68 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः । चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः
68 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde vyāsaśiṣyotpattivarṇanaṃ nāma catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca devamitraśca śākalyo mahātmā dvijapuṅgavaḥ / cakāra saṃhitāḥ pañca buddhimānvedavittamaḥ
1 ॥ पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा । खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः
1 // pañca tasyābhavañchiṣyā mudgalo gokhalastathā / khalīyānsutapā vatsaḥ śaiśireyaśca pañcamaḥ
2 ॥ प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः । निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः
2 // provāca saṃhitāstisraḥ śāko vaiṇo rathītaraḥ / niruktaṃ ca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ
3 ॥ तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा । धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः
3 // tasya śiṣyāstu catvāraḥ pailaścekṣalakastathā / dhīmāñcha tabalākaśca gajaścaiva dvijottamāḥ
4 ॥ बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः । त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः
4 // bāṣkalistu bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ / trayastasyābhavañcchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ
5 ॥ धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् । तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः
5 // dhīmāṃśca tvāpanāpaśca pānnagāriśca buddhimān / tṛtīyaścārjavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ
6 ॥ वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः । इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः
6 // vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ / ityete bahūvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ
7 ॥ वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् । षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः
7 // vaiśaṃpāyanaśiṣyo 'sau yajurvedamakalpayat / ṣaḍaśītistu tenoktāḥ saṃhitā yajuṣāṃ śubhāḥ
8 ॥ शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः । एकस्तत्र परित्यक्तो या5वल्क्यो महातपाः
8 // śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagūhuste vidhānataḥ / ekastatra parityakto yā5valkyo mahātapāḥ
9 ॥ षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः । सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः
9 // ṣaḍaśītistathā śiṣyāḥ saṃhitānāṃ vikalpakāḥ / sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ
10 ॥ त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे । उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः
10 // tridhā bhedāstu te vedabhede 'sminnavame śubhe / udīcyā madhyadeśyāśca prācyaścaiva pṛthagvidhāḥ
11 ॥ श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह । मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः
11 // śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ saṃbabhūva ha / madhyadeśapratiṣṭhātā cāsuriḥ prathamaḥ smṛtaḥ
12 ॥ आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते । इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः
12 // ālaṃbirādiḥ prācyānāṃ trayodeśyādayastu te / ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitā vādino dvijāḥ
13 ॥ ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः । किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे
13 // ṛṣaya ūcuḥ carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ / kiṃ cīrṇaṃ kasya vā hetoścarakatvaṃ hi bhejire
14 ॥ सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्
14 // sūta uvāca kāryamāsīdṛṣīṇāṃ ca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ / merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam
15 ॥ यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः । स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः
15 // yo vātra saptarātreṇa nāgaccheddvijasattamaḥ / sa kuryādbrahmahatyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ
16 ॥ ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः । प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्
16 // tataste sagaṇāḥ sarve vaiśaṃpāyanavarjitāḥ / prayayuḥ saptarātreṇa yatra saṃdhiḥ kṛto 'bhavat
17 ॥ ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः । शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्
17 // brahmaṇānāṃ tu vacanādbrahmahatyāṃ cakāra saḥ / śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṃpāyano 'bravīt
18 ॥ ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः । सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः
18 // brahmahatyāṃ caradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ / sarve yūyaṃ samāgamya brūta kāmaṃ hitaṃ vacaḥ
19 ॥ याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे । बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः
19 // yājñavalkya uvāca ahamekaścariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime / balenotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ
20 ॥ एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या5वल्क्यम थात्यजत् । उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे
20 // eva muktastataḥ kruddho yā5valkyama thātyajat / uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me
21 ॥ एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ । रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः
21 // evamuktaḥ sarūpāṇi yajūṃṣi gurave dadau / rudhireṇa tathāktāni ccharditvā brahmavittamāḥ
22 ॥ ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः । सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति
22 // tataḥ sa dhyānamāsthāya saryamārādhayaddvijaḥ / sūrye brahma yadutpannaṃ taṃ gatvā pratitiṣṭhati
23 ॥ ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् । तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये
23 // tato yāni gatānyūrdhvaṃ yajūṣyādityamaḍalam / tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarātaye
24 ॥ अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते । यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्
24 // aśvarūpāya mārttaṇḍo yājñavaklyāya dhīmate / yajūṃṣyadhīyate tāni brāhmaṇā yena kenacit
25 ॥ अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् । ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः
25 // aśvarūpāya dattāni tataste vājino 'mavan / brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ
26 ॥ वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः । इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत
26 // vaiśaṃpāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ / ityete carakāḥ proktā vājinastu nibodhata
27 ॥ या5वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च । मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ
27 // yā5valkyasya śiṣyāste kaṇvo baudheya eva ca / madhyandinastu sāpatyo vaidheyaścāddhabauddhakau
28 ॥ तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ । आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः
28 // tāpanīyaśca vatsāśca tathā jābālakevalau / āvaṭī ca tathā puṇḍro vaiṇoyaḥ saparāśaraḥ
29 ॥ इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः । शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः
29 // ityete vājinaḥ proktā daśapañca ca sattamāḥ / śatamekādhikaṃ jñeyaṃ yajuṣāṃ ye vikalpakāḥ
30 ॥ पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः । सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः
30 // putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ / sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatpunaḥ
31 ॥ सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः । स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः
31 // sukarmāṇaṃ tataḥ sunvānputramadhyāpayatpunaḥ / sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ
32 ॥ प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः । अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः
32 // provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ / anadhyāyeṣvadhīyānāṃstañjaghāna śatakratuḥ
33 ॥ प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् । क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ
33 // prāyopaveśamakarottato 'sau śiṣyakāramāt / kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakrovaraṃ so 'tha punardadau
34 ॥ भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ । अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ
34 // bhaviṣyato mahāvīryauṃ śiṣyau te 'tulavarcasau / adhīyātāṃ mahāprājñau sahasraṃ saṃhitā ubhau
35 ॥ एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम । इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्
35 // ete surā mahābhāgāḥ saṃkruddhā dvijasattama / ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam
36 ॥ शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः । तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः
36 // śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā kṣipramantara dhātprabhuḥ / tasya śiṣyo 'bhavaddhīmān pauṣyañjirdvijasattamāḥ
37 ॥ हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः । अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः
37 // hiraṇyanābhaḥ kauśalyo dvitīyo 'bhūnnarādhipaḥ / adhyāpayata pauṣyāñjiḥ sahasrārddhaṃ tusaṃhitāḥ
38 ॥ ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः । सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्
38 // te nāmnodīcyasāmānaḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ / sattvāni pañca kauśilyaḥ saṃhitānā madhītavān
39 ॥ शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः । लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा । पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत
39 // śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāstu prācyasāmagāḥ / laugākṣiḥ kuśumiścaiva kuśīdirlāṅgalistathā / pauṣyañji śiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata
40 ॥ नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् । सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु
40 // nāḍāyanīyaḥ sahataṇḍiputrastasmādanovainanāmā suvidvān / sakotiputraḥ susahāḥ sunāmā caitānbhedānvittalaugākṣiṇastu
41 ॥ त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः
41 // trayastu kuśumeḥ śiṣyā aurasaḥ sa parāśaraḥ
42 ॥ नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः । शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ
42 // nābhirvittastu tejasvī trividhā kauśumāḥ smṛtāḥ / śauriṣuḥ śṛṅgiputraśca dvāvetau tu ciravratau
43 ॥ राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ । प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः
43 // rāṇāyanīyiḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau / provāca saṃhitāsti sraḥ śṛṅgiputrau mahātpāḥ
44 ॥ वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः । प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः
44 // vainaḥ prājīnayogaśca surālaśca dvijauttamaḥ / provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ
45 ॥ आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ । प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः
45 // āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau / prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ
46 ॥ कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः । लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः
46 // kauthumasya tu bhedāśca pārāśaryasya paṭ samṛtāḥ / lāṅgalaḥ śālihotraśca ṣaḍuvācātha saṃhitāḥ
47 ॥ हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः । कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः
47 // hālinirjyāmahāniśca jaiminirlomagāyaniḥ / kaṇḍuśca kohalaścaiva ṣaḍe te lāṅgalāḥ smṛtāḥ
48 ॥ एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः । एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः
48 // ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ / eko hiraṇyanābhasya kṛtaḥ śiṣyo nṛpātmajaḥ
49 ॥ सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः । प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत
49 // so 'karottu caturviśasaṃhitā dvipadāṃ varaḥ / provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāśca nibodhata
50 ॥ राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा । तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा
50 // rāḍiśca rāḍavīyaśca pañjamau vāhanastathā / talako māṇḍukaścaiva kāliko rājikaṃstathā
51 ॥ गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः । पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च
51 // gautamaścājabastaśca somarājāyanastataḥ / puṣṭiśca parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca
52 ॥ यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः । शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः
52 // yavīyasastu vai śālīraṅgulīyaśca kauśikaḥ / śālimañjaripākaśca śadhīyaḥ kāniniśca yaḥ
53 ॥ पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः । सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ
53 // pārāśaryastu dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ / sāmagānāṃ tu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau parikīrttitau
54 ॥ पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ । अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः
54 // pauṣyañjiśca kṛtaścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau / atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadāddvijāḥ
55 ॥ कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् । कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ
55 // kabandhāya punaḥ kṛṣṇaṃ sa ca vidvānyathāśrutam / kabandhastu dvidhā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau
56 ॥ द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः । मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च
56 // dvitīyaṃ devadarśāyasa caturdhākarotprabhuḥ / modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca
57 ॥ शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः । देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः
57 // śaulkāyaniśca dharmajñaścaturthastapasi sthitaḥ / devadarśasya catvāraḥ śiṣyā hyete dṛḍhavratāḥ
58 ॥ पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् । जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः
58 // punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam / jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ
59 ॥ शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे । द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते
59 // śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekāntu babhrave / ddvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñi te
60 ॥ सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः
60 // saindhavo muñjakeśyaśca bhinnāmādhāddvidhā punaḥ / nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ
61 ॥ चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः । श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः
61 // caturthoṃ'girasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ / śreṣṭhāstvatharvaṇāmete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ
62 ॥ खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः । आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः
62 // khaḍgaḥ kṛtvā mayā yuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ / ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ
63 ॥ भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः । सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः
63 // bhāradvājo 'gnivarcāśca vāsiṣṭhā mitrayuśca yaḥ / sāvarṇiḥ somadattiśca suśarmā śāṃśapāyanaḥ
64 ॥ एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः । त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि
64 // ete śiṣyā mama proktāḥ purāṇeṣu dhṛtavratāḥ / tribhistatra kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi
65 ॥ काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः । मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः
65 // kāśyapaḥ saṃhitā karttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ / māmikā tu caturthī syāccatasro mūlasaṃhitāḥ
66 ॥ सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः । पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा
66 // sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ / pāṭhāntare vṛthābhūtā vedaśākhā yathā tathā
67 ॥ चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते । लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा
67 // catuḥ sāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte / laumaharṣaṇikā mūlā tataḥ kāśyapikā parā
68 ॥ सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता । शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता
68 // sāvarṇikā tṛtīyāsāvṛjuvākyārthamaṇḍitā / śāṃśapāyanikā cānyā nodanārthavibhūṣitā
69 ॥ सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च । एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा
69 // sahasrāṇi ṛcāṃ cāṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca / etāḥ pañcadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā
70 ॥ सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः । अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश
70 // savālakhilyāḥ saptaitāḥ sasuparṇāḥ prakīrttitāḥ / aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa
71 ॥ सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः । द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्
71 // sāraṇyakaṃ sahohaṃ ca etadgāyanti sāmagāḥ / dvādaśaiva sahasrāṇi cchanda ādhvaryavaṃ smṛtam
72 ॥ यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् । सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा
72 // yajuṣāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā vyāso vyakalpayat / sagrāmyāraṇyakaṃ tasmātsamantrakaraṇaṃ tathā
73 ॥ अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् । ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्
73 // ataḥ paraṃ kathānaṃ tu pūrvā iti viśeṣaṇam / grāmyāraṇyaṃ samantraṃ tadṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam
74 ॥ तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु । तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्
74 // tathā hāridravīryāṇāṃ khilānyupakhilānitu / tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam
75 ॥ द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके । ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्
75 // dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake / ṛggamaḥ parisaṃkhyāto brāhmaṇaṃ tu caturguṇam
76 ॥ अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च । एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्
76 // aṣṭau sahasrāṇi śatāni vāṣṭāvaśītiranyānyadhikāni vā ca / etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāṃ ca saśukriyaṃ sakhilaṃ yājñavalkyam
77 ॥ तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु । षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः
77 // tathā cāraṇavidyānāṃ pramāṇasahitaṃ śṛṇu / ṣaṭsahasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiṃ punaḥ
78 ॥ एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते । एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः
78 // etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ ki mapi vakṣyate / ekādaśasahasrāṇi ṛcaścānyā daśottarāḥ
79 ॥ ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु । सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः
79 // ṛcāṃ daśasahasrāṇi hyaśītistriṃśadeva tu / sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ
80 ॥ एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु । ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः
80 // etāvānṛci vistāro hyanyaccātharvikaṃ bahu / ṛcāmatharvaṇāṃ pañcasahasrāṇīti niścayaḥ
