48 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः । तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
48 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yajñapravarttanaṃ nāma triśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ / tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate
1 ॥ द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति
1 // dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā / parivṛtte yuge tasmiṃstatastābhiḥ praṇaśyati
2 ॥ ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः
2 // tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ / saṃbhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāṃ ca viparyayaḥ
3 ॥ यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् । एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता
3 // yajñāvadhāraṇaṃ daṇḍo mado daṃbhaḥ kṣamā balam / eṣā rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā
4 ॥ आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते । द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
4 // ādye kṛte yo dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravarttate / dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge
5 ॥ वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः । द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती
5 // varṇānāṃ viparidhvaṃsaḥ saṃkīyata tathāśramāḥ / dvaividhyaṃ pratipadyeteyuge tasmiñchruti smṛtī
6 ॥ द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते । अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते
6 // dvaidhāttathā śrutismṛtyorniścayo nādhigamyate / aniścayādhigamanāddharmatattvaṃ na vidyate
7 ॥ धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् । परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च
7 // dharmāsattvena mitrāṇāṃ matibhedo bhavennṛṇām / parasparavibhinnaistaidṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa ca
8 ॥ अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते । कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्
8 // ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nādhigamyate / kāraṇānāṃ ca vaikalpyātkāryāṇāṃ cāpyaniścayāt
9 ॥ मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् । ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्
9 // matibhedena teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet / tato dṛṣṭivibhannaistu kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam
10 ॥ एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते । संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च
10 // eko vedaścatuṣpāddhi tretāsviha vidhīyate / saṃkṣayādāyupaścaiva vyasyate dvāpareṣu ca
11 ॥ ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः । मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
11 // ṛṣimantrātpunarbhedādbhidyate dṛṣṭivibhramaiḥ / mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ
12 ॥ संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः । सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्
12 // saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃpaṭhyante maharṣibhiḥ / sāmānyā vaikṛtāścaiva dṛṣṭibhinne kvacitkvacit
13 ॥ ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च । अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः
13 // brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca / anye 'pi prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ
14 ॥ द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे । एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत
14 // dvāpareṣu pravarttante nivarttante kalau yuge / ekamādhvaryavaṃ tvāsītpunardvaidhamajāyata
15 ॥ सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् । आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः
15 // sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaśāstrākulaṃ tvidam / ādhvaryavasya prasthānairbahudhā vyākulīkṛtaiḥ
16 ॥ तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया । व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः
16 // tathaivātharvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpi saṃjñayā / vyākuledvāpare nityaṃ kriyate bhinna darśanaiḥ
17 ॥ तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया । द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ
17 // teṣāṃ bhedāḥ pratībhedā vikalpāścāpi saṃkhyāyā / dvāpare saṃpravarttate vinaśyanti tataḥ kalau
18 ॥ तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः । अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः
18 // teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ / avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ
19 ॥ वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः । निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
19 // vāṅmanaḥ karmarjeduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ / nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā
20 ॥ विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः
20 // vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam / doṣadarśanatascaiva dvāpare 'jñānasaṃbhavaḥ
21 ॥ तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे । उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः
21 // teṣāma jñānināṃ pūrvamādye svāyaṃbhuve 'ntare / utpadyante hi śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ
22 ॥ आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च । अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्
22 // āyurvedavikalpaśca hyagānāṃ jyotiṣasya ca / arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam
23 ॥ प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्
23 // prakriyākalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam / smṛtiśāstraprabhedaśca prasthānāni pṛthakpṛthak
24 ॥ द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् । मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति
24 // dvāpareṣvabhivarttante matibhedāśrayānnṛṇām / manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasiddhyati
25 ॥ द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता । लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः
25 // dvāpare sarvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā / lobho vṛttirvaṇikpūrvā tattvānāmaviniścayaḥ
26 ॥ वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा । वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च
26 // vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā / varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmakrodhau tathaiva ca
27 ॥ द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा । वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
27 // dvāpareṣu pravarttante rāgo lobho vadhastathā / vedaṃ vyāsaścaturddhā tu vyasyate dvāparādiṣu
28 ॥ निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी । प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु
28 // niḥśeṣe dvāpare tasmiṃstasya saṃdhyā tu yādṛśī / pratiṣṭhate guṇairhīno dharmo 'sau dvāparasya tu
29 ॥ तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते । द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत
29 // tathaiva saṃdhyā pādena hyaṅgaḥ saṃdhyā itīṣyate / dvāparasyāvaśeṣeṇa tiṣyasya tu nibodhata
30 ॥ द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि । हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्
30 // dvāparasyāśaseṣaṇa pratipattiḥ kalerapi / hiṃsāsūyānṛtaṃ māyā vadhaścaiva tapasvinām
31 ॥ एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः । एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते
31 // ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ / eṣa dharmaḥ kṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate
32 ॥ मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा । कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च
32 // manasā karmaṇā stutyā vārtā sidhyati vā na vā / kalau pramārakī rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca
33 ॥ अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः । न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे
33 // anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ / na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye lokeṣu vai yuge
34 ॥ गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः । स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः
34 // garbhastho mriyate kaścidyauva nasthastathāparaḥ / sthavirāḥ ke 'pi kaumāre mriyante vai kalau prajāḥ
35 ॥ दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः । विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्
35 // duriṣṭairduradhītaiśca duṣkṛtaiśca durāgamaiḥ / viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam
36 ॥ हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु । तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः
36 // hiṃsā māyā tatherṣyā ca krodho 'sūyā kṣamā nṛṣu / tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ
37 ॥ संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् । पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्
37 // saṃkṣobho jāyate 'tyathai karimāsādya vai yugam / pūrṇe varṣasahasre vai paramāyustadā nṛṇām
38 ॥ नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः । उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्
38 // nādhīyate tadā vedānna yajaṃ te dvijātayaḥ / utsīdanti narāścaiva kṣatriyāśca viśaḥ kramāt
39 ॥ शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह । भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः
39 // śūdrāṇāmantyayonestu saṃbandhā brāhmaṇaiḥ saha / bhavantīha kalau tasmiñchayanāsanabhojanaiḥ
40 ॥ राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः । गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते
40 // rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pākhaṇḍānāṃ pravarttakāḥ / guṇahīnāḥ prajāścaiva tadā vai saṃpravarttate
41 ॥ आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति । शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः
41 // āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulaṃ caiva praṇaśyati / śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ
42 ॥ राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः । भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते
42 // rājavṛttāḥ sthitāścorā ścorācārāśca pārthivāḥ / bhṛtyā ete hyasubhṛto yugānte samavasthite
43 ॥ अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः । मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम
43 // aśīlinyo 'nṛtāścaiva striyo madyāmiṣapriyāḥ / māyāvinyo bhaviṣyanti yugānte munisattama
44 ॥ एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम । श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः
44 // ekapatnyo na śiṣyanti yugānte munisattama / śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva hyupakṣayaḥ
45 ॥ साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये । तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्
45 // sādhūnāṃ vinivṛttiṃ ca vidyāstasminyugakṣaye / tadā dharmo mahodarke durlabho dānamūlavān
46 ॥ चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति । तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
46 // cāturāśramaśaithilyo dharmaḥ pravicariṣyati / tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā
47 ॥ न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः । युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः
47 // na rakṣitāro boktāro balibhāgasya pārthivāḥ / yugānte ca bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ
48 ॥ अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः । शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः
48 // arakṣitāro rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ / śūdrābhivādinaḥ sarve yugānte dvijasattamāḥ
49 ॥ अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा । प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते
49 // adṛśūlā janapadāḥ śivaśūlā dvijāstathā / pramadāḥ keśaśūlāśca yugānte samupasthite
50 ॥ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः । यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे
50 // tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ / yatayaśca bhaviṣyanti bahavo 'sminkalau yuge
51 ॥ चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् । सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे
51 // citravarṣī yadā devastadā prāhuryugakṣayam / sarve vāṇijakāścā pi bhaviṣyantyadhame yuge
52 ॥ भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः । कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्
52 // bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ / kuśīlacaryāpākhaṇḍairvyādharūpaiḥ samāvṛtam
53 ॥ पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते । बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
53 // puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte samupasthite / bāhuyācanako loko bhaviṣyati parasparam
54 ॥ अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः । न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति
54 // avyākartā krūravākyā nārjavo nānasūyakaḥ / na kṛte pratikarttā ca yuge kṣīṇe bhaviṣyati
55 ॥ अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् । ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा
55 // aśaṅkā caiva patite yugānte tasya lakṣaṇam / tataḥ śūnya vasumatī bhaviṣyati vasundharā
56 ॥ गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः । हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः
56 // goptāraścāpyagoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsakāḥ / harttāraḥ pararatnānāṃ paradāravimarśakāḥ
57 ॥ कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः । प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः
57 // kāmātmāno durātmāno hyadhamāḥ sāhasapriyāḥ / pranaṣṭaceṣṭanā dhūrttā muktakeśāsttvaśūlinaḥ
58 ॥ ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये । शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः
58 // ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajā yante yugakṣaye / śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ
59 ॥ शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते । सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः
59 // śūdrā dharmaṃ cariṣyati yugānte samupasthite / sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ
60 ॥ चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः । ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते
60 // corāccorāśca harttāro harturharttā tathāparaḥ / jñānakarmamyuparate loke niṣkriyatāṃ gate
61 ॥ कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् । अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा
61 // kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān / abhīkṣṇaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tathā
62 ॥ कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः । दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा
62 // kauśikānprativatsyanti deśāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ / duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā
63 ॥ दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः । तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः
63 // dṛśyante ca na dṛśyante vedā kaliyuge 'khilāḥ / tatsīdante tathā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ
64 ॥ काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह । वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे
64 // kāṣāyiṇo 'tha nirgranthā tathā kāpālikāśca ha / vedavikrayimaścanye tīrthavikrayiṇo 'pare
65 ॥ वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः । उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे
65 // varṇāśramāṇāṃ ye cānye pākhaṇḍāḥ paripanthinaḥ / utpadyante tadā te vai saṃprāpte tu kalau yuge
66 ॥ अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः । यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः
66 // adhīyate tadā vedāñchūdrā dharmārtha kovidāḥ / yajante cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ
67 ॥ स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् । अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः
67 // strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvānye ca parasparam / apahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ
68 ॥ दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः । अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
68 // duḥkhapravacanālpāyurdehālpāyuśca rogataḥ / adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam
69 ॥ प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते । तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते
69 // prajāsu bhrūṇahatyā ca tadā vairātpravarttate / tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate
70 ॥ तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः । धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः
70 // tadā cālpena kālena siddhiṃ gacchanti mānavāḥ / dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ
71 ॥ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः । त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः
71 // śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ / tretāyāmābdiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ
72 ॥ यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ । एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत
72 // yathāśakti caranprājñastadahnā prāpnuyātkalau / eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodhata
73 ॥ युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः । युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः
73 // yugeyuge tu hīyante tritripādāstu siddhayaḥ / yugasvabhāvātsaṃdhyāsu tiṣṭhantīha tu yādṛśaḥ
74 ॥ संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः । एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके
74 // saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśeṣāḥ pratiṣṭhitāḥ / evaṃ saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntike
75 ॥ तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः । गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते
75 // teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ / gotreṇa vai candra maso nāmnā pramatirucyate
76 ॥ माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे । समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्
76 // mādhavasya tu soṃ'śena pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare / samāḥ saviṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām
77 ॥ अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् । प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः
77 // anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām / pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
78 ॥ स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः । सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्
78 // sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānhanti smasarvaśaḥ / saha vā sarvaśaścaiva rājñastāñchūdrayonijān
79 ॥ पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः । नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः
79 // pāravaṇḍāstu tataḥ sarvān niḥ śeṣaṃ kṛtavānvibhuḥ / nātyartha dhārmikā ye ca tānsarvānhanti sarvaśaḥ
80 ॥ वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः । उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च
80 // varṇavyatyāsajātāśca ye ca tānanujīvinaḥ / udīcyānmadhyadeśyāṃśca pavatīyāṃstathaiva ca
81 ॥ प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि । तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
81 // prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhacarānapi / tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha
82 ॥ गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् । तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्
82 // gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyava nāñśakān / tuṣārānbarbarāṃścīnāñchūlikāndaradān khaśān
83 ॥ लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः । प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः
83 // laṃpākārānsakatakānkirātānāṃ ca jātayaḥ / pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛtprabhuḥ
84 ॥ अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् । माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्
84 // adṛṣṭaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasundharām / mādhavasya tu soṃ'śena devasyeha vijajñivān
85 ॥ पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् । गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः
85 // pūrvajanmani vikhyātaḥ pramatirnnāma vīryavān / gotrato vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ
86 ॥ द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः । विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः
86 // dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatīḥ samāḥ / vinighnansarvabhūtāni mānavāneva sarvaśaḥ
87 ॥ कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा । परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु
87 // kṛtvā bījāvaśeṣaṃ tu pṛthvyāṃ kūreṇa karmaṇā / paraspara nimittena kopenākasmikena tu
88 ॥ सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः
88 // susādhayitvā vṛṣalānprāyaśastānadharmikān / gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ
89 ॥ ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः । उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः
89 // tato vyatīte kalpe tu sāmānye sahasainikaḥ / utsādya pārthivānsarvānmalecchāṃścaiva sahasraśaḥ
90 ॥ तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके । स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्
90 // tatra saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntake / sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit
91 ॥ अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः । उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्
91 // apagrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ / upahisaṃti cānyonyaṃ pothayantaḥ parasparam
92 ॥ अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते । प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः
92 // arājake yugavaśātsaṃkṣaye samupasthite / prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārdditāḥ
93 ॥ व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च । स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः
93 // vyākulāśca paribhrāntāstyaktvā dārāngṛhāṇi ca / svānpraṇānanapekṣanto niṣkāraṇasuduḥkhitāḥ
94 ॥ नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा । निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः
94 // naṣṭe śraute smṛtau dharme parasparahatāstadā / nirmaryādā nirākrandā niḥsnehā nirapatrapāḥ
95 ॥ नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् । हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः
95 // naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśatim / hitvā putrāṃśca dārāṃśca viṣādavyākuledriyāḥ
96 ॥ अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः । प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्
96 // anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ / pratyantāṃstā niṣevante hitvā janapadānsvakān
97 ॥ सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा । मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः
97 // saritaḥ sāgarānūpānsevante parvatāṃstathā / māṃsairmūlaphalaiścaiva vartayantaḥ suduḥkhitāḥ
98 ॥ चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः । वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः । एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः
98 // cīrapatrācinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ / varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ / etāṃ kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstataḥ
99 ॥ जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् । विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्
99 // jarāvyādhikṣudhā viṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman / vicāraṇā tu nirvedātsāmyāvasthā vicāraṇāt
100 ॥ साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता । तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्
100 // sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā / tāsūpaśamayuktāsu kaliśiṣṭāsu vai svayam
101 ॥ अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि । चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
101 // ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugānte parivarttini / cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat
102 ॥ भाविनोर्ऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत । प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै
102 // bhāvinor'thasya ca balāttataḥ kṛtamavarttata / pravṛtte tu tatastasminpūte kṛtayuge tu vai
103 ॥ उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा । तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
103 // utpannāḥ kaliśiṣṭāsu prajāḥ kārtayugāstadā / tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaranti ca
104 ॥ सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः । ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
104 // saha saptarṣibhiścaiva tatra te ca vyavasthitāḥ / brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha
105 ॥ कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् । तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च
105 // kalijaiḥ saha te saṃti nirviśeṣāstadābhavan / teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītareṣu ca
106 ॥ वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः । ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते
106 // varṇāśramācārayuktaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā tu saḥ / tatasteṣu kriyāvatsu vartante vai prajāḥ kṛte
107 ॥ श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते । केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्
107 // śrautasmārtte kṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite / keciddharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt
108 ॥ मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै । यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु
108 // manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai / yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tapena tu
109 ॥ वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः । तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः
109 // vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ / tathā kārtayugānāṃ tu kalijaṣviha saṃbhavaḥ
110 ॥ एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् । वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः
110 // evaṃ yugo yugasyeha saṃtānastu parasparam / varttate hyavyavacchedādyāvanmanvantarakṣayaḥ
111 ॥ सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोर्ऽथः काम एव च । युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च
111 // sukhamāyurbalaṃ rūpandharmor'thaḥ kāma eva ca / yugeṣvetāni hīyante tritripādāḥ krameṇa ca
112 ॥ ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः । इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः
112 // sasaṃdhyāśeṣu hīyante yugānāndharmasiddhayaḥ / ityeṣa pratisaṃdhiryaḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ
113 ॥ चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् । एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता
113 // caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanam / eṣā caturyugāvṛttirāsahasradguṇīkṛtā
114 ॥ ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता । अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्
114 // brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā / atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt
115 ॥ एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् । एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
115 // etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam / eṣā caturyugānāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ
116 ॥ क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते । चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्
116 // krameṇa parivṛttā tumanorantaramucyate / caturyuge yathaikasminbhavatīha yathā tu yat
117 ॥ तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् । सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
117 // tathā cānyeṣu bhavati punastadvadyathākramam / sarge sarge tathā bhedā utpadyante tathaiva tu
118 ॥ पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः । तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः । मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्
118 // pañcatriṃśatparimitā na nyūnā nādhikāḥ smṛtāḥ / tathā kalpā yugaiḥ mārddhaṃ bhavanti saha lakṣaṇaiḥ / manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam
119 ॥ यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् । तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः
119 // yathā yugānāṃ parivarttanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt / tathā na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ
120 ॥ इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः
120 // ityeta llakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ
121 ॥ अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह । मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै
121 // atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantaroṣviha / manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai
122 ॥ ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह । अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता
122 // khyātānīha vijānīdhvaṃ kalpaṃ kalpena caiva ha / anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā
123 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह । तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
123 // manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha / tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta
124 ॥ देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः । ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः
124 // devā hyaṣṭavidhā ye vā iha manvantareśvarāḥ / ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyāḥ prayojanaiḥ
125 ॥ एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे । युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः
125 // evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgaṃ purā yuge / yugasvabhāvāṃśca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ
126 ॥ वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः । अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत । विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह
126 // varṇāśramavibhāgāśca yugāni yugasiddhayaḥ / anuṣaṅgātsamākhyātāḥ sṛṣṭisargaṃ nibodhata / vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha