58 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिलक्षणं नाम त्रयस्त्रिन्त्तमो ऽध्यायः वायुरुवाच ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुस्तदुत्तरम् । कथं वेदाः पुनर्व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते
58 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣilakṣaṇaṃ nāma trayastrinttamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhustaduttaram / kathaṃ vedāḥ punarvyastāstanno brūhi mahāmate
1 ॥ सूत उवाच द्वापरे तु पुरावृत्ते मनोः स्वायंभुवान्तरे । ब्रह्मा मनुमुवाचेदं रक्षवेदं महामते
1 // sūta uvāca dvāpare tu purāvṛtte manoḥ svāyaṃbhuvāntare / brahmā manumuvācedaṃ rakṣavedaṃ mahāmate
2 ॥ परिवृत्तं युगं तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः । संवृता युगदोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम्
2 // parivṛttaṃ yugaṃ tāta svalpavīryā dvijātayaḥ / saṃvṛtā yugadoṣeṇa sarve caiva yathākramam
3 ॥ तस्य मानं युगवशादल्पं चैव हि दृश्यते । दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतोदितम्
3 // tasya mānaṃ yugavaśādalpaṃ caiva hi dṛśyate / daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtoditam
4 ॥ वाय तेजो बलं चाल्पं सर्वं चैव प्रणश्यति । वेदक्रिया हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम्
4 // vāya tejo balaṃ cālpaṃ sarvaṃ caiva praṇaśyati / vedakriyā hi kāryāḥ syurmābhūdvedavināśanam
5 ॥ वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति । यज्ञे नष्टे वेदनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति
5 // vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati / yajñe naṣṭe vedanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati
6 ॥ आद्यो वेदश्च तुष्पादः शतसाहस्रसंमितः । पुनर्दशगुणः कृष्णो यज्ञो वै सर्वकामधुक्
6 // ādyo vedaśca tuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ / punardaśaguṇaḥ kṛṣṇo yajño vai sarvakāmadhuk
7 ॥ एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लौकहिते रतः । वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्द्धा व्यभजत्प्रभुः
7 // evamuktastathetyuktvā manurlaukahite rataḥ / vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturddhā vyabhajatprabhuḥ
8 ॥ ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया । तदहं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम्
8 // brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā / tadahaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanam
9 ॥ मन्वन्तरेण वक्ष्यमि व्यतीतानां प्रकल्पनम् । प्रत्यक्षेण वरोक्षंवै तन्निबोधत सत्तमाः
9 // manvantareṇa vakṣyami vyatītānāṃ prakalpanam / pratyakṣeṇa varokṣaṃvai tannibodhata sattamāḥ
10 ॥ अस्मिन्युगे तदा व्यासः पाराशर्यः परन्तपः । द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः सनातनः
10 // asminyuge tadā vyāsaḥ pārāśaryaḥ parantapaḥ / dvaipāyana iti khyāto viṣṇoraṃśaḥ sanātanaḥ
11 ॥ ब्रह्मणा चोदितः सो ऽस्मिन् वेदं वक्तुं प्रचक्रमे । अथ शिष्यान्सजग्राह चतुरो वेदकारणात्
11 // brahmaṇā coditaḥ so 'smin vedaṃ vaktuṃ pracakrame / atha śiṣyānsajagrāha caturo vedakāraṇāt
12 ॥ जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशंपायनमेव च । चतुर्थं पैलमेतेषां पञ्चमं लोमहर्षणम्
12 // jaiminiṃ ca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanameva ca / caturthaṃ pailameteṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam
13 ॥ ऋग्वेदश्रावकं पैलमग्रहीद्विधिवद्द्विजाः । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशंपायनमेव च
13 // ṛgvedaśrāvakaṃ pailamagrahīdvidhivaddvijāḥ / yajurvedapravaktāraṃ vaiśaṃpāyanameva ca
14 ॥ जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सो ऽन्वपद्यत । तथैवाथर् ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम्
14 // jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so 'nvapadyata / tathaivāthar vavedasya sumantumṛṣisattamam
15 ॥ इतिहासपुराणस्य कलपवाक्यस्य चैव हि । मां चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः
15 // itihāsapurāṇasya kalapavākyasya caiva hi / māṃ caiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ
16 ॥ एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्द्धा व्यकल्पयत् । चातुर्हेत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत्
