84 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् । शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः
84 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt / śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ
1 ॥ जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः । विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः
1 // jaṃbūdvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ / vistarāddviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ
2 ॥ तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः । तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः
2 // tenāvṛtaḥ samudro vai dvīpena lavaṇodakaḥ / tatra puṇyā janapadāścirānna mriyate janaḥ
3 ॥ कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः । तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः
3 // kṛta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ / tatrāpi parvatāḥ puṇyāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ
4 ॥ रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे । ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु
4 // ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni ca buve / blakṣadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta tu pañcasu
5 ॥ ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः । प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्
5 // ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ / plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpān mahā balān
6 ॥ गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः । ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्
6 // gomedako 'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ / khyāyate yasya nāmnā tu varṣaṃ gomedasaṃjñitam
7 ॥ द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः । अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः
7 // dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṃṣa dhisamanvitaḥ / aśvibhyāmamṛtasyārthamoṣadhyo yatra saṃbhṛtāḥ
8 ॥ तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः । तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ
8 // tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahoccayaḥ / tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau
9 ॥ चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः । छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः
9 // caturthastatra vai śailo duduṃbhirnnāma nāmataḥ / chandamṛtyuḥ purā tasmindundubhiḥ sāditaḥ suraiḥ
10 ॥ रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् । पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा
10 // rajjudolorukāmaṃ yaḥ śālmaliścāsurāntakṛt / pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā
11 ॥ संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता । षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते
11 // saṃbhṛtaṃ cāhṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā / ṣaṣṭastu sumanā nāma saptamarṣabha ucyate
12 ॥ हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः । वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्
12 // hiraṇyakṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ / vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān
13 ॥ अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्
13 // arcirbhirbhrājate yasmādvaibhrājastena saṃsmṛtaḥ / teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam
14 ॥ गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् । चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्
14 // gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnāśāntabhayaṃ smṛtam / candrasya śiśiraṃ nāma nāradasya sukhodayam
15 ॥ आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् । क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा
15 // ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasyaśivaṃ smṛtam / kṣemakaṃ vṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā
16 ॥ एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः । विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह
16 // eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ / viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha
17 ॥ तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः
17 // teṣāṃ nadyastu saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ / nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgāstapodhanāḥ
18 ॥ अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः । अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः
18 // anutaptāsukhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ / amṛtā sukṛtā caiva saptaitāḥ saritāṃ varāḥ
19 ॥ अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः । बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः
19 // abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ / bahūdakā hyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ
20 ॥ ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते । शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः
20 // tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadījanapadāstu te / śubhāḥ śāntabhayāścaiva pramudaṃ śaiśirāḥ śivāḥ
21 ॥ आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह । वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः
21 // ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca dhruvaiḥ saha / varṇāśramācārayutā prajāsteṣvavadhiṣṭhitāḥ
22 ॥ सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः । अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च
22 // sarve tvarogāḥ subalāḥ prajāścāmayava rjitāḥ / avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca
23 ॥ न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् । त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते
23 // na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit / tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate
24 ॥ प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः । देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः
24 // plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ / deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ
25 ॥ पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः । सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा
25 // pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ / surūpāśca suveṣāśca hyarogā balinastathā
26 ॥ सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च । प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै
26 // sukhamāyurbalaṃ rupamārogyaṃ dharma eva ca / plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai
27 ॥ प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् । दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः
27 // prakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmānsarvato dhanadhānyavān / divyauṣadhiphalopetaḥ sarvauṃṣadhivanaspatiḥ
28 ॥ आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः । जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः
28 // āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ / jaṃbūvṛkṣema saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ
29 ॥ प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते । स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह
29 // plakṣo nāma mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate / sa tatra pūjyate sthāne madhye janapadasya ha
30 ॥ स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः । प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु
30 // sa cāpīkṣurasodena prakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ / plakṣadvīpasamenaiva vaipulyadvistareṇa tu
31 ॥ इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः । आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत
31 // ityevaṃ saṃniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ / ānupūrvyātsamāsena śālmalaṃ tu nibodhata
32 ॥ ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् । शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः
32 // tatastṛtīyaṃ vakṣyāmi śālmalaṃ dvīpasuttamam / śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ
33 ॥ प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः । तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः
33 // plakṣadvīpasya vistārāddviguṇena samāvṛtaḥ / tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
34 ॥ रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु । प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः
34 // ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ varṣeṣu saptasu / prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ
35 ॥ सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः । द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः
35 // sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamākulaiḥ / dvitīyaḥ parvataścātra hyuttamo nāma viśrutaḥ
36 ॥ हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति । तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः
36 // haritālamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati / tṛtiyaḥ parvatastatra balāhaka iti śrutaḥ
37 ॥ जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति । चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः
37 // jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati / caturthaḥ parvato droṇo yatra sā vai sahoṣadhiḥ
38 ॥ विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा । कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः
38 // viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvinī tathā / kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ
39 ॥ नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः । षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः
39 // nityapuṣpaphalopeto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ / ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ
40 ॥ यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः । सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते
40 // yasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ / saptamaḥ parvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate
41 ॥ तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः । प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्
41 // tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ / prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam
42 ॥ इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै
42 // ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣaṇāḥ / teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi sarpaiva tu śubhāni vai
43 ॥ कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् । बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्
43 // kumudasya smṛtaṃ śvetamuttamasya ca lohitam / balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam
44 ॥ कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् । ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा
44 // kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya ca mānasam / kakudaḥ supradaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā
45 ॥ वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत । ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी
45 // varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata / jyotiḥ śāntistathā tuṣṭā candrā śukrā vimocanī
46 ॥ निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः । तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः
46 // nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ / tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
47 ॥ न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः । इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः
47 // na saṃkhyāṃ parisaṃkhyātuṃ śaknuyātko 'pi mānavaḥ / ityeṣa saṃniveśo vaḥ śālmalasya prakīrttitaḥ
48 ॥ प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः । शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते
48 // plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ / śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate
49 ॥ शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः
49 // śālmalastu samudreṇa surodena samāvṛtaḥ / vistarācchālmalasvaiva same na tu samantataḥ
50 ॥ उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः । यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत
50 // uttareṣu tu dharmajñādvīpeṣu śṛṇuta prajāḥ / yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata
51 ॥ कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः । सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः
51 // kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ tu samāsataḥ / surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ
52 ॥ शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः । सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत
52 // śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ / saptaiva ca girīṃstatra varṇyamānānnibodhata
53 ॥ कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः । द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः
53 // kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumaśca yaḥ / dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ
54 ॥ तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः । चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः
54 // tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ / caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ
55 ॥ षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्
55 // ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ / mandā iti hyapā nāma mandaro dāraṇādayam
56 ॥ तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः । उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
56 // teṣāmantaraviṣakaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgataḥ / udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam
57 ॥ तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् । पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
57 // tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ samṛtam / pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram
58 ॥ सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः । एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः
58 // saptamaṃ kapilaṃ nāma sarve te varṣa bhāvakāḥ / eteṣu devagandharvāḥ prajāstu jagadīśvarāḥ
59 ॥ विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः । न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च
59 // viharanti ramante ca hṛṣyamāṇāstu sarvaśaḥ / na teṣu dasyavaḥ saṃti mleccha jātaya eva ca
60 ॥ गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा । तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा
60 // gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā / tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhūtapāpāśivā tathā
61 ॥ पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा । अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः
61 // pavitrā saṃtatiścaiva vidyuddaṃbhā mahī tathā / anyāstābhyo 'parijñātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
62 ॥ अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः । घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः
62 // abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ / ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ
63 ॥ विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु । इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः
63 // vijñeyaḥ sa tu vistārātkuśadvīpasamena tu / ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya kīrttitaḥ
64 ॥ क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् । कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः
64 // kraiñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param / kuśadvīpasya vistārāddviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ
65 ॥ घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः । तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः
65 // ghṛtodakasamudro vai kraiñca dvīpena saṃyutaḥ / tasmindvīpe nagaśreṣṭhaḥ kraiñcastu prathamo giriḥ
66 ॥ क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः । अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः
66 // kraiñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ / andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ
67 ॥ दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः । द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः
67 // divāvṛtaḥ paraścāpi dvivido girisattamaḥ / dvividātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ
68 ॥ पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः । एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः
68 // puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ / ete ratnamayāḥ sapta kraiñcadvīpasya parvatāḥ
69 ॥ बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः । परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः
69 // bahupuṣpaphalopetanānāvṛkṣalatāvṛtāḥ / paraspareṇa dviguṇā vistṛtā harṣavarddhanāḥ
70 ॥ वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत । क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः
70 // varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastānnibodhata / kraiñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ
71 ॥ मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते । उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः
71 // manonugātparaścoṣṇastṛtīyaṃ varṣamucyate / uṣṇātparaḥ pīvarakaḥ pīvarādandhakārakaḥ
72 ॥ अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः । मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः
72 // andhakārātparaścāpi munideśaḥ smṛto budhaiḥ / munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ
73 ॥ सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः । तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः
73 // siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprayo janaḥ smataḥ / tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣa smṛtāḥ śubhāḥ
74 ॥ गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः
74 // gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā / khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ
75 ॥ तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः । अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः
75 // tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ / abhigacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ
76 ॥ क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु । आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु
76 // kraiñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍaudakena tu / āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmānkraiñcadvīpasamena tu
77 ॥ प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः । तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः
77 // plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ / teṣāṃ nisargodvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ
78 ॥ न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि । निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै
78 // na śakyo vistarādvaktuṃ divyavarṣaśatairapi / nisargo yaḥ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai
79 ॥ शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् । शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्
79 // śākadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha niścayāt / śṛṇudhvaṃ tu yathātathyaṃ bruvato me yathārthavat
80 ॥ क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः । परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः
80 // kraiñcadvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ / parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ
81 ॥ तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः । कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः
81 // tatra puṇyā janapadāścirāttu mriyate janaḥ / kuta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ
82 ॥ तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु
82 // tatrāpi parvatāḥ śabhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ / ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu
83 ॥ देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः
83 // devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate / prāgāyataḥ sa sauvarṇo hyudayo nāma parvataḥ
84 ॥ वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च । तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः
84 // vṛṣṭyarthaṃ jaladāstatra prabhaṃvati ca yānti ca / tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ
85 ॥ यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् । ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह
85 // yato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam / tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha
86 ॥ तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः
86 // tasyottare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam / revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ
87 ॥ तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः । तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल
87 // tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ / tasmācchyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila
88 ॥ तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः । तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः
88 // tasyāpareṇa sumahānnājato 'stagiriḥ smṛtaḥ / tasyāpare cāṃbikeyo durgaśailo mahāgiriḥ
89 ॥ अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः । केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः
89 // aṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṃṣadhisamanvitaḥ / kesarī kesarayuto yato vāyuḥ prajāpatiḥ
90 ॥ उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् । द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्
90 // udayātprathamaṃ varṣaṃ mahāttajjaladaṃ smṛtam / dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam
91 ॥ रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् । अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्
91 // raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya ca maṇīvakam / astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram
92 ॥ अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् । द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च
92 // ambikeyasya modākaṃ kesarasya mahādrumam / dvīpasya parimāṇaṃ tu hrasvadīrghatvameva ca
93 ॥ क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः । शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः
93 // kraiñcadvīpena vikhyātaṃ tasya keturmahādrumaḥ / śāko nāma mahotsedhastasya pūjyā mahānugāḥ
94 ॥ तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा
94 // tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ / nadyaścāpi mahāpuṇyā gaṅgāḥ saptavidhāstathā
95 ॥ सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या । इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा
95 // sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā / ikṣuśca veṇukā caiva gabhastiḥ saptamī tathā
96 ॥ नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः । सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः
96 // nadyaścānyāḥ puṇyajalāḥ śītatoyavahāḥ śubhāḥ / sahasraśaḥ samākhyātā yato varṣati vāsavaḥ
97 ॥ न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च । शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः
97 // na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca / śakyaṃ vai parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ
98 ॥ ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते । शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः
98 // tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te / śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ
99 ॥ नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः
99 // nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ / sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ
100 ॥ नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्
100 // nagaraiścaiva vividhaiḥ sphītairjanapadairapi / vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān
101 ॥ क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः
101 // kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ / śākadvīpasya vistārātsamena tu samaṃntataḥ
102 ॥ तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः
102 // tasmiñjanapadāḥ puṇyāḥ parvatāḥ saritaḥ śubhāḥ / varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ
103 ॥ न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः
103 // na saṃkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit / dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ
104 ॥ न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः । विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्
104 // na teṣu lobho māyā vā hīrṣāsūyākṛtaḥ kutaḥ / viparyayo na teṣvasti kālātsvābhāvikaṃ param
105 ॥ करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः । स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्
105 // karāvāptirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍyakāḥ / svadharmeṇaiva dharma jñāste rakṣanti parasparam
106 ॥ एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्
106 // etāvadeva śakyaṃ vai tasmindvīpe prabhāṣitum / etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpanivāsinām
107 ॥ पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत । पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः
107 // puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata / puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ
108 ॥ शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः । पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः
108 // śākadvīpasya vistārāddviguṇena saṃmatataḥ / puṣkare parvataḥ śrīmāneka eva mahāśilaḥ
109 ॥ चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः । द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
109 // citrairmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālaiḥ samucchritaḥ / dvīpasya tasya pūrvarddhe citrasānuḥ sthito mahān
110 ॥ स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः । उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्
110 // sa maṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ / urddhaṃ caiva catustriṃśatsahasrāṇi mahītalāt
111 ॥ द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः । स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
111 // dvīpardhasya parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ / sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ
112 ॥ योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
112 // yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ / tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ
113 ॥ स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः । एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः
113 // sa eva dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ / eka eva mahāsāraḥ sanniveśo dvidhā kṛtaḥ
114 ॥ स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः । पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
114 // svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ / puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo 'sau samantataḥ
115 ॥ तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ । अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले
115 // tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau / abhito mānasasyātha parvatasya tu maṇḍale
116 ॥ महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् । त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते
116 // mahāvītaṃ tu yadvarṣa bāhyato mānasasya tat / tsyaivābhyantareṇāpi dhātakīkhaṇḍamucyate
117 ॥ दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः । अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः
117 // daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvati mānavāḥ / arogāḥ sukhabāhulyā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ
118 ॥ मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् । अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः
118 // masasāyuśca rūpaṃ ca tasminvarṣadvaye smṛtam / adhamottamā na teṣvasti tulyāste rūpaśīlataḥ
119 ॥ न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा । निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः
119 // na tatra dasyurdamako nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā / nigraho na ca daṇḍo 'sti na lobho na parigrahaḥ
120 ॥ सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च । वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः
120 // satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmauṃ tathaiva ca / varṇāśramau vā vārtā vā pāśupālyaṃ vaṇikpathaḥ
121 ॥ त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च । वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते
121 // trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śilpameva ca / varṣadvaye sarvametatpuṣkarasya na vidyate
122 ॥ न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते । उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च
122 // na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ vāpi vidyate / udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca
123 ॥ उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा । सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः
123 // uttarāṇāṃ kurūṇāṃ ca tulyakālo janastathā / sarvarttususukhastatra jarākramavivarjitaḥ
124 ॥ इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः
124 // ityeṣa dhātakīkhaṇḍe mahā vīte tathaiva ca / ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ
125 ॥ स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु
125 // svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ / vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu
126 ॥ एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः
126 // evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ / dvīpasyānantaro yastu sāmudrastatsamastu saḥ
127 ॥ एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् । अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः
127 // evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt / apāṃ caiva samudrekātsāmudra iti saṃjñitaḥ
128 ॥ विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः । तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः
128 // viśantirnivasaṃtyasminprajā yasmāccaturvidhāḥ / tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadaṃ yataḥ
129 ॥ ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने । रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै
129 // ṛṣa ityeṣa ramaṇe vṛṣaśaktiprabandhane / ratiprabadhanātmiddhaṃ varṣaṃ tatteṣu tena vai
130 ॥ शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा । प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे
130 // śuklapakṣe candravṛddhyā samudraḥ pūryate sadā / prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate 'stamite khage
131 ॥ आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते । तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते
131 // āpūryamāṇo hyudadhiḥ svata evābhipūryate / tathopakṣīyamāṇe 'pi svātmanyevāvakṛṣyate
132 ॥ उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा । महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा
132 // ukhāsthamagnisaṃyogādudriktaṃ dṛśyate yathā / mahodadhigataṃ toyaṃ svata udricyate tathā
133 ॥ अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च । उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
133 // anyūnānatiriktāṃśca varndvatyāpo hrasaṃti ca / udayāstamaye tvindau pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
134 ॥ क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः । दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च
134 // kṣayavṛddhatvamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ / daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulāni śatāni ca
135 ॥ अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु । द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः
135 // apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ sāmudrīṇāṃ tu parvasu / dvirāpkatvātsmṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ
136 ॥ उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते । अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
136 // udakasyāyanaṃ yasmāttasmādudadhirucyate / aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ
137 ॥ प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते । शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः
137 // plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena caucyate / śālmaliḥ śālmale dvīpe pūjyate sumahāvrataiḥ
138 ॥ कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते । क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह
138 // kuśadvīpe kuśastaṃbastasyanāmnā sa ucyate / kraiñcadvīpe giriḥ kaiñco madhye janapadasya ha
139 ॥ शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते । न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः
139 // śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate / nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatratyaiḥ sa namaskṛtaḥ
140 ॥ महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः
140 // mahādevaḥ pūjyate tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ / tasminni vasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ
141 ॥ उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः । स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः
141 // upāsaṃte tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ / sa tatra pūjyate caiva deverdevotamotamaḥ
142 ॥ जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च । द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै
142 // jaṃbūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca / dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramatastu vai
143 ॥ सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च । आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः
143 // sarvaśo brahmavaryeṇa satyena ca damena ca / ārogyayuḥpramāṇābhyāṃ pramāṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ
144 ॥ एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् । गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः
144 // etasminpuṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam / gopāyati prajāstatra svayaṃbhūrjaḍa paṇḍitāḥ
145 ॥ ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः
145 // īśvaro daṇḍasudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ / sa viṣṇoḥ sacivo devaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ
146 ॥ भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा
146 // bhojanaṃ cāprayatnena tatra svayamupasthitam / ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate tu prajāḥ sadā
147 ॥ परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्
147 // pareṇa puṣkarasyārddhe āvṛtyāvasthito mahān / svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭya tam
148 ॥ परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः । काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा
148 // pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ / kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvāhyekaśilopamā
149 ॥ तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते
149 // tasyāpareṇa śailaśca paryāsātpasmiṇḍalaḥ / prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate
150 ॥ आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् । योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः
150 // ālokastasya cārvaktu nirālokastataḥ param / yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ samṛtaḥ
151 ॥ तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः । आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः
151 // tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ / āloko lokavṛttistho nirāloko hyalaukikaḥ
152 ॥ लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः । लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः
152 // lokārddhe saṃmitā lokā nirālokāstu bāhyataḥ / lokavistāramātraṃ tu hyalokaḥ sarvato bahiḥ
153 ॥ परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः । आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति
153 // paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtastu saḥ / ālokātparataścāpi hyaṇḍamā vṛtya tiṣṭhati
154 ॥ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा
154 // aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī / bhūrloko 'tha bhuvarllokaḥ svarloko 'tha mahastathā
155 ॥ जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः । एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः
155 // janastapastathā satyametāvāṃllokasaṃgrahaḥ / etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva yaḥ paraḥ
156 ॥ कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः । आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्
156 // kuṃbhasthāyī bhavedyādṛvapratīcyāṃ diśi candramāḥ / āditaḥ śuklapakṣasya vapuścāṇḍasya tadvidham
157 ॥ अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः
157 // aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ / tiryagūrdhvamadho vāpi kāraṇasyāvyayātmanaḥ
158 ॥ धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः । दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्
158 // dharaṇaiḥ prākṛtaistattadāvṛtaṃ prati saptabhiḥ / daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam
159 ॥ परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् । अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः
159 // parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparam / aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ
160 ॥ समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति । बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्
160 // samantāttu vanodena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭati / bāhyato ghanato yasya tiryagūrddhvaṃ tu maṇḍalam
161 ॥ धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा । अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः
161 // dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate yattu tejasā / ayoguḍanibho vāhnaḥ samantā nmaṇḍalākṛtiḥ
162 ॥ समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति । घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति
162 // samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati / ghanavātaṃ tathākāśo dadhānaḥ khalu tiṣṭhati
163 ॥ भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् । महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते
163 // bhūtādiśca tathā kāśaṃ bhūtādiścāpyasau mahān / mahāśca so 'pyanantena hyavyaktena tu dhāryate
164 ॥ अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च । अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्
164 // anantamaparivyaktaṃ daśadhā sūkṣmameva ca / anantama kṛtātmānamanādinidhanaṃ ca yat
165 ॥ अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् । नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्
165 // anityaṃ parato 'ghoramanālaṃbamanāmayam / naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭamanāvṛtam
166 ॥ तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् । देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्
166 // tama eva nirālokamamaryyādamadaiśikam / devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitam
167 ॥ तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् । मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्
167 // tamasoṃte ca viśyātamākāśānte hyabhāsvaram / maryādāyāmanantasya devasyāyatanaṃ mahat
168 ॥ त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः । महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः
168 // tridaśānāmagamyaṃ tatasthānaṃ divyamiti śrutiḥ / mahato devadevasya maryādā yā vyavasthitāḥ
169 ॥ चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः । ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः
169 // candrādityāvadhastāttu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ / te lokā ityabhihitā jagatasca na saṃśayaḥ
170 ॥ रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये । सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः
170 // rasātalatalāḥ saptasaptaivorddhvatalāśca ye / saptaskandhastathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ
171 ॥ आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः । प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः
171 // āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ / pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ
172 ॥ अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः । विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता
172 // anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ / vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā
173 ॥ यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः । अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः
173 // yaccaiha daivikaṃ vātha nisargaṃ bahuvistaraḥ / atīndriyermahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣitaḥ
174 ॥ पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा । मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः
174 // pṛthivyaṃbvagnivāyūnāṃ nabhasastamasastathā / mānasasya tu dehasya anantasya dvijottamāḥ
175 ॥ क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते । अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते
175 // kṣayo vā pariṇāmo vā anto vāpi na vidyate / ananta eṣa sarvatra evaṃ jñāneṣu paṭhyate
176 ॥ तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने । यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः
176 // tasya coktaṃ mayā pūrva tasminnāmānukīrtane / yaḥ padmanābhanāmnā tu tatkārtsnyena ca kīrttitaḥ
177 ॥ स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते । भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले
177 // sa eva sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate / bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale
178 ॥ अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः । तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः
178 // arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ / tathā tamasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ
179 ॥ अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः । सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः
179 // anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī janārdanaḥ / sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ
180 ॥ एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः
180 // evaṃ parasparotpanna dhāryante ca parasparam / ādhārādheyabhāvena vikārāste 'vikāriṇaḥ
181 ॥ पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् । परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्
181 // pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam / parasparadhikāścaiva praviṣṭāste parasparam
182 ॥ यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः । प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्
182 // yasmātsṛṣaṭāstu te 'nyonyaṃ tasmātsthairyamupāgatāḥ / prāgāsannaviśeṣāstu viśeṣo 'nyaviśeṣaṇāt
183 ॥ पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते । गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः
183 // pṛthivyādyāstu vādyantāparicchinnāstrayastu te / guṇopacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ
184 ॥ शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते । भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता
184 // śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate / bhūtebhyaḥ paratastebhyo vyālokā sā dharā smṛtā
185 ॥ भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः । पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु
185 // bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ / pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu
186 ॥ भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् । तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः
186 // bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt / tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ
187 ॥ कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु । यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
187 // kṛttnānyetāni catvāri hyanyonyasyādhikāni tu / yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate
188 ॥ तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः । प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते
188 // tantunāmiva saṃtāro bhūteṣvantargato mataḥ / pratyā khyāya tu bhūtāni kāryotparttina vidyate
189 ॥ तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते । कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः
189 // tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryyātmakāstu te / kāraṇātmakāstathaika syurbhedā ye mahadādayaḥ
190 ॥ इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः । सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः
190 // ityeṣa saṃniveśo vai mayā prokto vibhāgaśaḥ / saptadvīpasamudrāḍyo yāthātathyana vai dvijāḥ
191 ॥ विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि । वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः
191 // vistarānmaṇḍalāścaiva prasaṃkhyānena caiva hi / vaiśvarūpradhānasya pariṇāmaikadeśikaḥ
192 ॥ अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् । एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्
192 // adhiṣṭhitaṃ bhagavatā yasya sarvamidaṃ jagat / evaṃbhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam
193 ॥ एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे
193 // etāvānsaṃniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣitum / etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśe tu pārtheve
194 ॥ सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् । तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे
194 // sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam / tāstvahaṃ parimāṇena naṃ saṃkhyātumihotsahe
195 ॥ असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा । तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्
195 // asaṃkhyātāḥ prakṛtayastiryyagūrddhvamadhastathā / tārakāsaṃniveśaśca yāvaddivyānumaṇḍalam
196 ॥ पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः
196 // paryyā yasanniveśastu bhūmestadanu maṇḍalaḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kṛthivyā vai vicakṣaṇāḥ