81 ॥ सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना । एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः
81 // sahasramanyadvijñeyamṛṣi bhirviśatiṃ vinā / etadaṅgirasāṃ proktaṃ teṣāmāraṇyakaṃ punaḥ
82 ॥ इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु । कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च
82 // iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva tu / kartāraśacaiva śākhānāṃ bhedahetūṃstathaiva ca
83 ॥ सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः । प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः
83 // sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāśritāḥ / prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ
84 ॥ अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः । द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः
84 // anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ / dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutīnāṃ parikīrttitāḥ
85 ॥ एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः । शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः
85 // evaṃ vedaṃ tadāpyasya bhagavānṛṣisattamaḥ / śiṣcebyaśca pradattvā tu tapastaptu vana gataḥ
86 ॥ तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः । अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः
86 // tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ / aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ
87 ॥ धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः
87 // dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyāścemāścaturdaśa / āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ
88 ॥ अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि । ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः
88 // arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva hi / jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ
89 ॥ राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा । काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु
89 // rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastridhā / kāśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro 'triṣu
90 ॥ पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः । यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः
90 // pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ / yasmādṛṣanti brahmāṇaṃ tato brahmarṣayaḥ smṛtāḥ
91 ॥ धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च । प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः
91 // dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca / pratyūṣasya ca devasya kaśyapasya tathā punaḥ
92 ॥ देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत । देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ
92 // devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata / devārṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇavubhau
93 ॥ वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु । कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत
93 // vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu / kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasya dalaḥ suta
94 ॥ नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ । ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः
94 // nāradaḥ parvataścaiva kaśyapasyātmajāvubhau / ṛṣanti vedānyasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ
95 ॥ मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः । ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते
95 // mānave caiva ye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ / ye ca aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te
96 ॥ ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः । ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः
96 // ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ / brahmalokapratiṣṭhāstu samṛtā brahmarṣayo 'malāḥ
97 ॥ देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः । इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः
97 // devalokapratiṣṭhāstu jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ / indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ
98 ॥ अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा । ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये
98 // abhijātyātha tapasā mantravyāharaṇaistathā / ye ca brahmarṣayaḥ proktā divyā devarṣayaśca ye
99 ॥ राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् । भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा
99 // rājarṣayastathā caiva teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam / bhūtaṃ bhavyaṃ bhavajjñānaṃ satyābhi vyātdṛtaṃ tathā
100 ॥ संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् । तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्
100 // saṃtuṣṭāśca svayaṃ ye tu saṃbuddhā ye ca vai svayam / tapaseha prasiddhā ye garbhe yaiśca praveditam
101 ॥ मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये । एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये
101 // mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye / ete rājarṣayo yuktā devādvijanṛpāśca ye
102 ॥ एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः । सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः
102 // etānbhāvānadhigatā ye vai ta ṛṣayo matāḥ / saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ
103 ॥ दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः । बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते
103 // dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarāddivyacakṣuṣaḥ / buddhāḥ pratyakṣa dharmāṇo gotraprāvarttakāśca te
104 ॥ षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः । तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः
104 // ṣaṭkarmaniratā nityaṃ śālīnā gṛhamedhinaḥ / tulyairvyavaharanti sma hyaduṣṭaiḥ karmahetubhiḥ
105 ॥ अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः । कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः
105 // agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṅkṛtaiḥ / kuṭuṃbino buddhimanto vanāntaranivāsinaḥ
106 ॥ कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः । वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै
106 // kṛtādiṣu yugākhyāsu sarvaireva punaḥ punaḥ / varṇāśramavyavasthānaṃ kriyate prathamaṃ tu vai
107 ॥ प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह । प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः
107 // prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha / pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ
108 ॥ तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः । जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि
108 // teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ / jāyamāne pitāputre putraḥ pitari caiva hi
109 ॥ एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् । अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्
109 // evaṃ saṃtatya vicchedādvartayantyāyugakṣayāt / aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām
110 ॥ अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः । दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः
110 // aryamṇo dakṣiṇaṃ ye tu pitṛyānaṃ samāśritāḥ / dārāgnihotriṇaste vai yai prajāhetavaḥ smṛtāḥ
111 ॥ गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते । अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे
111 // gṛhamedhinastvasaṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te / aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāpathe
112 ॥ ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः । मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्
112 // ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdhvaretasaḥ / mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ca yugakṣayāt
113 ॥ एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः । कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये
113 // evamāvarttamānāstedvāpareṣu punaḥ punaḥ / kalpānāmārṣavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaśca ye
114 ॥ क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् । वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः
114 // kriyate yairvyavatdṛtirvaidikānāṃ ca karmaṇām / vaivasvate 'ntare tasmindvāpareṣu punaḥ punaḥ
115 ॥ अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः । सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा
115 // aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedā vyastā maharṣibhiḥ / saptame dvāpare vyamatāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā
116 ॥ द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः । तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः
116 // dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ / tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe ca bṛhaspatiḥ
117 ॥ सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः । सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः
117 // savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ / saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaścāṣṭame smṛtaḥ
118 ॥ सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः । एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्
118 // sārasvatastu navame tridhāmā daśame smṛtaḥ / ekādaśe tu trivarṣā sanadvājastataḥ param
119 ॥ त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे । त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः
119 // trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe / traiyyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ
120 ॥ कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः । ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः
120 // kṛtañjayaḥ saptadaśe ṛjīṣo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ / ṛjīṣāttu bharadvājo bharadvājāttu gautamaḥ
121 ॥ गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः । हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः
121 // gautamāduttamaścaiva tato haryavanaḥ smṛtaḥ / haryavanātparo venaḥ smṛto vājaśravāstataḥ
122 ॥ अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः । तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः
122 // arvākca vājaśravasaḥ somamukhyāyanastataḥ / tṛṇabindustatastasmāttatajastṛṇabindutaḥ
123 ॥ ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः । जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः
123 // tatajācca smṛtaḥ śaktiḥ śakteścāpi parāśaraḥ / jātūkarṇo bhavattasmātta smāddvaipāyanaḥ smṛtaḥ
124 ॥ अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः । भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च
124 // aṣṭāviṃśatirityete vedavyāsāḥ purātanāḥ / bhaviṣye dvāpare caiva dvoṇirdvaipāyane 'pi ca
125 ॥ वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः । भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु
125 // vedavyāse hyatīte 'sminbhavitā sumahātapāḥ / bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpramayanāni tu
126 ॥ तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् । तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः
126 // tasyaiva brahmaṇo brahma tapasaḥ prāptamavyayam / tapasā karma ca prāptaṃ karmaṇā cāpi te yaśaḥ
127 ॥ पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् । व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते
127 // punaśca tejasā satyaṃ satyenānandamavyayam / vyāptaṃ brahmāmṛtaṃ śukraṃ brahmaivāmṛtamucyate
128 ॥ ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् । बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते
128 // dhruvamekākṣaramidamomityeva vyavasthitam / bṛhatvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate
129 ॥ प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् । अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः
129 // pramavā vasthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥ svariti smṛtam / atharvaṛgyajuḥ sāmni yattasmai brahmaṇe namaḥ
130 ॥ जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः
130 // jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam / mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ
131 ॥ अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् । संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्
131 // agādhāpāramakṣayyaṃ jagatsaṃbohasaṃbhavam / saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam
132 ॥ सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् । यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्
132 // sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām / yattadavyaktamataṃ prakṛtirbrahma śāśvatam
133 ॥ प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते । अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्
133 // pradhānamātmayoniśca gṛhyaṃ sattvaṃ ca śasyate / avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahudhātmakam
134 ॥ परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः । कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः
134 // paramabrahmaṇe tasmai nityameva namonamaḥ / kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyāḥ
135 ॥ सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् । श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा
135 // sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam / śrotavyaṃ vā śrutaṃ vāpi tathaivāsādhu sādhu vā
136 ॥ ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च । द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन
136 // jñātavyaṃ vāpyamantavyaṃ sapraṣṭavyaṃ bhojyameva ca / draṣṭavyaṃ vātha śrotavyaṃ ghrātavyaṃ vā kathañcana
137 ॥ दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः । यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति
137 // darśitaṃ yadanenaiva jñātaṃ tadvai surarṣibhiḥ / yanna darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati
138 ॥ सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् । यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते
138 // sarvāṇi sarvaṃ sarvāṃśca bhagavāneva so 'bravīt / yadā yatkriyate yena tadā tasmo 'bhimanyate
139 ॥ यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् । यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्
139 // yatredaṃ kriyate pūrvaṃ na tadanyena bhāṣitam / yadā ca kriyate kiñcitkenacidvā kathaṃ kvacit
140 ॥ तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै । विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये
140 // tanaiva tatkṛtaṃ kṛtyaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai / viriktaṃ cātiriktaṃ ca jñānājñānepriyāpriye
141 ॥ धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च । ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः
141 // dharmādharmauṃ suśaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca / ūrddhvaṃ tiryyagadhobhāvastasyaivādṛṣṭakāriṇaḥ
142 ॥ स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः
142 // svayaṃbhuvo 'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / pratyekavedyaṃbhavati tretāsviha punaḥ punaḥ
143 ॥ व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः । ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे
143 // vyasyate hyekavedyaṃ tu dvāpareṣu punaḥ punaḥ / brahmā caitānuvācādau tasminvaivasvate 'ntare
144 ॥ आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः । कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्
144 // āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ / kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam
145 ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै । अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः
145 // aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ samṛtāni vai / atīteṣu vyatītāni varttante punaḥ punaḥ
146 ॥ श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे । युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः
146 // śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire / yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante tai punaḥ punaḥ
147 ॥ द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः । तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः
147 // dvāpareṣviha sarveṣu saṃhitāstu śrutarṣibhiḥ / teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavanti hi punaḥ punaḥ
148 ॥ ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् । एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि
148 // tāḥ śākhāste ca karttāro bhavaṃ tīhāyugakṣayāt / evameva tu vijñeyā atītānāgateṣvapi
149 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै । अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे
149 // manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai / atīteṣu vyatītāni varttante sāṃprate 'ntare
150 ॥ भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि । पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्
150 // bhaviṣyanti ca yāni syurvartsyante 'nāgateṣvapi / pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ vartamānena cobhayam
151 ॥ एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः । एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै
151 // etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ / evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavaśca vai
152 ॥ मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह । जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः
152 // mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha / janalokātsurāḥ sarve daśakalpānpunaḥ punaḥ
153 ॥ पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते । अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते
153 // paryāyakāle saṃprāpte saṃbhūtā nidhanasya te / avaśyabhāvinār'thena saṃbhadhyante tadā tu te
154 ॥ ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् । निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्
154 // tataste doṣavajjanma paśyanto rogapūrvakam / nivarttate tadā vṛttiḥ sā teṣāṃ doṣadarśanāt
155 ॥ एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै । जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्
155 // evaṃ devayugānīha daśakṛtvo vivartya vai / janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttakam
156 ॥ एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः । निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह
156 // evaṃ devayugānīha vyatī tāni sahasraśaḥ / nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni ṛṣibhiḥ saha
157 ॥ न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः । अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः
157 // na śakya ānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ / anāditvācca kālasya saṃkhyānāṃ caiva sarvaśaḥ
158 ॥ मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह । पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह
158 // manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha / pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ ca ṛṣibhiḥ saha
159 ॥ कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् । एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च
159 // kālena pratisṛṣṭāni yugānāṃ ca vivarttanam / etena kramayogena kalpamanvantarāṇi ca
160 ॥ सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः । मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः
160 // saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ / manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca saṃbhavaḥ
161 ॥ देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च । न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि
161 // devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca / na śakya ānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi
162 ॥ विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः । मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत
162 // vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ / manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata
163 ॥ मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः । त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः
163 // manvantarāstu saṃkhyātāḥ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ / triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇā saṃkhyātāḥ saṃkhyāyā dvijaiḥ
164 ॥ सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया । विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना
164 // saptaṣaṣṭistanthānyāni niyutāni ca saṃkhyāyā / viṃśatiśca sahasrāmi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā
165 ॥ मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता । वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः
165 // manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣeṇa prakīrttitā / varṣāgreṇāpi divyena pravakṣyāmyuttaraṃ manoḥ
166 ॥ अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
166 // aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam / dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu
167 ॥ चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् । पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्
167 // caturdaśaguṇo hyeṣa kālo hyābhūtasaṃplavam / pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam
168 ॥ ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः
168 // tataḥ sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ / brahmāṇāmagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ
169 ॥ प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् । स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः
169 // praviśanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum / sa sraṣṭā sarva bhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ
170 ॥ इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह । सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत
170 // ityeṣa sthitikālo vai mato devarṣibhiḥ saha / sarvamanvantarāṇāṃ hi pratisaṃdhiṃ nibodhata
171 ॥ युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः । कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्
171 // yugakhyā yā samuddiṣṭā prāgetasminmayānaghāḥ / kṛtatretādisaṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam
172 ॥ तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् । मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः
172 // taccaikasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam / manoretamadhīkāraṃ provāca bhagavānprabhuḥ
173 ॥ एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् । अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्
173 // evaṃ manvantarāṇāṃ ca sarveṣāmeva lakṣaṇam / atītānāgatānāṃ vai varttimānena kīrttitam
174 ॥ इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते । प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च
174 // ityeṣa kīttitaḥ sargo manoḥ svāyaṃbhuvasya te / pratisaṃdhiṃ tu vakṣyāmi tasya caivāparasya ca
175 ॥ मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह । अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते
175 // manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha / avaśyabhāvinārthena yathāvadvinivarttate
176 ॥ एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये । सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा
176 // etasminnantare pūrvaṃ trailākyasye śvarāstu ye / saptarṣayaśca devāśca pitaro manavastathā
177 ॥ मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा । क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः
177 // manvantarasya kāle tu saṃpūrṇe sādhike tadā / kṣīṇe 'dhikāre saṃvignā buddhvā paryayamātmanaḥ
178 ॥ महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् । ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः
178 // maharlokāya te sarve unmukhā dadhire matim / tato manvantare tasminprakṣīṇe devatāstu tāḥ
179 ॥ संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् । उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः
179 // saṃpūrṇesthitikāle tu tiṣṭhedekaṃ kṛtaṃ yugam / utpadyante bhaviṣyanto ye vai manvantareśvarāḥ
180 ॥ देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च । मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे
180 // devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca / manvantare tu saṃpūrṇe tadvadante kalau yuge
181 ॥ संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा । यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः
181 // saṃpadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā / yathā kṛtasya saṃtānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ
182 ॥ तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च । क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः
182 // tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca / kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ
183 ॥ मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा । सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः
183 // mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā / saptarṣayo manuścaiva kālāpekṣāstu ye sthitāḥ
184 ॥ मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः । मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा
184 // manvantarapratīkṣāste kṣīyamāṇāstapasvinaḥ / manvantarotsavasyārthe saṃtatyarthe ca sarvadā
185 ॥ पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने । द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च
185 // pūrvavatsaṃpravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjane / dvandveṣu saṃpravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca
186 ॥ प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् । वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते
186 // prajāsu cāniketāsu saṃsthitāsu kvacitkvacit / vārttāyāṃ saṃpravṛttāyāṃ dharme caivopasaṃsthite
187 ॥ निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे । अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते
187 // nirānande cāpi loke naṣṭe sthāvarajaṅgame / agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite
188 ॥ पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः । सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः
188 // pūrvamanvantare śiṣṭā ye bhavantīha dhārmikāḥ / saptarṣayo manuścaiva saṃtānārthaṃ vyavasthitāḥ
189 ॥ प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् । उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्
189 // prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram / utpadyante hi pūrveṣāṃ nidhaneṣviha pūrvavat
190 ॥ देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा । सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः
190 // devāsurāḥ pitṛgaṇā ṛṣayo mānuṣāstathā / sarpā bhūtapiśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ
191 ॥ ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते । सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि
191 // tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭāḥ śiṣṭācārānprajakṣate / saptarṣayo manuścava hyādau manvantarasya hi
192 ॥ प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह । ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा
192 // prārabhante ca karmāṇi manuṣyo daivataiḥ saha / ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvānṛṇyaṃ tu va tadā
193 ॥ पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा । शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः
193 // pitṝṇāṃ prajāyā caiva devānāmijyayā tathā / śataṃvarṣasahasrāṇāṃ dharme varṇātmake sthitāḥ
194 ॥ त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा । स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः
194 // trayī vārttā daṇḍanītirdharmānvarṇāśramāṃstathā / sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dedhire manaḥ
195 ॥ पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै । पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः
195 // pūrvadeveṣu teṣvevaṃ svargāyā bhimukheṣu vai / pūrvadevāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ
196 ॥ मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः । मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्
196 // manvantare purāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ / mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti maharlokamanāmayam
197 ॥ विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः । अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्
197 // vinivṛttādhikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ / avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyā bhūtasaṃplavāt
198 ॥ ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा । शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः
198 // tatasteṣu vyatīteṣu pūrvadeveṣu vai tadā / śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ
199 ॥ उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः । ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च
199 // upasthitā ihānye vai ye devāḥ svargavāsinaḥ / tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanti ca
200 ॥ सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः । सप्तर्षीणां मनोश्चैव देवानां पितृभिः सह
200 // satyena brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ / saptarṣīṇāṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha
201 ॥ निधनानीह पूर्वेषामादितां च भविष्यताम् । तेषां संतत्यविच्छेद इहामन्वन्तरक्षयात्
201 // nidhanānīha pūrveṣāmāditāṃ ca bhaviṣyatām / teṣāṃ saṃtatyaviccheda ihāmanvantarakṣayāt
202 ॥ एवं पूर्वानुपूर्व्येण स्थितिस्तेषामवस्थिता । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम्
202 // evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitisteṣāmavasthitā / manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam
203 ॥ पूर्वमन्वन्तराणां तु प्रतिसंधानलक्षणम् । अतीतानागतानां वै प्रोक्तं स्वायंभुवेन तु
203 // pūrvamanvantarāṇāṃ tu pratisaṃdhānalakṣaṇam / atītānāgatānāṃ vai proktaṃ svāyaṃbhuvena tu
204 ॥ मन्वन्तरेष्वतीतेषु भविष्याणां तु साधनम् । एवं संतत्यविच्छेदो भवत्याभूतसंप्लवात्
204 // manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam / evaṃ saṃtatyavicchedo bhavatyābhūtasaṃplavāt
205 ॥ मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि ह्येकान्ततस्तानि महर्गतानि । महाजनं चैव जनान्तपश्च चैकान्तगानि प्रभवन्ति सत्ये
205 // manvantarāṇāṃ parivarttanāni hyekāntatastāni mahargatāni / mahājanaṃ caiva janāntapaśca caikāntagāni prabhavanti satye
206 ॥ तद्भाविनां तत्र तु दर्शनेन नानात्वदृष्टेन च प्रत्ययेन । स्त्ये स्थिता नित्यतया तु नित्यं प्राप्ते विकारे प्रतिसर्ग काले
206 // tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena / stye sthitā nityatayā tu nityaṃ prāpte vikāre pratisarga kāle
207 ॥ मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि मुञ्चन्ति सत्यं तु ततो ऽपरान्त । ततो ऽभियोगा विषयप्रहाणाद्विशन्ति नारायणमेव देवम्
207 // manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyaṃ tu tato 'parānta / tato 'bhiyogā viṣayaprahāṇādviśanti nārāyaṇameva devam
208 ॥ मन्वन्तराणां परिवर्त्तनेषु चिरप्रवृत्तेषु विधिस्वभावात् । क्षणं न वै तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
208 // manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu vidhisvabhāvāt / kṣaṇaṃ na vai tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ
209 ॥ इत्यन्तराण्येवमृषिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम् । वायुप्रणीतान्युपलभ्य दृश्याद् दिव्यौजसां व्याससमासयोगैः
209 // ityantarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām / vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyād divyaujasāṃ vyāsasamāsayogaiḥ
210 ॥ सर्वाणि राजर्षिसुरर्थिमन्ति ब्रह्मर्षिदेवोरगवन्ति चैव । सुरेशसप्तर्षिपितृप्रजेशैर्युक्तानि सम्यक् परिवर्त्तनानि
210 // sarvāṇi rājarṣisurarthimanti brahmarṣidevoragavanti caiva / sureśasaptarṣipitṛprajeśairyuktāni samyak parivarttanāni
211 ॥ उदारवंशाभिजन श्रुतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानाम् । कीर्तिद्युतिख्यातिभिरर्चितानां पुण्यं हि विश्यापनमीश्वराणाम्
211 // udāravaṃśābhijana śrutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām / kīrtidyutikhyātibhirarcitānāṃ puṇyaṃ hi viśyāpanamīśvarāṇām
212 ॥ स्वर्गीयमेतत्परमं पवित्रं पुत्रीयमेतच्च परं रहस्यम् । जप्यं महापर्वसु चैतदग्र्यं दुःखापशान्तिप्रदमायुषीयम्
212 // svargīyametatparamaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam / japyaṃ mahāparvasu caitadagryaṃ duḥkhāpaśāntipradamāyuṣīyam
213 ॥ प्रजशदवर्षिमनुप्रधानां पुण्यां प्रसूतिं प्रथितामजस्य । ममापि विख्यापयतः समासात्सिद्धिं प्रजेशाः प्रदिशन्तु युक्ताः
213 // prajaśadavarṣimanupradhānāṃ puṇyāṃ prasūtiṃ prathitāmajasya / mamāpi vikhyāpayataḥ samāsātsiddhiṃ prajeśāḥ pradiśantu yuktāḥ
214 ॥ इत्येतदन्तरं प्रोक्तं मनोः स्वायंभुवस्य च । विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
214 // ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya ca / vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham