33 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः । शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया । तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय
33 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde manvantaravarṇanaṃ nāmāṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ samāpto 'yaṃ brahmāṇḍamahāpurāṇapūrvabhāgaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇamadhyabhāgaprārambhaḥ / śāṃśapāyana uvāca pādaḥ śekto dvitīyastu anuṣaṅgena nastvayā / tṛtīyaṃ vistarātpādaṃ sopoddhātaṃ pravarttaya
1 ॥ सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् । पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत
1 // sūta uvāca kīrttayiṣye tṛtīyaṃ vaḥ sopoddhātaṃ savistaram / pādaṃ samuccayādviprā gadato me nibodhata
2 ॥ मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः
2 // manorvaivasvatasyemaṃ sāṃprataṃ tu mahātmanaḥ / vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ
3 ॥ चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु । मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह
3 // caturyugaikasa ptatyā saṃkhyātaṃ pūrvameva tu / maha devagaṇaiścaiva ṛṣibhirdānavaissaha
4 ॥ पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः । मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह
4 // pitṛgandharvayakṣaiśca rakṣobhūtamahoragaiḥ / mānuṣaiḥ paśubhiścaiva pakṣibhiḥ sthāvaraiḥ saha
5 ॥ मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् । वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते
5 // manvādikaṃ bhaviṣyāntamākhyānairbahubhiryutam / vakṣye vaivasvataṃ sargaṃ namaskṛtya vivasvate
6 ॥ आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये । स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः
6 // ādye manvantare 'tītāḥ sargaprāvarttakāstu ye / svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ saptāsanye maharṣayaḥ
7 ॥ चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्
7 // cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ / dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca bhṛgvādīnāṃ mahaujasām
8 ॥ शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् । भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः
8 // śāpānmaheśvarasyāsītprādurbhāvo mahātmanām / bhūyaḥ saptarṣayastvevamutpannāḥ sapta mānasāḥ
9 ॥ पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा । प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः
9 // putratve kalpitāścaiva svayameva svayaṃbhuvā / prajāsaṃtānakṛdbhistairutpadadbhirmahātmabhiḥ
10 ॥ पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् । तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्
10 // punaḥ pravarttitaḥ sargo yathāpūrvaṃ yathākramam / teṣāṃ prasūtiṃ vakṣyāmi viśuddhajñānakarmaṇām
11 ॥ समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः । येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः । पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः
11 // samāsavyāsayogābhyāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ / yeṣāmanvayasaṃbhūtailar eko 'yaṃ sacarācaraḥ / punarāpūritaḥ sarvo grahanakṣatramaṇḍitaḥ
12 ॥ ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः । पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम
12 // ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ saptarṣayaḥ pūrvamutpannāḥ sapta manasāḥ / putratve kalpitāścaiva tanno nigada sattama
13 ॥ सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे । मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल
13 // sūta uvāca pūrvaṃ saptarṣayaḥ proktā ye vai svāyaṃbhuveṃ'tare / manorantaramāsādya punarvaivasvataṃ kila
14 ॥ भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः । उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त
14 // bhavābhiśāpa saṃviddhā aprāptāste tadā tapaḥ / upapannā jane loke sakṛdāgamanāstu ta
15 ॥ ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः । एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे
15 // ūcuḥ sarve sadānyonyaṃ janaloke mahārṣayaḥ / eta eva mahābhāgā varuṇe vitate 'dhvare
16 ॥ सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति
16 // sarve vayaṃ prasūyāmaścākṣuṣasyāntare manoḥ / pitāmahātmajāḥ sarve tannaḥ śreyo bhaviṣyati
17 ॥ एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु
17 // evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ / svāyaṃbhuventare prāptāḥ sṛṣṭyarthaṃ te bhavena tu
18 ॥ जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः । देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
18 // jajñire ha punaste vai janalokādihāgatāḥ / devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum
19 ॥ ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया । ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्