16 // eka āsīdyajurvedastaṃ caturddhā vyakalpayat / cāturhetramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat
17 ॥ आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्हेत्रं तथैव च । औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
17 // ādhvaryavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhetraṃ tathaiva ca / audgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ
18 ॥ ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्पयत् । होतृकं कल्पयत्तेन यजुर्वेदं जगत्पतिः
18 // tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpayat / hotṛkaṃ kalpayattena yajurvedaṃ jagatpatiḥ
19 ॥ सामभिः सामवेदं च तेनौद्गात्रमकल्पयत् । रा5स्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत्
19 // sāmabhiḥ sāmavedaṃ ca tenaudgātramakalpayat / rā5stvatharvavedena sarvakarmāṇyakārayat
20 ॥ आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पजोक्तिभिः । पुरामसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः
20 // ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpajoktibhiḥ / purāmasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ
21 ॥ यच्छिष्टं तु यजुर्वेदे तेन य5मयुञ्जत । यजनात्स यजुर्वेद इति शास्त्रविनिश्चयः
21 // yacchiṣṭaṃ tu yajurvede tena ya5mayuñjata / yajanātsa yajurveda iti śāstraviniścayaḥ
22 ॥ पादानामुद्धतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि च । शतेनोद्धतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
22 // pādānāmuddhatatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi ca / śatenoddhatavīryastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ
23 ॥ प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा पुष्यते तु सः । ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तु द्विधा पुनः
23 // prayujyate hyaśvamedhastena vā puṣyate tu saḥ / ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattu dvidhā punaḥ
24 ॥ द्वे कृत्वा संहिते चैव शिष्याभ्या मददाद्विबुः । इन्द्रप्रमत्तये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च
24 // dve kṛtvā saṃhite caiva śiṣyābhyā madadādvibuḥ / indrapramattaye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca
25 ॥ चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलो द्विजसत्तमः । शिष्यानध्यापया मास शुश्रुषाभिरतान्हितान्
25 // catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalo dvijasattamaḥ / śiṣyānadhyāpayā māsa śuśruṣābhiratānhitān
26 ॥ बोध्यां तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमातरम् । पाराशरीं तृतीयां तु या5वल्क्यामथापराम्
26 // bodhyāṃ tu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimātaram / pārāśarīṃ tṛtīyāṃ tu yā5valkyāmathāparām
27 ॥ इन्द्रप्रमतिरेकां तु संहितामृषिसत्तमः । अध्यापयन्महाभागं माण्डूकेयं यशस्विनम्
27 // indrapramatirekāṃ tu saṃhitāmṛṣisattamaḥ / adhyāpayanmahābhāgaṃ māṇḍūkeyaṃ yaśasvinam
28 ॥ स्त्यस्रवसमग्र्यं तु पुत्रं स तु महायशाः । सत्यस्रवाः सत्यहितं पुत्रमध्यापयद्विभुः
28 // styasravasamagryaṃ tu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ / satyasravāḥ satyahitaṃ putramadhyāpayadvibhuḥ
29 ॥ सो ऽपि सत्यहितः पुत्रं पुनरध्यापयद्द्विजाः । सत्यश्रियं महात्मानं सत्य धर्मपरायणम्
29 // so 'pi satyahitaḥ putraṃ punaradhyāpayaddvijāḥ / satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satya dharmaparāyaṇam
30 ॥ अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः । सत्यश्रियाश्च विद्वांसः शास्त्रग्रहणतत्पराः
30 // abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ / satyaśriyāśca vidvāṃsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ
31 ॥ शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथीतरः । बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्त्तकाः
31 // śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo rathītaraḥ / bāṣkaliśca bharadvāja iti śākhāpravarttakāḥ
32 ॥ देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः । जनकस्य स यज्ञे वै विनाशामगमद्द्विजाः
32 // devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ / janakasya sa yajñe vai vināśāmagamaddvijāḥ
33 ॥ शांशपायन उवाच कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः । जनकस्याश्वमेधे तु कथ वादाभ्यजायत
33 // śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ / janakasyāśvamedhe tu katha vādābhyajāyata
34 ॥ किमर्थं वाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा । एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्त्र विदितं तव
34 // kimarthaṃ vābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā / etatsarvaṃ yathā vṛttamācakṣtra viditaṃ tava
35 ॥ सूत उवाच जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः । ऋषीणां हि सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः
35 // sūta uvāca janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ / ṛṣīṇāṃ hi sahasrāṇi tatrājagmuranekaśaḥ
36 ॥ राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः । आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः
36 // rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ / āgatānbrāhmaṇāndṛṣṭvā jijñāsāsyābhavattataḥ
37 ॥ को न्वेषां ब्राह्मणश्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत् । इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः
37 // ko nveṣāṃ brāhmaṇaśreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet / iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ
38 ॥ गवां सहस्रमादाय सुवर्णमधिकं ततः । ग्रामान्रत्नानि दासीस्छ मुनीन्प्राह नराधिपः
38 // gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ / grāmānratnāni dāsīscha munīnprāha narādhipaḥ
39 ॥ सर्वानहं प्रपन्नो वः शिरसा श्रेष्ठभागिनः । यदेतदाहृतं वित्तं यो वा श्रेष्ठतमो भवेत्
39 // sarvānahaṃ prapanno vaḥ śirasā śreṣṭhabhāginaḥ / yadetadāhṛtaṃ vittaṃ yo vā śreṣṭhatamo bhavet
40 ॥ तस्मै तदुपनीतं मे वित्त वित्तं द्विजोत्तमाः । जनकस्य वचः श्रुत्वा ऋषयस्ते श्रुतिक्षमाः
40 // tasmai tadupanītaṃ me vitta vittaṃ dvijottamāḥ / janakasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaste śrutikṣamāḥ
41 ॥ दृष्ट्वा धनं महासारं धनगृध्ना जिघृक्षवः । आह्वयाञ्चक्रिरे ऽन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणान्
41 // dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanagṛdhnā jighṛkṣavaḥ / āhvayāñcakrire 'nyonyaṃ vedajñānamadolbaṇān
42 ॥ मनसा गतवित्तास्ते ममैतद्धनमित्युत । ममैतन्न तवेत्यन्यो ब्रूहि वा किं विकत्थसे
42 // manasā gatavittāste mamaitaddhanamityuta / mamaitanna tavetyanyo brūhi vā kiṃ vikatthase
43 ॥ इत्येवं धनदोषेण वादांश्चकुरनेकशः । अथान्यस्तत्रवै विद्वान्ब्रह्मणस्तु सुतः कविः
43 // ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādāṃścakuranekaśaḥ / athānyastatravai vidvānbrahmaṇastu sutaḥ kaviḥ
44 ॥ याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः । ब्रह्मणोंऽशसमुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्
44 // yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ / brahmaṇoṃ'śasamutpanno vākyaṃ provāca susvaram
45 ॥ शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं धनमेतद्गृहाण वै । नयस्व च गृहंवत्स ममैतन्नात्र संशयः
45 // śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭhaṃ dhanametadgṛhāṇa vai / nayasva ca gṛhaṃvatsa mamaitannātra saṃśayaḥ
46 ॥ सर्ववादेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः । यो वा न प्रीयते विद्वान्समाह्वयतु माचिरम्
46 // sarvavādeṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścittu matsamaḥ / yo vā na prīyate vidvānsamāhvayatu māciram
47 ॥ ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्दः समुद्र इव संप्लवे । तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव
47 // tato brahmārṇavaḥ kṣubdaḥ samudra iva saṃplave / tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva
48 ॥ क्रोधं मा कार्ष्ट विद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः । वदामहे यथाशक्ति जिज्ञासंतः परस्परम्
48 // krodhaṃ mā kārṣṭa vidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ / vadāmahe yathāśakti jijñāsaṃtaḥ parasparam
49 ॥ ततो ऽभ्युपगतास्तेषां वादाः शब्दैरनेकशः । सहस्रधा शुभैरर्थैः सुक्ष्मदर्शनसंभवैः
49 // tato 'bhyupagatāsteṣāṃ vādāḥ śabdairanekaśaḥ / sahasradhā śubhairarthaiḥ sukṣmadarśanasaṃbhavaiḥ
50 ॥ लोके वेदे तथाध्यात्मविद्यास्थानैरलङ्कृतैः । संत्युत्तमगुणैर्युक्ता नृपस्यापि परीक्षकाः
50 // loke vede tathādhyātmavidyāsthānairalaṅkṛtaiḥ / saṃtyuttamaguṇairyuktā nṛpasyāpi parīkṣakāḥ
51 ॥ वादाः समभवंस्तत्र धनहेतोर्महात्मनाम् । ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः
51 // vādāḥ samabhavaṃstatra dhanahetormahātmanām / ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ
52 ॥ सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता । एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाब्रुवन्
52 // sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā / ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathābruvan
53 ॥ स विजित्य मुनीन्सर्वान् ब्रह्मराशिर्महामतिः । शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा
53 // sa vijitya munīnsarvān brahmarāśirmahāmatiḥ / śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā
54 ॥ शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्ठसे । पणस्तु यजमानेन बद्धो नीतो यथा धृतः
54 // śākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭhase / paṇastu yajamānena baddho nīto yathā dhṛtaḥ
55 ॥ एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः । प्रोवाच याज्ञवल्क्यं सपुरुषं मुनिसन्निधौ
55 // evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ / provāca yājñavalkyaṃ sapuruṣaṃ munisannidhau
56 ॥ त्वमस्मास्तृणवत्कृत्वा तथैवान्यान्द्विजोत्तमान् । विद्याधनं महासारं स्वयङ्ग्राहं जिघृक्षसि
56 // tvamasmāstṛṇavatkṛtvā tathaivānyāndvijottamān / vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṅgrāhaṃ jighṛkṣasi
57 ॥ शाकल्येनैवमुक्तस्तु याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत् । ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम्
57 // śākalyenaivamuktastu yājñavalkyastamabravīt / brahmiṣṭhānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanam
58 ॥ कामस्यार्थेन संबन्धस्तेनार्थं कामयामहे । कामप्रर्श्नधना विप्राः कामप्रश्नं वदामहे
58 // kāmasyārthena saṃbandhastenārthaṃ kāmayāmahe / kāmaprarśnadhanā viprāḥ kāmapraśnaṃ vadāmahe
59 ॥ पणश्चैवास्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः
59 // paṇaścaivāsya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā / etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ
60 ॥ या5वल्क्यमथोवाच कामप्रश्नार्थकृद्वचः । ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान्कामप्रश्नान्यथार्थतः
60 // yā5valkyamathovāca kāmapraśnārthakṛdvacaḥ / brūhīdānīṃ mayoddiṣṭānkāmapraśnānyathārthataḥ
61 ॥ ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् । साग्रं प्रश्नसहस्रं तु शाकल्यः सो ऽकरोत्तदा
61 // tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān / sāgraṃ praśnasahasraṃ tu śākalyaḥ so 'karottadā
62 ॥ याज्ञवल्क्यो ऽब्रवीत्सर्वमृषीणां शृण्वतां तदा । शाकल्यस्त्वास निर्वादो याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत्
62 // yājñavalkyo 'bravītsarvamṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā / śākalyastvāsa nirvādo yājñavalkyastamabravīt
63 ॥ प्रश्नमेकं ममापि त्वं शाकल्य वद कामिकम् । पणप्राप्यस्य वादस्य ब्रुवतोर्मृत्युरत्र वै
63 // praśnamekaṃ mamāpi tvaṃ śākalya vada kāmikam / paṇaprāpyasya vādasya bruvatormṛtyuratra vai
64 ॥ सुसूक्ष्मज्ञानसंयुक्तं सांख्यंयोगमथापि वा । अध्यात्मस्य गतिं मुख्यां ध्यानमार्गमथापि वा
64 // susūkṣmajñānasaṃyuktaṃ sāṃkhyaṃyogamathāpi vā / adhyātmasya gatiṃ mukhyāṃ dhyānamārgamathāpi vā
65 ॥ अथ संचोदितः प्रश्नो याज्ञवल्क्येन धीमता । शाकल्यस्तमविज्ञाय तथा मृत्युमवाप्तवान्
65 // atha saṃcoditaḥ praśno yājñavalkyena dhīmatā / śākalyastamavijñāya tathā mṛtyumavāptavān
66 ॥ एवं स्मृतः स शाकल्यः प्रश्नव्याख्यानपीडितः । एवं विवादः सुमहानासीत्तेषां धनार्थिनाम्
66 // evaṃ smṛtaḥ sa śākalyaḥ praśnavyākhyānapīḍitaḥ / evaṃ vivādaḥ sumahānāsītteṣāṃ dhanārthinām
67 ॥ ऋषीणामृषिभिः सार्द्धं याज्ञवल्क्यस्य चैव हि । याज्ञवल्क्यो धनं गृह्य यशो विख्याय चात्मनः । जगाम वै गृहं स्वच्छं शिष्यैः परिवृतो वशी
67 // ṛṣīṇāmṛṣibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi / yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yaśo vikhyāya cātmanaḥ / jagāma vai gṛhaṃ svacchaṃ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī