88 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः । शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह
88 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mahādevavibhūtivarṇanaṃ nā daśāmo 'dhyoyaḥ sūta uvāca bhṛgoḥ khyātirvijajñe vai īśvarau sukhaduḥkhayoḥ / śubhāśubhapradātārau sarvaprāṇabhṛtāmiha
1 ॥ देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ । तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी
1 // devau dhātṛvidhātārau manvantaravicāriṇau / tayārjyeṣṭhā tu bhaginī devī śrīrlokabhāvinī
2 ॥ सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना । नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्
2 // sā tu nārāyaṇaṃ devaṃ pati māsadya śobhanā / nārāyaṇātmajau tasyāṃ balonmādauvyajāyatām
3 ॥ बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः । तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः
3 // balasya tejaḥ putrastu unmādasya tu saṃśayaḥ / tasyānye mānasāḥ putrā āsan vyomavicāriṇaḥ
4 ॥ ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् । मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च
4 // ye vahanti vimānāni devānāṃ puṇyakarmaṇām / merukalpe smṛte bhārye vidhāturdhātureva ca
5 ॥ आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ । प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ
5 // āyatirniyatiścaiva tayoḥ putrau dṛḍhavratau / prāṇaścaiva mṛkaṇḍaśca brahmakośau sanātanau
6 ॥ मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह । सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत
6 // manasvinyāṃ mṛkaṇḍasya mārkaṇḍeyo babhūva ha / suto vedaśirāstasya dhūmrapatnyāmajāyata
7 ॥ पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः । मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः
7 // pīvaryāṃ vedaśirasaḥ putrā vaśakarāḥ smṛtāḥ / mārkaṇḍeyāḥ samākhyātā ṛṣayo vedapāragāḥ
8 ॥ प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् । उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ
8 // prāṇasya puṇḍarīkāyāṃ dyutimānātmajo 'bhavat / unnataścadyutimataḥ svanavātaśca tāvubhau
9 ॥ तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् । स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः
9 // tayoḥ putrāśca pautrāśca bhārgavāṇāṃ parasparāt / svāyaṃbhuventare 'tītā marīceḥ śṛṇuta prajāḥ
10 ॥ पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् । प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत
10 // patnī marīceḥ saṃbhūtirvijajñe hyātmasaṃbhaṃvam / prajāpateḥ pūrṇamāsaṃ kanyāścemā nibodhata
11 ॥ कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा । पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्
11 // kṛṣirvṛṣṭistviṣā caiva tathā copacitiḥ śubhā / pūrṇamāsaḥ sarasvatyāṃ putrau dvāvudapādayat
12 ॥ विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ । विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः
12 // virajaṃ caiva dharmiṣṭhaṃ parvaśaṃ caiva tāvubhau / virajasyātmajo vidvān sudhāmā nāma viśrutaḥ
13 ॥ सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः । लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्
13 // sudhāmā sa tu vairājaḥ prācīṃ diśamupā śritaḥ / lokapālaḥ sa dharmātmā gaurīputraḥ pratāpavān
14 ॥ पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः । पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ
14 // parvaśaḥ parvagaṇanāṃ praviṣṭaḥ sa mahāyaśāḥ / parvaśaḥ parvaśāyāṃ tu janayā māsa vai sutau
15 ॥ यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च । तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ
15 // yajurdhāma ca dhīmantaṃ staṃbhakāśyapameva ca / tayorgotrakarau putrau jātau saṃnyāsaniścitau
16 ॥ स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् । पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः
16 // smṛtastvaṃ girasaḥ patnī jajñe sā hyātmasaṃbhavān / putro kanyāścatasraśca puṇyāstā lokaviśrutāḥ
17 ॥ सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा । तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ
17 // sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā / tathaiva bharatāgniṃ ca kīrtimantaṃ ca tāvubhau
18 ॥ अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा । हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत
18 // agneḥ putraṃ ca parjanyaṃ sadvatī suṣuve tathā / hiraṇyaromā parjanyo mārīcyāmudapadyata
19 ॥ आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः । यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ
19 // ābhūtasaṃplavasthāyī lokapālaḥ sa vai smṛtaḥ / yajñe kīrttimataścāpi dhenukā vītakalmaṣau
20 ॥ चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ । तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः
20 // cariṣṇuṃ dhṛtimantaṃ ca ubhāvaṅgirasāṃ varau / tayoḥ putrāśca pautrāśca atītā vai sahasraśaḥ
21 ॥ अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् । कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा
21 // anasūyā vijajñe vai pañcātreyānakalmaṣān / kanyāṃ caiva śrutiṃ nāma mātā śaṅkhapadasya sā
22 ॥ कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः । सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः
22 // kardasasya tu patnī sā paulahasya prajāpateḥ / satyanetraśca havyaśca āpo mūrttiḥ śanaiścaraḥ
23 ॥ सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे । यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः
23 // somaśca pañcamasteṣāmāsītsvāyaṃbhuventare / yāmadevaissahātītāḥ pañcātreyāḥ prakīrttitāḥ
24 ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
24 // teṣāṃ putrāśca pautrāśca ātreyāṇāṃ mahātmanām / svāyaṃbhuve 'ntare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
25 ॥ प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् । पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे
25 // prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dānā gnistatsuto 'bhavat / pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare
26 ॥ मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः । स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता
26 // madhyamo devabāhuśca atrināmā ca te trayaḥ / svamā yavīyasī teṣāṃ sadvatī nāma viśrutā
27 ॥ पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा । पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः
27 // parjanyajananī śubhrā patnī cāgneḥ smṛtā śubhā / paulastyasya ca brahmarṣeḥ prītiputrasya dhīmataḥ
28 ॥ दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् । पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे
28 // dānācca suṣuve patnī sujaṅghī caṃ bahūnsutān / paulastyā iti vikhyātāḥ smṛtāḥ svāyaṃbhuve 'ntare
29 ॥ क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः । त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
29 // kṣamā tu suṣuve putrānpulastyasya prajāpateḥ / tretāgnivarcasaḥ sarve yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā
30 ॥ कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी
30 // kardamaścorvarīvāṃśca sahiṣṇuśceti te trayaḥ / ṛṣiḥ kanakapīṭhaśca śubhā kanyā ca pīvarī
31 ॥ कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् । पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च
31 // kardamasya śrutiḥ patnī ātreyyajanayatsvayam / putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma kanyāṃ kāmyāṃ tathaiva ca
32 ॥ स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः । दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते
32 // sa vai śaṅkhapadaḥ śrīmāṃllokapālaḥ prajāpatiḥ / dakṣiṇasyāṃ diśi rataḥ kāmyā dattā priyavrate
33 ॥ काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् । दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्
33 // kāmyā priyavratāllebhe svāyaṃbhuvasamānsutān / daśa kanyādvayaṃ caiva yaiḥ kṣatraṃ sampravarttitam
34 ॥ पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् । यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा
34 // putraṃ kanakapīṭhasya sahiṣṇuṃ nāma viśrutam / yaśodharā vijajñe vai kāmadevaṃ sumadhyāmā
35 ॥ क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् । तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः
35 // kratoḥ kratusamānpu trān vijajñe saṃnatiḥ śubhān / teṣāṃ na bhāryā putro vā sarve te urddharetasaḥ
36 ॥ तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः । अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्
36 // tāni ṣaṣṭisahasrāṇi vālakhilyā iti śrutāḥ / aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram
37 ॥ आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः । स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते
37 // ābhūtasaṃplavātsarvepataṅgasahacāriṇaḥ / svasārau tadyavīyasyau puṇyā satyavatī cate
38 ॥ पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु । ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे
38 // parvaśasya snuve te vai pūrṇamāsa sutasya tu / ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya vāsiṣṭhāḥ sapta jajñire
39 ॥ ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा । जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः
39 // jyāyasī ca sutā teṣāṃ puṇḍarīkā sumadhyamā / jananī sā dyutimataḥ prāṇasya mahiṣī priyāḥ
40 ॥ तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः । रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः
40 // tasyāstu ye yavīyāṃso vāsiṣṭhāḥ sapta viśrutāḥ / rakṣo garttorddhabā huśca savanaḥ pavanaśca yaḥ
41 ॥ सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः । रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी
41 // sutapāḥ saṃkurityete sarve saptarṣayaḥ samṛtāḥ / ratno varāṅgyajanayanmārkaṇḍeyī yaśasvinī
42 ॥ प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् । गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्
42 // pratīcyāṃ diśi rājānaṃ ketumantaṃ prajāpatim / gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām
43 ॥ स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः
43 // svāyaṃbhuve 'ntaretītānyagnestu śṛṇuta prajāḥ / ityeṣa ṛṣisargastu sānubandhaḥ prakīrttitaḥ