195 ॥ इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
195 // iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha
1 ॥ क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः । ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
1 // kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ / tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam
2 ॥ सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् । युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
2 // sisṛkṣurayutātāni sa cātmānamayūyujat / yuktātmanastatastasya tamomātrāsamudbhavaḥ
3 ॥ तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः । ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
3 // tadābhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno 'bhūtprajāpateḥ / tato 'sya jagha nātpūrvamasurā jajñira sutāḥ
4 ॥ असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः । सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
4 // asuḥ prāṇaḥ smṛto vijñaistajjanmānastato 'surāḥ / sṛṣṭā yayā surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata
5 ॥ सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत । सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
5 // sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata / sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā
6 ॥ आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः । सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
6 // āvṛtāstamasā rātrau prajā stasmātsvayaṃ punaḥ / sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata
7 ॥ अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत । ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
7 // avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata / tatastāṃ yuñja mānasya priyamāsītprabhoḥ kila
8 ॥ ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः । यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
8 // tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ / yato 'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ
9 ॥ धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते । तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
9 // dhāturdivyeti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate / tasmāttanvāstu divyāyā jajñire tena devatāḥ
10 ॥ देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत । उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
10 // devān sṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanuṃ divyāmapohata / utsṛṣṭā sā tanustena ahaḥ samabhavattadā
11 ॥ तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते । देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
11 // tasmādahaḥkarmayuktā devatāḥ samupāsate / devānsṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata
12 ॥ सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै । पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
12 // sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāmabhyayuṅkta vai / piteva manyamānastānputrānpradhyāya sa prabhuḥ
13 ॥ पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् । तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
13 // pitaro hyabhavaṃstasyā sadhye rātryahayoḥ pṛthak / tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam
14 ॥ ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत । सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
14 // yayāsṛṣṭāstu pitarastāṃ tanuṃ sa vyapohata / sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata
15 ॥ तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता । तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
15 // tasmādahardevatānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā / tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī
16 ॥ तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा । युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
16 // tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā / yuktāstanumupāsaṃte uṣāvyuṣṭyoryadantaram
17 ॥ तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः । ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
17 // tasmādrātryahayoḥ saṃdhimupāsaṃte tathā dvijāḥ / tato 'nyasyāṃ punarbrahmā svatanvāmupapadyata
18 ॥ रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः । मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
18 // rajomātrātmikā yā tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ / manasā tu sutāstasya prajanājjajñire prajāḥ
19 ॥ मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः । सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
19 // mananācca manuṣayāste prajanātprathitāḥ prajāḥ / sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ so 'tha svāṃ tanuṃ sa vyapohata
20 ॥ सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत । तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
20 // sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata / tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ
21 ॥ इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना । सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
21 // ityetāstanavastena hyapaviddhā mahātmanā / sadyo rātryahanī caivasaṃdhyā jyotsnā ca jajñire
22 ॥ ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
22 // jyotsnā saṃdhyāhanī caiva sattvamātrātmakaṃ trayam / tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniyāmikā
23 ॥ तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै । यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
23 // tasmāddevā divyatanvā tuṣṭyā sṛṣṭā sukhāttu vai / yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā
24 ॥ तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः । प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
24 // tanvā yadasurānratryā jaghanādasṛjatprabhuḥ / prāṇebhyo rātrijanmāno hyajeyā niśi tena te
25 ॥ एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह । पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
25 // etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha / pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca atītānā gateṣu vai
26 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
26 // manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi / jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni tāni vā
27 ॥ भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु । अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
27 // bhānti yasmāttato bhāti bhāśabdo vyāptidīptiṣu / aṃbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devadānavamānuṣān
28 ॥ पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः । तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
28 // pitṝṃścaiva tathā cānyānvividhānvya sṛjatprajāḥ / tāmutsṛjya tato cyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ
29 ॥ मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत । ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
29 // mūrttiṃ rajastamodriktāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata / tato 'nyāḥ soṃ'dhakāre ca kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan
30 ॥ ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः । अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
30 // tāḥ sṛṣṭāstu kṣudhāviṣṭā ambhāṃsyādātumudyatāḥ / ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye
31 ॥ राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः । ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
31 // rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ / ye 'bruvan kṣiṇumo 'mbhāṃsi teṣāṃ tdṛṣṭāḥ parasparam
32 ॥ तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः । रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
32 // tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ / rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate
33 ॥ य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते । रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
33 // ya eṣa kṣītidhāturvai kṣapaṇe sa nirucyate / rakṣaṇādrakṣa ityuktaṃ kṣapaṇādyakṣa ucyata
34 ॥ तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः । ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
34 // tāndṛṣṭvā tvapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāśca dhīmataḥ / te śīrṇā vyutthitā hyūrddhamāro hantaḥ punaḥ punaḥ
35 ॥ हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः । बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
35 // hīnā ye śiraso bālāḥ pannāścaivāpasarpiṇaḥ / bālātmanā smṛtā vyālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ
36 ॥ पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता । तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
36 // pannatvātpannagāścāpi vyapasarpācca sarppatā / teṣāṃ layaḥ pṛthivyāṃ yaḥ sūryācandramasau ghanāḥ
37 ॥ तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः । स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
37 // tasya krodhodbhavo yo 'sāvagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ / sa tānsarppān sahotpannānāviveśa viṣātmakaḥ
38 ॥ सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः । वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
38 // sarppānsṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmitāḥ / varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ
39 ॥ भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् । गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
39 // bhūtatvātte ramṛtā bhūtāḥ piśācā piśitāśanāt / gāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ
40 ॥ धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते । पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
40 // dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate / pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ
41 ॥ अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः । छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
41 // aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ / chandataścaiva chandāsi vayāṃsi vayasāsṛjat
42 ॥ पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् । मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
42 // pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan / mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan
43 ॥ गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे । पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
43 // gāvaścaivodarādbrahmā pāśvībhyāṃ ca vinirmame / pādato 'śvānsamātaṅgān rāsabhān gavayānmṛgān
44 ॥ उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः । ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
44 // uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śuno 'nyāṃścaiva jātayaḥ / oṣadhyaḥ phala mūlinyo romabhyastasya jajñire
45 ॥ एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै । अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
45 // evaṃ pañcauṣadhīḥ sṛṣṭvā vyayuñjatso 'dhvareṣu vai / asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhepurā
46 ॥ गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः । एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
46 // gaurajaḥ puruṣo 'thāviraśvāśvataragardabhāḥ / ete grāmyāḥ samṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare
47 ॥ श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
47 // śvāpado dvīpino hastī vānaraḥ pakṣipañcamaḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ
48 ॥ महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः । मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
48 // mahiṣā gavayoṣṭrāśca dvikhurāḥ śarabho dviṣaḥ / markaṭaḥ saptamo hyeṣāṃ cāraṇyāḥ paśavastu te
49 ॥ गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
49 // gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsatomarathantare / agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt
50 ॥ यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
50 // yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā / bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso 'sṛjanmukhāt
51 ॥ सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा । वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
51 // sāmāni jagatīṃ caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā / vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso 'sṛjanmakhāt
52 ॥ एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च । अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
52 // ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmaṃ tathaiva ca / anuṣṭubhaṃ savairājaṃ caturthādasṛjanmukhāt
53 ॥ विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च । सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
53 // vidyuto 'śanimeghāṃśva rohitedradhanūṃṣi ca / sṛṣṭvāsau bhagavāndevaḥ parjanyamitiviśrutam
54 ॥ ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
54 // ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye / uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
55 ॥ ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
55 // brahmaṇāstu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ / sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān
56 ॥ ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च । सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
56 // tato 'sṛjata bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca / sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvapsarasastadā
57 ॥ नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
57 // narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān / avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam
58 ॥ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
58 // teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭāni prapedire / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ
59 ॥ हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
59 // hiṃsrāhiṃsre sṛjan krūre dharmādharmāvṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
60 ॥ महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
60 // mahābhūteṣu nānātvamindriyārteṣu mūrtiṣu / viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhātsvayam
61 ॥ केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः । दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
61 // kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma ca mānavāḥ / daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ
62 ॥ पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
62 // pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ / na caiva tu pṛthagbhāvamadhikena tato viduḥ
63 ॥ एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च । स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
63 // etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe na ca / svakarmaviṣayaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ
64 ॥ नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
64 // nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ
65 ॥ आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
65 // ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ / śarvaryante prasūtānāṃ punastebhyo dadhātyajaḥ