38 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे हिरण्यगर्भोत्पत्तिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्याय सुत उवाच आत्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहते । साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषौ तदा
38 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde hiraṇyagarbhotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāya suta uvāca ātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhate / sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣau tadā
1 ॥ तमःसत्त्व गुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनुचरौ तेन प्रोक्तौ परस्परम्
1 // tamaḥsattva guṇāvetau samatvena vyavasthitau / anudriktāvanucarau tena proktau parasparam
2 ॥ गुणसाम्ये लयो ज्ञेय आधिक्ये सृष्टिरुच्यते । सत्त्ववृद्धौ स्थितिरभूद् ध्रुवं पद्म शिखास्थितम्
2 // guṇasāmye layo jñeya ādhikye sṛṣṭirucyate / sattvavṛddhau sthitirabhūd dhruvaṃ padma śikhāsthitam
3 ॥ यदा तमसि सत्त्वे च रजोप्यनुगतं स्थितम् । रजः प्रवर्तकं तच्च बीजेष्विव यथा जलम्
3 // yadā tamasi sattve ca rajopyanugataṃ sthitam / rajaḥ pravartakaṃ tacca bījeṣviva yathā jalam
4 ॥ गुणा वैषम्यमासाद्य प्रसंगेन प्रतिष्ठिताः । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो ज्ञेया हि सादरे
4 // guṇā vaiṣamyamāsādya prasaṃgena pratiṣṭhitāḥ / guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo jñeyā hi sādare
5 ॥ शाश्वताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः । सत्त्वं विष्णू रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः प्रजापतिः
5 // śāśvatāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ / sattvaṃ viṣṇū rajo brahmā tamo rudraḥ prajāpatiḥ
6 ॥ रजःप्रकाशकोविष्णुर्ब्रह्मस्रष्टृत्वमाप्नुयात् । जायते च यतश्चत्रा लोकसृष्टिर्महोजसः
6 // rajaḥprakāśakoviṣṇurbrahmasraṣṭṛtvamāpnuyāt / jāyate ca yataścatrā lokasṛṣṭirmahojasaḥ
7 ॥ तमःप्रकाशको विष्णुः कालत्वेन व्यवस्थितः । सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः
7 // tamaḥprakāśako viṣṇuḥ kālatvena vyavasthitaḥ / sattvaprakāśako viṣṇuḥ sthititvena vyavasthitaḥ
8 ॥ एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः । एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रजो ऽग्नयः
8 // eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ / eta eva trayo vedā eta eva trajo 'gnayaḥ
9 ॥ परस्परान्वया ह्येते परस्परमनुव्रताः । परस्परेण वर्तन्ते प्रेरयन्ति परस्परम्
9 // parasparānvayā hyete parasparamanuvratāḥ / paraspareṇa vartante prerayanti parasparam
10 ॥ अन्योन्यं मिथुनं ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः । क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्
10 // anyonyaṃ mithunaṃ hyete anyonyamupajīvinaḥ / kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam
11 ॥ प्रधानगुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्त्तते । अदृष्टाधिष्ठितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात्
11 // pradhānaguṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate / adṛṣṭādhiṣṭhitātpūrve tasmātsadasadātmakāt
12 ॥ ब्रह्मा बुद्धित्वमिथुनं युगपत्संबभूव ह । तस्मात्तमोव्यक्तमयं क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञकः
12 // brahmā buddhitvamithunaṃ yugapatsaṃbabhūva ha / tasmāttamovyaktamayaṃ kṣetrajño brahmasaṃjñakaḥ
13 ॥ संसिद्धकार्यकरणो ब्रह्मग्रे समवर्त्तत । तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशकः
13 // saṃsiddhakāryakaraṇo brahmagre samavarttata / tejasāpratimo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśakaḥ
14 ॥ स वै शरीरप्रथमो धारणत्वव्यवस्थितः । ज्ञानेनाप्रतिमेनेह वैराग्येण च सप्ततिः
14 // sa vai śarīraprathamo dhāraṇatvavyavasthitaḥ / jñānenāpratimeneha vairāgyeṇa ca saptatiḥ
15 ॥ अव्यक्तत्वाय तेनास्य मनसा यद्यदिच्छति । वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वाच्च भावतः
15 // avyaktatvāya tenāsya manasā yadyadicchati / vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvācca bhāvataḥ
16 ॥ चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रो ऽवस्थाःस्वयंभुवः
16 // caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakṛdbhavaḥ / sahasramūrdhā puruṣastisro 'vasthāḥsvayaṃbhuvaḥ
17 ॥ सर्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे चरजस्तमः । सात्त्विकः पुरुषत्वे च गुणवृतं स्वयंभुवः
17 // sarvaṃ rajaśca brahmatve kālatve carajastamaḥ / sāttvikaḥ puruṣatve ca guṇavṛtaṃ svayaṃbhuvaḥ
18 ॥ ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षयत्यपि । पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः
18 // brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣayatyapi / puruṣatve udāsīnastisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ
19 ॥ ब्रह्मा कमल पत्राक्षः कालो जात्यञ्जनप्रभः । पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपेण परमात्मनः
19 // brahmā kamala patrākṣaḥ kālo jātyañjanaprabhaḥ / puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpeṇa paramātmanaḥ
20 ॥ एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः । योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच
20 // ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ / yogīśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikarotica
21 ॥ नानाकृतिक्रियारूपमाश्रयन्तिस्वलीलया । त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते
21 // nānākṛtikriyārūpamāśrayantisvalīlayā / tridhā yadvartate loke tasmātrriguṇa ucyate
22 ॥ चतुर्द्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्व्यूहः प्रकीर्त्तितः । यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः
22 // caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ / yadā śete tadārdhāte yadbhuṅkte viṣayānprabhuḥ
23 ॥ यत्स्वस्थाः सततं भावस्तस्मादात्मा निरूच्यते । ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः
23 // yatsvasthāḥ satataṃ bhāvastasmādātmā nirūcyate / ṛṣiḥ sarvagataścātra śarīre so 'bhyayātprabhuḥ
24 ॥ स्वामी सर्वस्य यत्सर्वंविष्णुः सर्वप्रवेशनात् । भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्
24 // svāmī sarvasya yatsarvaṃviṣṇuḥ sarvapraveśanāt / bhagavānagrasadbhāvānnāgo nāgasvasaṃśrayāt
25 ॥ परमः संप्रहृष्टत्वाद्देवतादोमिति स्मृतिः । सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः
25 // paramaḥ saṃprahṛṣṭatvāddevatādomiti smṛtiḥ / sarvajñaḥ sarvavijñānātsarvaḥsarvaṃyatastataḥ
26 ॥ नराणां स्वापनं ब्रह्मा तस्मान्नारायणः स्मृतः । त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते
26 // narāṇāṃ svāpanaṃ brahmā tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ / tridhā vibhajya cātmānaṃ sakalaḥ saṃpravarttate
27 ॥ सृजते ग्रसते चैव पाल्यते च त्रिभिः स्वयम् । सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः
27 // sṛjate grasate caiva pālyate ca tribhiḥ svayam / so 'gre hiraṇyagarbhaḥ san prādurbhūtaḥ svayaṃ prabhuḥ
28 ॥ आद्यो हि स्ववशश्चैव अजातत्वादजः स्मृतः । तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते
28 // ādyo hi svavaśaścaiva ajātatvādajaḥ smṛtaḥ / tasmāddhiraṇyagarbhaśca purāṇeṣu nirucyate
29 ॥ स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्णाग्रतस्तु यः । न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि
29 // svayaṃbhuvo nivṛttasya kālo varṇāgratastu yaḥ / na śakyaḥ parisaṃkhyātuṃ manuvarṣaśatairapi
30 ॥ कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः । तावत्त्वे सो ऽस्य कालो ऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते
30 // kalpasaṃkhyānivṛttastu parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ / tāvattve so 'sya kālo 'nyastasyānte pratibuddhyate
31 ॥ कोटिवर्षसहस्राणि गृहभूतानि यानि च । समतीतानि कल्पानां तावच्छेषात्परेतु ये
31 // koṭivarṣasahasrāṇi gṛhabhūtāni yāni ca / samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣātparetu ye
32 ॥ यत्स्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहस्तन्निबोधत । प्रथमं सांप्रतस्तेषां कल्पो वै वर्त्तते च यः
32 // yatsvayaṃ varttate kalpo vārāhastannibodhata / prathamaṃ sāṃpratasteṣāṃ kalpo vai varttate ca yaḥ
33 ॥ पूर्णे युगसहस्रे तु परिपाल्यं नरेश्वरैः
33 // pūrṇe yugasahasre tu paripālyaṃ nareśvaraiḥ