇājinasya sāṃnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca / rakṣoghnaṃ brahma varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet
4 ॥ कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः । वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा
4 // kanakaṃ rājataṃ pātraṃ dauhitraṃ kutupastilāḥ / vastūni pāvanīyāni tridaṇḍīyoga eva vā
5 ॥ श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः । आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः
5 // śrāddhakarmaṇyayaṃ śreṣṭho vidhirbrāhmaḥ sanātanaḥ / āyuḥkīrtiprajaiśvaryaprajñāsaṃtativarddhanaḥ
6 ॥ दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् । सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्
6 // diśidakṣiṇapūrvasyāṃ vedisthānaṃ nivedayet / sarvato 'ratnimātraṃ ca caturasraṃ susaṃsthitam
7 ॥ वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् । धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा
7 // vakṣyāmi vidhivatsthānaṃ pitṝṇāmanuśāsitam / dhanyamāyuṣyamārogyaṃ balavarṇavivarddhanamā
8 ॥ तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः । अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः
8 // tatra gartāstrayaḥ kāyārstrayo daṇḍāśca khādirāḥ / aratnimātrāste kāryā rajataiḥ pravibhūṣitāḥ
9 ॥ ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः । प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा
9 // te vitastyāyatā garttāḥ sarvataścaturaṅgulāḥ / prāgdakṣiṇamukhānkuryātsthirānaśuṣirāṃstathā
10 ॥ अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः । पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च
10 // adbhiḥ pavitrayuktābhiḥ pāvayetsatataṃ śuciḥ / payasā hyāja gavyena śodhanaṃ cādbhireva ca
11 ॥ सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती । इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः
11 // satataṃ tarpaṇaṃ hyetattṛptirbhavati śāsvatī / iha vāmutra ya vaśī sarvakāmasamanvitaḥ
12 ॥ एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् । मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्
12 // evaṃ triṣavaṇasnāto yor'cayetprayataḥ pitṝn / mantreṇa vidhivatsamyagaśvamedhaphalaṃ labhet
13 ॥ तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् । त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः
13 // tānsthāpayedamāvāsyāṃ garttānvai caturaṅgulān / triḥsaptasaṃsthāste yajñāstrailokyaṃ dhāryate tu yaḥ
14 ॥ तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च । दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्
14 // tasya puṣṭistathaiśvaryamāyuḥ saṃtatireva ca / divi ca bhrājatelakṣmyā mokṣaṃ ca labhate kramāt
15 ॥ पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् । अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्
15 // pāpmāpahaṃ pāvanīyaṃ hyaśvamedhaphalaṃ labhet / aśvamedhaphalaṃ hyettaddvijaiḥ saṃskṛtya pūjitam
16 ॥ मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् । देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च
16 // mantraṃ vakṣyāmyahaṃ tasmādamṛtaṃ brahmanirmitam / deṃvatebhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca
17 ॥ नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत । आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा
17 // namaḥ svāhayai svadhāyai nityameva bhavatyuta / āddhe 'vasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japetsadā
18 ॥ पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः । क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च
18 // piṇḍanirvapaṇe vāpi japedetaṃ samāhitaḥ / kṣipramāyānti pitaro rakṣāṃsi pradravanti ca
19 ॥ पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत । पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः
19 // pitryaṃ tu triṣu kāleṣu mantro 'yaṃ tārayatyuta / paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatairbrahmavādibhiḥ
20 ॥ राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः । वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्
20 // rājyakāmo japedetaṃ sadā mantramatandritaḥ / vīryaśauryārthasattvāśīrāyurbuddhivivarddhanam
21 ॥ प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च । सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्
21 // prīyante pitaro yena japena niyamena ca / saptarciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham
22 ॥ अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्
22 // amūrttīnāṃ samūrttināṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām / namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ yogacakṣuṣām
23 ॥ इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा । सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्
23 // indrādīnāṃ ca netāro daśamārīcayostathā / saptarṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca tānnamasyāmi kāmadān
24 ॥ मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा । तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि
24 // manvādināṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā / tānnamaskṛtya sarvānvai pitṛmatsu vidhiṣvapi
25 ॥ नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ । द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः
25 // nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnatha / dyāvāpṛthivyośca sadā nāmasyāmi kṛtāñjaliḥ
26 ॥ देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः । त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्
26 // devarṣīṇāṃ ca netāraḥ sarvalokanamaskṛtāḥ / trātāraḥ sarvabhūtānāṃ namasyāmi pitāmahān
27 ॥ प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च । योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः
27 // prajāpatergavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca / yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ
28 ॥ पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु । स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे
28 // pitṛgaṇebhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu / svayaṃbhuve namaścaiva brahmaṇe yogacakṣuṣe
29 ॥ एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम्
29 // etaduktaṃ ca saptārcirbrahmarṣigaṇasevitam / pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrogavināśanam
30 ॥ एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः । अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि
30 // etena vidhinā yuktastrīnvarāṃllabhate naraḥ / annamāyuḥ sutāścaiva dadate pitaro bhuvi
31 ॥ भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः । सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः
31 // bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddhadhāno jitendriyaḥ / saptārci ṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ
32 ॥ सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् । यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा
32 // saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ bhavet / yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā
33 ॥ अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा । क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्
33 // anivedya na bhoktavyaṃ tasminnayatane sadā / kramaśaḥ kīrtayiṣyāmi balipātrāṇyataḥ param
34 ॥ येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु । पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना
34 // yeṣu yacca phalaṃ proktaṃ tanme nigadataḥ śruṇu / palāśe brahmavarcastvamaśvatthe vasubhāvanā
35 ॥ सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् । पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः
35 // sarvabhūtādhipatyaṃ ca plakṣe nityabhudātdṛtam / puṣṭiḥ prajāśca nyagrodhe buddhiḥ prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ
36 ॥ रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते । सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्
36 // raśodhnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmarīpātramucyate / saubhāgyamuttamaṃ loke mādhūke samudātdṛtam
37 ॥ फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः
37 // phalagupātreṣu kurvāṇaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt / parāṃ dyutimathārketu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ
38 ॥ बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च । क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह
38 // bailve lakṣmīntathā medhāṃ nityamāyustathaiva ca / kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvasasyeṣu caiva ha
39 ॥ वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः । एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः
39 // varṣatya jasraṃ parjanyo veṇupātreṣu kurvataḥ / eteṣveva supātreṣu bhojanāgramaśeṣataḥ
40 ॥ सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् । पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः
40 // sadā dadyātsa yajñānāṃ sarveṣāṃ phalamāpnuyāt / pitṛbhyaḥ puṣpamālyāni sugandhāni ca tatparaḥ
41 ॥ सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः । गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति
41 // sadā dadyātkriyāyuktaḥ śa vibhāti divākaraḥ / guggulādīṃstathā dhūpānpitṛbhyo yaḥ prayacchati
42 ॥ संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् । धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः
42 // saṃyuktānmadhusarpirbhyaṃ so 'gniṣṭomaphalaṃ labhet / dhūpaṃ gandhaguṇopetaṃ kṛtvā pitṛparāyaṇaḥ
43 ॥ लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः । दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः
43 // labhate ca suśarmāṇi iha cāmutra cobhayoḥ / dadyādevaṃ pitṛbhyāstu nityameva hyatandritaḥ
44 ॥ दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति । गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्
44 // dīpaṃ pitṛbhyaḥ prayataḥ sadā yastu prayacchati / gatiṃ cāpratimaṃ cakṣustasmātsalabhate śubham
45 ॥ तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च । भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे
45 // tejasā yaśasā caiva kāntyā cāpi balena ca / bhuvi prakāśo bhavati brājate ca triviṣṭape
46 ॥ अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते । गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च
46 // apsarobhiḥ parivṛto vimānāgre ca modate / gandhapuṣpaiśca dhūpaiśva japāhutibhireva ca
47 ॥ फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः । पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा
47 // phalamūlanamaskāraiḥ pitṝṇāṃ prayataḥ śuciḥ / pūjāṃ kṛtvā dvijānpaścātpūjayedannasaṃpadā
48 ॥ श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः । आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते
48 // śrāddhakāleṣu niyataṃ vāyubhūtāḥ pitāmahāḥ / āviśanti dvijāñchreṣṭhāṃstasmādetadbravīmi te
49 ॥ वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च । गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्
49 // vastrai ratnapradānaiśca bhakṣyaiḥ peyaistathaiva ca / gobhiraśvaistathā grāmaiḥ pūjayeddvijasattamān
50 ॥ भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु । तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा
50 // bhavanti pitaraḥ prītāḥ pūjiteṣu dvijātiṣu / tasmādyatnena vidhivatpūjayeta dvijānsadā
51 ॥ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः । प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः
51 // savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ kuryādullekhanaṃ dvijāḥ / prokṣaṇaṃ ca tataḥ kuryācchrāddhakarmaṇyatandritaḥ
52 ॥ दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च । गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः
52 // darbhānpiṇḍāṃstathā bhakṣyānpuṣpāṇi vividhāni ca / gandhadānamalaṅkāramekaikaṃ nirvaped budhaḥ
53 ॥ पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् । अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि
53 // peṣayitvāñjanaṃ samyagviśveṣāmuttarottaram / abhyaṅgaṃ darbhaviñjūlaistribhiḥ kuryādyathāvidhi
54 ॥ अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् । निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा
54 // apasavyaṃ vitṛbhayaśca dadyādañjanamuttamam / nipātya jānu sarveṣāṃ vastrārthaṃ sūtrameva vā
55 ॥ खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः । सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते
55 // khaṇḍanaṃ prokṣaṇaṃ caiva tathaivollekhanaṃ dvijaḥ / sakṛddevapitṝṇāṃ syātpitṝṇāṃ tribhirucyate
56 ॥ एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् । चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्
56 // ekaṃ pavitraṃ hastena pitṝnasarvānsakṛtsakṛt / cailamantreṇa piṇḍebhyo dattvādarśāñjine hi tam
57 ॥ सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि । जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः
57 // sadā sarpistilairyuktāṃstrīnpiṇḍānnirvapedbhuvi / jānu kṛtvā tathā savyaṃ bhūmau pitṛparāyaṇaḥ
58 ॥ पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् । आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः
58 // pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān / āhūya ca pitṝnprāñcaḥ pitṛtīrthena yatnataḥ
59 ॥ पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः । अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः
59 // piṇḍānparikṣipetsamyagapasavyamatandritaḥ / annādyaireva mukhyaiścabhakṣyaiścaiva pṛthagvidhaiḥ
60 ॥ पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः । त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्
60 // pṛthaṅmātāmahānāṃ tu kecidicchanti mānavāḥ / trīnpiṇḍānānupūrvyeṇa sāṃguṣṭhānpuṣṭivarddhanān
61 ॥ जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्
61 // jānvantarābhyāṃ yatnena piṇḍāndadyādyathākramam / savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dhārārthaṃ mantramuccaran
62 ॥ नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः । दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्
62 // namo vaḥ pitaraḥ śoṣāyeti sarvamatandritaḥ / dakṣiṇasyāṃ tu pāṇibhyāṃ prathamaṃ piṇḍamutsṛjet
63 ॥ नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः
63 // namo vaḥ pitaraḥ saumyaḥ paṭhannevamatandritaḥ / savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharmer'dhaṃ samatandritaḥ
64 ॥ उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् । क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा
64 // ulūkhalasya lekhāyāmudapātrāvasecanam / kṣaumaṃ sūtraṃ navaṃ dadyācchāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā
65 ॥ पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् । वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्
65 // patrorṇaṃ paṭṭasūtraṃ ca kauśeyaṃ parivarjayet / varjayedyakṣaṇaṃ yajñe yadyapyahatavastrajām
66 ॥ न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् । श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च
66 // na prīṇanti tathaitāni dātu ścāpyahitaṃ bhavet / śreṣṭhamāhustrikakudamañjanaṃ nityameva ca
67 ॥ कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् । चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्
67 // kṛṣṇebhyaśca telaistailaṃ yatnātsuparirakṣitam / candanāguruṇī cobhe tamālośīrapadmakam
68 ॥ धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च । शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च
68 // dhūpaśca guggalaḥ śreṣṭasturuṣkaḥ śveta eva ca / śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca
69 ॥ गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः । तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका
69 // gandharūpopapannāni cāraṇyāni ca kṛtsnaśaḥ / tathā hi sumanā nāḍīrūpikāsmakuraṇḍikā
70 ॥ पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः । यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च
70 // puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ / yathā gandhādapetāni cogragandhāni yāni ca
71 ॥ वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा । द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः
71 // varjanīyāni puṣpāṇi puṣṭimanviccatā sadā / dvijātayo yathoddiṣṭā niyatāḥ syurudaṅmukhāḥ
72 ॥ पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः । तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः
72 // pūjayedyajamānastu vidhivadyakṣiṇāmukhaḥ / teṣāmabhimukho dadyāddarbhatpiṇḍāṃśca yatnataḥ
73 ॥ अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः । हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः
73 // anena vidhinā sākṣādarcitāḥ syuḥ pitāmahāḥ / haritā vai sa piñjālāḥ puṣṭāḥ snigdhāḥ samāhitāḥ
74 ॥ रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः । उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः
74 // ratnimātrāḥ pramāṇena vitṛtīrthena saṃsmṛtāḥ / upamūle tathā nīlā viṣṭarārthaṃ kuśottamāḥ
75 ॥ तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता । पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः
75 // tathā śyāmākanīvārā dūrvā ca samudāhṛtā / pūrvaṃ kīrttimatāṃ śreṣṭho babhūvāśvaḥ prajāpatiḥ
76 ॥ तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः । तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः
76 // tasya bālā nipatitā bhūmau kāśatvāmāgatāḥ / tasmāddeyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmasu pūjitāḥ
77 ॥ पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता । प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः
77 // piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu karttavyaṃ bhūtimicchatā / prajāḥ puṣṭidyutiprajñākīrttikāntisamanvitāḥ
78 ॥ भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः । सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः
78 // bhavanti rucirā nityaṃ vipāpmāno 'ghavarjitāḥ / sakṛdevāstaredyarbhānpiṇḍārthe dakṣiṇāmukhaḥ
79 ॥ प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति । न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः । एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
79 // prāgdakṣiṇāgrānniyato vidhi cāpyatra vakṣyati / na dīno nāpi vā kruddho na caivānyamanā naraḥ / ekatra cādhāya manaḥ śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ
80 ॥ निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया । रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे
80 // nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhataśca sarve suradānavā mayā / rakṣāṃsi yakṣāḥ sapiśācasaṃghā hatā mayā yātudhānāśca sarve
81 ॥ एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः । शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः
81 // etena mantreṇa tu saṃyatātmā tāṃ vai vediṃ sakṛdullikhya dhīraḥ / śivāṃ hi buddhiṃ dhruvamicchamānaḥ kṣipeddvicātirdiśamuttarāṃ gataḥ
82 ॥ एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे । यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति
82 // evaṃ pitryaṃ dṛṣṭamantraṃ hi yasyatasyāsurā varjayantīha sarve / yasmindeśe paṭhyate mantra eṣa taṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti
83 ॥ अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् । पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते
83 // annaprakārānaśucīnasādhūnsaṃvīkṣate no spṛśaṃśvāpi dadyāt / pavitrapāṇiśca bhavenna vā hi yaḥ pumānna kāryasya phalaṃ samaśnute
84 ॥ अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा । मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः
84 // anena vidhinā nityaṃ śrāddhaṃ kuryāddhi yaḥ sadā / manasā kāṅkṣate yadyattattadyadyuḥ pitamahāḥ
85 ॥ पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च । भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः
85 // pitaro hṛṣṭamanaso rakṣāṃsi vimanāṃsi ca / bhavantyevaṃ kṛte śrāddhe nityameva prayatnataḥ
86 ॥ शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा । विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः
86 // śūdrāḥ śrāddheṣvavikṣīraṃ balvajā upalāstathā / viraṇāścotuvālāśca laḍvā varjyāśca nityaśaḥ
87 ॥ एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् । अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा
87 // evamādīnyayajñāni tṛṇāni parivarjayet / añjanābhyajanaṃ gandhānsūtrapraṇayanaṃ tathā
88 ॥ काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् । काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः
88 // kāśeḥ punarbhavaiḥ kāryamaśvamedhaphalaṃ labhet / kāśāḥ punarbhavā ye ca barhiṇo hyupabarhiṇaḥ
89 ॥ इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः
89 // ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ / puṣpagandhavibhūṣāṇāmeṣa mantra udāhṛtaḥ
90 ॥ आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः । अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये
90 // āhṛtya dakṣiṇāgniṃ tu homārthaṃ vai prayatnataḥ / anyārthe laukikaṃ vāpi juhuyātkarmasiddhaye
91 ॥ अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते । समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः
91 // antarvidhāya samidhastato dīpto vidhīyate / samāhitena manasā praṇīyāgniṃ samantataḥ
92 ॥ अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः । सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः
92 // agnaye kavyavāhāya svadhā aṅgirase namaḥ / somāya vai pitṛmate svadhā aṅgirase punaḥ
93 ॥ यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् । इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः
93 // yamāya vaivasvataye svadhānama iti dhruvam / ityete homamantrāstu trayāṇāmanupūrvaśaḥ
94 ॥ दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा । एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते
94 // dakṣiṇenāgnaye nityaṃ somāyottaratastathā / etayorantare nityaṃ juhuyādvai vivasvate
95 ॥ उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् । होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः
95 // upahāraḥ svadhākārastathaivollekhanaṃ ca yat / homajapye namaskāraḥ prokṣaṇaṃ ca viśeṣataḥ
96 ॥ बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च । अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा
96 // bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe tathaiva ca / añjanābyañjanaṃ caiva piṇḍanirvapaṇaṃ tathā
97 ॥ अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः । क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्
97 // aśvamedhaphalaṃ caitatsamiddhe yatkṛtaṃ dvijaiḥ / kriyā sarvā yathoddiṣṭāḥ prayatnena samācaret
98 ॥ बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये
98 // bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ / vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye
99 ॥ अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्
99 // aprabuddhe samiddhe vā juhuyādyo hutāśane / yajamāno bhave dandhaḥ so 'mutreti hi naḥ śrutam
100 ॥ अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः । ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये
100 // alpendhano vā rūkṣo 'gnirvasphuliṅgaśca sarvaśaḥ / jvālādhūmāpasavyaśca sa tu vahnirasiddhaye
101 ॥ दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः । भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्
101 // durgandhaścaiva nīlaśca kṛṣṇaścaiva viśeṣataḥ / bhūmiṃ vagāhate yatra tatra vidyātparābhavat
102 ॥ अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः । स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये
102 // arciṣmān piṇḍitaśikhaḥ sarppikāñjanasannibhaḥ / snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye
103 ॥ नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् । अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः
103 // naranārīgaṇebhyaśca pūjāṃ prāpnoti śāśvatīm / akṣayaṃ pūjitāstena bhavanti pitaro 'gnayaḥ
104 ॥ बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा । श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः
104 // bilvoduṃbarapatrāṇi phalāni samidhastathā / śrāddhe mahāpavitrāṇi medhyāni ca viśeṣataḥ
105 ॥ पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् । पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि
105 // pavitraṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ śuddhaye janmakarmaṇām / pātreṣu phalamuddiṣṭaṃ yanmayā śrāddhakarmaṇi
106 ॥ तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् । कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्
106 // tadeva kṛtsnaṃ vijñeyaṃ samitsu ca yathākramam / kṛtvā samāhitaṃ cittamāgneyaṃ vai karomyaham
107 ॥ अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः । घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने
107 // anujñātaḥ kuruṣveti tathaiva dvijasattamaiḥ / ghṛtamādāya pātre ca juhuyāddhavyavāhane
108 ॥ पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः । उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये
108 // palāśaplakṣanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṅkatāḥ / uduṃbarastathābilvaścandano yajñiyāśca ye
109 ॥ सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा । समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः
109 // saralo devadāruśca śālaśca kadirastathā / samidarthe praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ
110 ॥ ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन । पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा
110 // grāmyāḥ kaṇṭakinaścaiva yājñiyā ye ca kecana / pūjitāḥ samidarthaṃ te pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā
111 ॥ समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु
111 // samidbhiḥ ṣaṭphaleyābhirjuhuyādyo hutāśanam / phalaṃ yatkarmaṇastasya tanme nigadataḥ śṛṇu
112 ॥ अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् । श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा
112 // akṣayaṃ sarvakāmīyamaśvamedhaphalaṃ hi tat / śleṣmāntako naktamālaḥ kapitthaḥ śālmalistathā
113 ॥ नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः । चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि
113 // nīpo vibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ / cirabilvastathā kolastidukaḥ śrāddhakarmaṇi
114 ॥ बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः । शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्
114 // balvajaḥ kovidāraśca varjanīyāḥ samantataḥ / śakunānāṃ nivāsāṃśca varjayeta mahīruhān
115 ॥ अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् । स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा । स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्
115 // anyāṃścaivaṃvidhānsarvānnayajñīyāṃśca varjayet / svadheti caiva mantrāṇāṃ pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā / svāheti caiva devānāṃ yajñakarmaṇyudāhṛtam