19 // brahmaṇo juhvataḥ śukramagrau pūrvaṃ prajepsayā / ṛṣayo jajñire dīrghe dvitīyamiti naḥ śrutam
20 ॥ भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः
20 // bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / atriścaiva vasiṣṭhaśca hyaṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ
21 ॥ तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः । यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्
21 // tathāsya vitate yajñe devāḥ sarve samāgatāḥ / yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭhkāraśca mūrttimān
22 ॥ मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः । ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः
22 // mūrttimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ / ṛgvedaścābhavattatra yaśca kramavibhūṣitaḥ
23 ॥ यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः । स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्
23 // yajurvedaśca vṛttāḍhya oṅkāravadanojjvalaḥ / sthito yajñārthasaṃpṛktaḥ sūktabrāhmaṇamantravān
24 ॥ सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः । विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्
24 // sāmavedaśca vṛttāḍhyaḥ sarvageyapuraḥ saraḥ / viśvāvasvādibhiḥ sārddhaṃ gandharvaiḥ saṃbhṛto 'bhavat
25 ॥ ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः । प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्
25 // brahmavedastathā ghoraiḥ kṛtvā vidhibhiranvitaḥ / pratyaṅgirasayogaiśca dviśarīraśiro 'bhavat
26 ॥ लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः । आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि
26 // lakṣaṇā vistarāḥ stobhā niruktasvara bhaktayaḥ / āśrayastu vaṣaṭkāro nigrahapragrahāvapi
27 ॥ दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः । देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च
27 // dīptimūrttirilādevī diśaścasadigīśvarāḥ / devakanyāśca patnyaśca tathā mātara eva ca
28 ॥ आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे । मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः
28 // āyayuḥ sarva evaite devasya yajato makhe / mūrtimantaḥ surūpākhyā varuṇasya vapurbhṛtaḥ
29 ॥ स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि । ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः
29 // svayaṃbhu vastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi / brahmarṣibhāvinor'thasya vidhānācca na saṃśayaḥ
30 ॥ धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च । आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः
30 // dhṛtvā juhāva hastābhyāṃ sruveṇa parigṛhya ca / āsravajjuhuyāṃ cakre mantravacca pitāmahaḥ
31 ॥ ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः । तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्
31 // tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ prajāpatiḥ / tasyārvāktejasaścaiva jajñe lokeṣu taijasam
32 ॥ तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः । आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह
32 // tamasā bhāvi yāpyatvaṃ yathā sattvaṃ tathā rajaḥ / ājyasthālyāmupādāya svaśukraṃ hutavāṃśca ha
33 ॥ शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः । ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः
33 // śukre hu te 'tha tasmiṃstu prādurbhūtā maharṣayaḥ / jvalanto vapuṣā yuktāḥ saprabhāvaiḥ svakairguṇaiḥ
34 ॥ हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः । हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्
34 // hute cāgnau sakṛcchukre jvālāyā nisṛtaḥ kaviḥ / hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā jvālāṃ bhittvā vinirgatam
35 ॥ भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः । महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्
35 // bhṛgustvamiti covāca yasmāttasmātsa vai bhṛguḥ / mahādevastathodbhūto dṛṣṭvā brahmāṇamabravīt
36 ॥ ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो । विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्
36 // mamaiṣa putrakāmasya dīkṣitasya tvayā prabho / vijajñe prathamaṃ deva mama putro bhavatvayam
37 ॥ तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा । पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्
37 // tatheti samanujñāto mahādevaḥ svayaṃbhuvā / putratve kalpayāmāsa mahādeva stadā bhṛgum
38 ॥ वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः । द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः
38 // vāruṇā bhṛgavastasmāttadapatyaṃ ca sa prabhuḥ / dvitīyaṃ ca tataḥ śukramaṅgāreṣvajuhotprabhuḥ
39 ॥ अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः । संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्
39 // aṅgāreṣvaṅgiro 'ṅgāni saṃhatāni tatoṅgirāḥ / saṃbhūtiṃ tasya tāṃ dṛṣṭvā vahnirbrahmāṇamabravīt
40 ॥ रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति । एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः
40 // retodhāstubhyamevāhaṃ dvitīyo 'yaṃ mamāstviti / evamastviti so 'pyukto brahmaṇā sadasaspatiḥ
41 ॥ जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् । षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा
41 // jagrā hāgnistvaṅgirasa āgneyā iti naḥ śrutam / ṣaṭ kṛtvā tu punaḥ śukre brahmaṇā lokakāriṇā
42 ॥ हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः । मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः
42 // hute samabhavaṃstasminyad brahmāṇa iti śrutiḥ / marīciḥ prathamaṃ tatra marīcibhyaḥ samutthitaḥ
43 ॥ क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः । अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते
43 // kratau tasminkraturjajñe yatastasmātsa vai kratuḥ / ahaṃ tṛtīya ityatristasmādatriḥ sa kīrtyate
44 ॥ केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः । केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः
44 // keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ / keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ
45 ॥ वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् । वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः
45 // vasumadhyātsamutpanno vaśī ca vasumān svayam / vasiṣṭha iti tattvajñaiḥ procyate brahmavādibhiḥ
46 ॥ इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः । लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
46 // ityete brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ / lokasya santānakarā yairimā varddhitāḥ prajāḥ
47 ॥ प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः । अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः
47 // prajāpataya ityevaṃ paṭhyante brahmaṇaḥsutāḥ / apare pitaro nāma etaireva maharṣibhiḥ
48 ॥ उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः । अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः
48 // utpāditā devagaṇāḥ sapta lokeṣu viśrutāḥ / ajeyāśca gaṇāḥ sapta saptalokeṣu viśrutāḥ
49 ॥ मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे । पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः
49 // mārīyā bhārgavāścaiva tathaivāṅgiraso 'pare / paulastyāḥ paulahāścaiva vāsiṣṭhāścaiva viśrutāḥ
50 ॥ आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः । एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः
50 // ātreyāśca gaṇāḥ proktā pitṝṇāṃ lokavarddhanāḥ / ete samāsataḥ khyātāḥ punaranye gaṇāstrayaḥ
51 ॥ अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः । तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः
51 // amarttāścāprakāśāśca jyotiṣmantaśca viśrutāḥ / teṣāṃ rājāyamo devo yamairvihatakalmaṣaḥ
52 ॥ अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः । कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा
52 // aparaṃ prajānāṃ yatayastāñchṛmudhvamatandritāḥ / kaśyapaḥ kardamaḥ śeṣo vikrāntaḥ suśravāstathā
53 ॥ बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः । प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः
53 // bahuputraḥ kumāraśca vivasvānsa śucivrataḥ / pracetasoriṣṭanemirbahulaśca prajāpatiḥ
54 ॥ इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः । कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः
54 // ityevamādayo 'nye 'pi bahavo vai prajeśvarāḥ / kuśoccayā vālakhilyāḥ sabhūtāḥ paramarṣayaḥ
55 ॥ मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् । जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः
55 // manojavāḥ sarvagatāḥ sarvabhogāśca te 'bhavan / jātāśca bhasmano hyanye brahmarṣigaṇasaṃmatāḥ
56 ॥ वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः । नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ
56 // vaikhānasā munigaṇāstapaḥ śrutaparāyaṇāḥ / nasto dvāvasya cotpannāvaśvinau rūpasaṃmatau
57 ॥ विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् । अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे
57 // vidurjanmarkṣarajaso tathā tannetrasaṃcarāt / anye prajānāṃ patayaḥ śrotobhyastasya jajñire
58 ॥ ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः । अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः
58 // ṛṣayo romakūpebhyastathā svedamalodbhavāḥ / ayane ṛtavo māsarddhamāsāḥ pakṣasaṃdhayaḥ
59 ॥ वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् । रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्
59 // vatsarā ye tvahorātrāḥ pittaṃ jyotiśca dāruṇam / raudraṃ lohitamityāhurlohitaṃ kanakaṃ smṛtam
60 ॥ तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः । ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः
60 // tattaijasamiti proktaṃ dhūmāśca paśavaḥ smṛtāḥ / ye 'rciṣastasya te rudrāstathādityāḥ samṛdgatāḥ
61 ॥ अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः । आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः
61 // aṅgārebhyaḥ samutpannā arciṣo divyamānuṣāḥ / ādibhūto 'sya lokasya brahmā tvaṃ brahmasaṃbhavaḥ
62 ॥ सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् । ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः
62 // sarvakāmadamityāhustathā vākyamudāharan / brahmā suragurustatra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ
63 ॥ इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः । सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः
63 // imevai janayiṣyanti prajāḥ sarvāḥ praceśvarāḥ / sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cāpi tapasvinaḥ
64 ॥ त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः । त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः
64 // tvatprasādādimāṃllokāndhārayeyurimāḥ kriyāḥ / tvadvaṃśavarddhanāḥ śaśvattava tejovivarddhanāḥ
65 ॥ भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा । वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः
65 // bhaveyurvedavidvāṃsaḥ sarve vākpatayastathā / vedamantradharāḥ sarve prajāpatisamudbhavāḥ
66 ॥ श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि । सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो
66 // śrayantu brahmasatyaṃ tu tapaśca paramaṃ bhuvi / sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho
67 ॥ ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः । मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह
67 // brahma ca brahmāṇāścaiva lokaścaiva carācarāḥ / marīcimāditaḥ kṛtvā devāśca ṛṣibhiḥ saha
68 ॥ अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे । तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये
68 // apatyānīti saṃcintya te 'patye kāmayāmahe / tasmin yajñe mahābhāgā devāśca ṛṣayaśca ye
69 ॥ एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः । तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः
69 // ete tvadvaṃśasaṃbhūtāḥ sthānakālābhimāninaḥ / tava tenaiva rūpeṇa sthāpayeyurimāḥ prajāḥ
70 ॥ युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः । ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्
70 // yugādinidhanāścāpi sthāpayantu iti dvijāḥ / tato 'bravīllokaguruḥ paramityabhidhāra yan
71 ॥ एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः । भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः
71 // etadeva viniścitya mayā sṛṣṭā na saṃśayaḥ / bhavatāṃ vaṃśasaṃbhūtāḥ punarete maharṣayaḥ
72 ॥ तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः
72 // teṣāṃ bhṛgoḥ kīrttayiṣye vaṃśaṃ pūrvaṃ mahātmanaḥ / vistareṇānupūrvyā ca prathamasya prajāpateḥ
73 ॥ भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे । हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता
73 // bhārye bhṛgorapratime uttamābhijane śubhe / hiraṇyakaśipo kanyā divyā nāma pariśrutā
74 ॥ पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी । भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्
74 // pulomnaścava paulomī duhitā varavarṇinī / bhṛgostvajanayaddivyā putraṃ brahmavidāṃ varam
75 ॥ देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् । शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः
75 // devāsurāṇāmācāryaṃ śukraṃ kavivaraṃ graham / śukra evośanā nityamataḥ kāvyo 'pi nāmataḥ
76 ॥ पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी । शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्
76 // pitṝṇāṃ mānasī kanyā somapānāṃ yaśasvinī / śukrasya bhāryā gaurnāma vijajñe caturaḥ sutān
77 ॥ त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ । तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः
77 // tvaṣṭā caiva varatrī ca śaṇḍāmakārai ca tāvubhau / tejasādityasaṃkāśā brahmakalpāḥ prabhāvataḥ
78 ॥ रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः । वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः
78 // rajataḥ pṛthuraśmiśca vidvānyaśca bṛhaṅgirāḥ / varatriṇaḥ sutā hyete brahmiṣṭhā daityayājakāḥ
79 ॥ इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् । निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्
79 // ijyādharmavināśārthaṃ manumetyābhyayājayan / nirasyamānaṃ vai dharmaṃ dṛṣṭvendro manumābravīt
80 ॥ एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् । श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्
80 // etaireva tu kāmaṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yājanam / śrutvendrasya tu tadvākyaṃ tasmāddeśādapākraman
81 ॥ तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् । ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्
81 // tirobhūteṣu teṣvindro manupatnīmacetanām / graheṇa mocayitvā ca tataścānusasāra tām
82 ॥ तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् । तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु
82 // tata indravināśāya yatamānānmunīṃstu tān / tānāgatānpunardṛṣṭvā duṣṭānindro vihasya tu
83 ॥ ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः । तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह
83 // tatastā nadahatkruddho vedyarddhe dakṣiṇe tataḥ / teṣāṃ tu dhṛṣyamāṇānāṃ tatra śālāvṛkaiḥ saha
84 ॥ शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः । एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा
84 // śīrṣāṇi nyapataṃstāni kharjūrā hyabhavaṃstataḥ / evaṃ varatriṇaḥ putrā indreṇa nihatāḥ purā
85 ॥ जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् । त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्
85 // jayantyāṃ devayānī tu śukrasya duhitābhavat / triśirā viśvarūpastu tvaṣṭuḥ putro 'bhavanmahān
86 ॥ यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः । विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः
86 // yaśodharāyāmutpanno vairocanyāṃ mahāyaśāḥ / viśvarūpānujaścaiva viśvakarmā ca yaḥ smṛtaḥ
87 ॥ भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः । दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः
87 // bhṛgostu bhṛgavo devā jajñire dvādaśātmajāḥ / divyānusuṣuve kanyā kāvyasyaivānujā prabhoḥ
88 ॥ भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा । क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः
88 // bhuvanobhāvanaścaiva antyaścāntyāyanastathā / kratuḥ śuciḥ svamūrddhā ca vyājaśca vasudaśca yaḥ
89 ॥ प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः । इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः
89 // prabhavaścāvyayaścaiva dvādaśo 'dhipatiḥ smṛtaḥ / ityete bhṛgavo devāḥ smṛtā dvādaśa yajñiyāḥ
90 ॥ पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् । व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा
90 // paulomyajanayatputraṃ brahmiṣṭhaṃ vaśinaṃ dvijam / vyāditaḥ so 'ṣṭame māsigarbhaḥ krūreṇa rakṣasā
91 ॥ च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः । प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्
91 // cyavanāccyavanaḥ so 'tha cetanāttu pracetanaḥ / pracetāḥ ścyavanaḥ krodhāddagdhavānpuruṣādakān
92 ॥ जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः । आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ
92 // janayāmāsa putrau dvau sukanyāyāṃ sabhārgavaḥ / āpravānaṃ dadhīcaṃ ca tāvubhau sādhusaṃmatau
93 ॥ सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत । ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी
93 // sārasvataḥ sarasvatyāṃ dadhīcasyodapadyata / ṛcī patnī mahābhāgā apravānasya nāhuṣī
94 ॥ तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः । और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा
94 // tasyāmaurva ṛṣirjajñe ūruṃ bhittavā mahāyaśāḥ / aurvasyāsīdṛcīkastu dīpto 'gnisamatejasā
95 ॥ जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत । भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा
95 // jamadagnirṛcīkasya satyavatyāmajāyata / bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayauḥ purā
96 ॥ जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत । रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्
96 // jamanādvaiṣmavasyāgnerjamadagnirajāyata / reṇukājamadagneśca śakratulyaparākramam
97 ॥ ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् । ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्
97 // brahmakṣatramayaṃ rāmaṃ suṣuve 'mitatejasam / orvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurogamam
98 ॥ तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् । ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः
98 // teṣāṃ putra sahasrāṇi bhārgavāṇāṃ parasparāt / ṛṣyatareṣu vai bāhyā bahavo bhārgavāḥ smṛtāḥ
99 ॥ वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः । मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः
99 // vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā vainyāśca śaunakāḥ / mitreyuḥ saptamā hyete pakṣā jñeyāstu bhārgavāḥ
100 ॥ शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः । यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः
100 // śṛṇutāṅgiraso vaṃśamagneḥ putrasya dhīmataḥ / yasyānvavāye saṃbhūtā bhāradvājāḥ sagautamāḥ
101 ॥ देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः । सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्
101 // devāścāṅgiraso mukhyāsttviṣimanto mahaujasaḥ / surūpā caiva mārīcī kārdamī ca tathā svarāṭ
102 ॥ पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः । अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः
102 // pathyā ca mānavī kanyā tisro bhāryā hyatharvaṇaḥ / atharvaṇastu dāyādāstāsu jātāḥ kulodvahāḥ
103 ॥ उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः । बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्
103 // utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitātmanaḥ / bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ
104 ॥ अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा । धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः
104 // ayāsyaṃ vāmadevaṃ ca utathyamuśitiṃ tathā / dhṛṣṇiḥ putrastu pathyāyāḥ saṃvarttaścaiva mānasaḥ
105 ॥ कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः । अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः
105 // kitavaścāpyayāsyasya śaradvāṃścapyutathyajaḥ / athośijo dīrghatamā bṛhaduktho vāmadevajaḥ
106 ॥ धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः । रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः
106 // dhṛṣṇeḥ putraḥ sudhanvā tu ṛṣabhaśca sudhanvanaḥ / rathakārāḥ smṛtā devā ṛbhavo ye pariśrutāḥ
107 ॥ बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः । बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्
107 // bṛhaspaterbharadvājo viśrutaḥ sumahāyaśāḥ / bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ
108 ॥ औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे । आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च
108 // aurasāṃgirasaḥ putrāḥ surūpāyāṃ vijajñire / ādhāryāyurddanurdakṣo damaḥ prāṇasta thaiva ca
109 ॥ हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश । अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः
109 // haviṣyāṃśca haviṣṇuśca ṛtaḥ satyaśca te daśa / ayāsyāścapyutathyāśca vāmadevāstathauśijāḥ
110 ॥ भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः । मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा
110 // bhāradvājāḥ sāṃkṛtayo gargāḥ kaṇvarathītarāḥ / mudgalā viṣṇuvṛddhāśca haritāḥ kapayastathā
111 ॥ तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा । एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च
111 // tathā rūkṣabharadvājā ārṣabhāḥ kitavastathā / ete cāṅgirasāṃ pakṣā vijñeyā daśa pañca ca
112 ॥ ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः । मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्
112 // ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavoṅgirasaḥ smṛtāḥ / marīcerapi vakṣyāmi bheda muttamapūruṣam
113 ॥ यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् । मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया
113 // yasyānvavāye saṃbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam / marīcirāpaścakame nābhidhyāyanprajepsayā
114 ॥ पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति । संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः
114 // putraḥ sarvaguṇopetaḥ prajāvānprabhavediti / saṃyujyātmānamevantu tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ
115 ॥ आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा । तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः
115 // āhatāśca tataḥ sarvā āpaḥ samabhavaṃstadā / tāsu praṇihitātmānamekaṃ so 'janayatprabhuḥ
116 ॥ पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् । पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्
116 // putramapratimaṃ nāmnāriṣṭanemiṃ prajāpatim / putraṃ marīcistapasi nirataḥ so 'psvatītapat
117 ॥ प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः । सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्
117 // pradhyāya hi satīṃ vācaṃ putrārthī sarire sthitaḥ / saptavarṣasahasrāṇi tataḥ so 'pratimo 'bhavat
118 ॥ कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते
118 // kaśyapaḥ saviturvidvāṃstejasā brahmaṇā samaḥ / manvantareṣu sarveṣu brahmaṇoṃ'śena jāyate
119 ॥ कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः । अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते
119 // kanyānimittamatyukto dakṣeṇa kupitaḥ prabhuḥ / apibatsa tadā kaśyaṃ kaśyaṃ madyamihocyate
120 ॥ हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते । कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः
120 // hāsye kaśirhi vijñeyo vāṅmanaḥ kaśyamucyate / kaśyaṃ madyaṃ smṛtaṃ vipraiḥ kaśyapānāṃ tu kaśyapaḥ
121 ॥ कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् । दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्
121 // kaśeti nāma yadvāco vācā krūramudātdṛtam / dakṣābhiśaptaḥ kupitaḥ kaśyapastena so 'bhavat
122 ॥ तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्
122 // tasmācca kaśyapāyokto brahmaṇā parameṣṭhinā / tasmai prācetaso dakṣaḥ kanyāstāḥ pratyapādayat
123 ॥ सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः । इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्
123 // sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā vai lokamātaraḥ / ityetamṛṣisargaṃ tu puṇyaṃ yo veda vāruṇam
124 ॥ आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् । धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
124 // āyuṣmānpuṇyavāñchuddhaḥ sukhamāpnoti śāśvatam / dhāraṇācchravaṇādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate