127 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत । आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी
127 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde caturyugākhyānaṃ nāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata / āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī
1 ॥ यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् । पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः
1 // yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam / piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ
2 ॥ परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे । षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्
2 // pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge / ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām
3 ॥ स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् । एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते
3 // svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt / etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate
4 ॥ मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह । देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्
4 // manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha / devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat
5 ॥ अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् । देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्
5 // aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram / devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam
6 ॥ चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः । स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्
6 // catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ / svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt
7 ॥ इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके । सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह
7 // ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake / sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha
8 ॥ स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः । आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
8 // svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ / āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ
9 ॥ संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते । गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
9 // saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate / gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām
10 ॥ कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे । षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
10 // karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge / ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai
11 ॥ अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः । अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
11 // aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ / aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā
12 ॥ पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः । मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
12 // pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ / mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ
13 ॥ तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् । बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
13 // tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt / buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate
14 ॥ तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते । इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
14 // tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate / ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ
15 ॥ पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः । गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
15 // paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ / gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ
16 ॥ उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः । देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
16 // upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ / devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ
17 ॥ यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः । तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
17 // yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ / teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ
18 ॥ मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे । अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
18 // manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire / ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca
19 ॥ सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत । साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
19 // saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta / sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate
20 ॥ दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
20 // daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ
21 ॥ सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च । ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
21 // sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca / brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ
22 ॥ वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः । श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
22 // varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ / śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate
23 ॥ विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः । गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
23 // vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ / gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
24 ॥ साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः । यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
24 // sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ / yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
25 ॥ एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः । गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
25 // evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ / gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā
26 ॥ अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः । अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
26 // atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ / ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ
27 ॥ धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ । कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
27 // dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau / kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām
28 ॥ धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः । अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
28 // dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ / adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate
29 ॥ अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते । अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
29 // atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate / adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate
30 ॥ वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः । सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
30 // vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ / samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate
31 ॥ स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि । आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
31 // svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi / ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate
32 ॥ धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः । दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
32 // dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ / dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam
33 ॥ स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः । पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
33 // smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ / pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan
34 ॥ ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः । मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
34 // ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ / manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau
35 ॥ तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः । स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
35 // tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ / sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate
36 ॥ शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते । मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
36 // śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate / manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ
37 ॥ मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् । धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
37 // manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt / dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate
38 ॥ मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः । तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
38 // manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ / taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge
39 ॥ त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा । शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
39 // trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā / śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ
40 ॥ पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः । दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
40 // pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ / dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā
41 ॥ अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् । शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
41 // aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam / śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai
42 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः । विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
42 // manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ / vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate
43 ॥ इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः । प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
43 // ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ / pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam
44 ॥ दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति । यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
44 // dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati / yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam
45 ॥ ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च । इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
45 // brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca / ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam
46 ॥ पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा । ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
46 // paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā / ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate
47 ॥ आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च । प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
47 // ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca / pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā
48 ॥ आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च । वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
48 // ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca / vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā
49 ॥ स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे । परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
49 // svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame / parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate
50 ॥ मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् । निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते
50 // maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam / nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate
51 ॥ आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै । मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
51 // ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai / mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam
52 ॥ दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
52 // daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate
53 ॥ यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् । तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्
53 // yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat / tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam
54 ॥ दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् । तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये
54 // dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam / tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye
55 ॥ कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः । श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः
55 // kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ / śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ
56 ॥ शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः । अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्
56 // śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ / apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam
57 ॥ प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता । संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
57 // prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā / saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
58 ॥ कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते । व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
58 // kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate / vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane
59 ॥ चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते । प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्
59 // cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate / pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam
60 ॥ ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे । अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
60 // ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare / atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ
61 ॥ तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि । प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
61 // tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi / pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate
62 ॥ ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् । आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
62 // ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam / ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam
63 ॥ विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते । द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
63 // vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate / dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca
64 ॥ चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
64 // caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham / manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye
65 ॥ प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् । एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
65 // pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham / evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā
66 ॥ अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् । ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
66 // atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak / ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram
67 ॥ मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह । असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
67 // mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha / asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā
68 ॥ ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया । ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
68 // ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā / ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ
69 ॥ अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते । अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
69 // atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate / atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam
70 ॥ गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा । अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
70 // guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā / avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye
71 ॥ अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते । चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
71 // abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate / cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate
72 ॥ प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे । चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
72 // pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe / cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam
73 ॥ कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते । विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
73 // kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate / viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca
74 ॥ कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः । संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
74 // kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ / saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ
75 ॥ महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च । भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
75 // mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca / bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam
76 ॥ संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत । यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
76 // saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata / yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi
77 ॥ तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् । यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
77 // tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt / yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate
78 ॥ तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् । स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
78 // tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan / sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata
79 ॥ तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः । महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
79 // tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ / mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate
80 ॥ तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः । बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
80 // tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ / buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
81 ॥ ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् । सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
81 // jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam / sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai
82 ॥ स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते । अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
82 // sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate / anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā
83 ॥ पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते । यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
83 // puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate / yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai
84 ॥ संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् । एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
84 // saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam / evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ
85 ॥ विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् । परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
85 // vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam / paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat
86 ॥ गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः । यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
86 // gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ / yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā
87 ॥ ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः । यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
87 // īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ / yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ
88 ॥ यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः । तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
88 // yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ / tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā
89 ॥ ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै । अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
89 // īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai / ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ
90 ॥ तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् । ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः
90 // tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt / ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ
91 ॥ तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः । सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः
91 // tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ / saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ
92 ॥ ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः
92 // ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ / ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ
93 ॥ तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् । अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च
93 // tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt / avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca
94 ॥ भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु
94 // bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate / ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu
95 ॥ भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः । मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश
95 // bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ / manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa
96 ॥ ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः । परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
96 // brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ / paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ
97 ॥ ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत । काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा
97 // īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata / kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā
98 ॥ उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा । कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः
98 // utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā / kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ
99 ॥ इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः । ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
99 // ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ / ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata
100 ॥ वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च । ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः
100 // vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca / ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ
101 ॥ वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः । दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा
101 // vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ / dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā
102 ॥ इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः । ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः
102 // ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ / īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ
103 ॥ एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत । भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि
103 // ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata / bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi
104 ॥ और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा । आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ
104 // aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā / ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau
105 ॥ वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ । एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः
105 // vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau / ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ
106 ॥ अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः । ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च
106 // aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ / ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca
107 ॥ पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च । युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्
107 // purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca / yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān
108 ॥ आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च । वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः
108 // āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca / vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ
109 ॥ उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि । अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च
109 // utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api / ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca
110 ॥ असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा । कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः
110 // asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā / kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ
111 ॥ एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत । काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च
111 // ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata / kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca
112 ॥ असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः । अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः
112 // asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ / atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ
113 ॥ आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः । इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः
113 // āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ / ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ
114 ॥ वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः । चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः
114 // vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ / caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ
115 ॥ षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा । इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः
115 // ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā / iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ
116 ॥ विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः । तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः
116 // viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ / tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ
117 ॥ अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ । देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः
117 // aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau / devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ
118 ॥ त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः । अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च
118 // trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ / agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca
119 ॥ ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः । मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः
119 // brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ / manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ
120 ॥ क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ । भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः
120 // kṣatrriyāṇāṃ carāvetau vijñeyau mantravādinau / bhalandanaśca vatsaśca saṃkīlaścaiva te trayaḥ
121 ॥ एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः । इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः । ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत
121 // ete mantrakṛtaścaiva vaiśyānāṃ pravarāḥ smṛtāḥ / ityeṣā navatiḥ proktā mantrā yairṛṣibhiḥ kṛtāḥ / brāhyaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata