92 ॥ इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः । महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह
92 // iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde rudraprasavavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca asminkalpe tvayā noktaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ / mahādevasya rudrasya sādhakairṛṣibhiḥ saha
1 ॥ सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह
1 // sūta uvāca utpattirādisargasya mayā proktā samāsataḥ / vistareṇa pravakṣyāmi nāmāni tanubhiḥ saha
2 ॥ पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून । कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु
2 // patnīṣu janayāmāsa mahādevaḥ sutānbahūna / kalpeṣvanyeṣvatīteṣu hyasminkalpe tu tāñśṛṇu
3 ॥ कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः । प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः
3 // kalpādāvātmanastulyaṃ sutamadhyāyata prabhuḥ / prādurā sīttatoṅke 'sya kumāro nīlalohitaḥ
4 ॥ रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा । दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्
4 // ruroda susvaraṃ ghoraṃ nirdahanniva tejasā / dṛṣṭvā rudantaṃ sahasā kumāraṃ nīlalohitam
5 ॥ किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत । सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह
5 // kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata / so 'bravīddehi me nāma prathamaṃ tvaṃ pitāmaha
6 ॥ रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः । किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत
6 // rudrastvaṃ deva nāmāsi sa ityukto 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata
7 ॥ नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् । भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
7 // nāma dehi dvitīyaṃ me ityuvāca svayaṃbhuvam / bhavastvaṃ devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ
8 ॥ किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह । तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः
8 // kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha / tṛtīyaṃ dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ
9 ॥ शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह
9 // śarvastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha
10 ॥ चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः । ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
10 // caturtha dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ / īśāno devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ
11 ॥ किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्
11 // kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt / pañcamaṃ nāma dehīti pratyuvāca svayaṃbhuvam
12 ॥ पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्
12 // paśūnāṃ tvaṃ patirdeva ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt
13 ॥ षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् । भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
13 // ṣaṣṭhaṃ vai dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca tam / bhīmastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ
14 ॥ किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह
14 // kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt / saptamaṃ dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca ha
15 ॥ उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः । तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्
15 // ugrastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / taṃ rudantaṃ kumāraṃ tu mārodīriti so 'bravīt
16 ॥ सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः । त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह
16 // so 'bravīdaṣṭamaṃ nāma dehi me tvaṃ vibho punaḥ / tvaṃ mahādevanāmāsi ityukto virarāma ha
17 ॥ लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः । प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह
17 // labdhvā nāmāni caitāni brahmāṇaṃ nīlalohitaḥ / provāca nāmnāmeteṣāṃ sthānāni pradiśeti ha
18 ॥ ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा । सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च
18 // tato visṛṣṭāstanava eṣāṃ nāmnā svayaṃbhuvā / sūryo jalaṃ mahī vāyurva hnirākāśameva ca
19 ॥ दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः । तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः
19 // dīkṣitā brāhmaṇaścandra ityevaṃ te 'ṣṭadhā tanuḥ / teṣu pūjyaśca vandyaśca namaskāryaśca yatnataḥ
20 ॥ प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् । यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो
20 // provāca taṃ punarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam / yaduktaṃ te mayā pūrvaṃ nāma rudreti vai vibho
21 ॥ तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते । इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्
21 // tasyādityatanurnāmnaḥ prathamā prathamasya te / ityukte tasya yattejaścakṣustvāsītprakāśakam
22 ॥ विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः । उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्
22 // viveśa tattadādityaṃ tasmādrudro hyasau smṛtaḥ / udyatamastaṃ yantaṃ ca varjayeddarśaneravim
23 ॥ शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् । तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा
23 // śaśvacca jāyate yasmācchaśvatsaṃtiṣṭhate tu yat / tasmātmūryaṃ na vīkṣeta āyuṣkāmaḥ śuciḥ sadā
24 ॥ अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् । उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः
24 // atītānāgataṃ rudraṃ viprā hyāpyāyayanti yat / ubhe saṃdhye hyupāsīnā gṛṇantaḥ sāmaṛgyajuḥ
25 ॥ उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ । सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्
25 // udyansa tiṣṭhate ṛkṣu madhyāhne ca yajuḥṣvatha / sāmasvathāparāhṇe tu rudraḥ saṃviśati kramāt
26 ॥ तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च । न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन
26 // tasmādbhavennābhyudito bāhyastamita eva ca / na rudramprati meheta sarvāvasthaṃ kathaṃ cana
27 ॥ एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै । ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्
27 // evaṃ yuktān dvijān devo rudrastānna hinasti vai / tato 'pravītpunarbrahmā taṃ devaṃ nīlalohitam
28 ॥ द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् । एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति
28 // dvitīyaṃ nāmadheyaṃ te mayā proktaṃ bhaveti yat / etasyāpo dvitīyā te tanurnāmnā bhavatviti
29 ॥ इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् । विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः
29 // ityukte tvatha tasyāsīccharīrasthaṃ rasātmakam / viveśa tattadā yastu tasmādāpo bhavaḥ smṛtaḥ
30 ॥ यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च । भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः
30 // yasmādbhavanti bhūtāni tābhyastā bhāvayanti ca / bhavanādrāvanāccaiva bhūtānāmucyate bhavaḥ
31 ॥ तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् । न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्
31 // tasmānmūtraṃ purīṣaṃ ca nāpsu kurvīta karhicit / na niṣṭhīvennāvagāhennaiva gacchecca maithunam
32 ॥ न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि । मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः
32 // na caitāḥ paricakṣīta vahantyo vā sthitā api / maidhyāmedhyāstvapāmetāstanavo munibhiḥ smṛtāḥ
33 ॥ विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः । अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः
33 // vivarṇarasagandhāśca varjyā alpāśca sarvaśaḥ / apāṃ yoniḥ samudrastu tasmāttaṃ kāmayanti tāḥ
34 ॥ मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् । तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः
34 // madhyāścaivāmṛtā hyāpo bhavanti prāpya sāgaram / tasmādapo na rundhīta samudraṃ kāmayanti tāḥ
35 ॥ न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते । ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्
35 // na hinasti bhavo devo ya evaṃ hyapsu vartate / tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam
36 ॥ शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो । तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्
36 // śarveti yattṛtīyaṃ te nāma proktaṃ mayā vibho / tasya bhūmistṛtīyasya tanurnāmnā bhavattviyam
37 ॥ इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् । विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते
37 // ityukte yatsthiraṃ tasya śarīre hyasthisaṃjñitam / viveśa tattadā bhūmiṃ yasmātsā śarva ucyate
38 ॥ तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च । न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्
38 // tasmātkṛṣṭena kurvīta purīṣaṃ mūtrameva ca / na cchāyāyāṃ tathā mārge svacchāyāyāṃ na mehayet
39 ॥ शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् । एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै
39 // śiraḥ prāvṛtya kurvīta antardhāya tṛṇairmahīm / evaṃ yo vartate bhūmau śarvastaṃ na hinasti vai
40 ॥ ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् । ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्
40 // tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam / īśāneti caturtha te nāma proktaṃ mayeha yat
41 ॥ चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव । इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्
41 // caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava / ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam
42 ॥ विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः । तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्
42 // viveśa tasya tadvāyumīśānastana mārutaḥ / tasmānnainaṃ parivadetpravāntaṃ vāyumīśvaram
43 ॥ यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च । एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्
43 // yajñairvyavaharantyenaṃ ye vai paricaranti ca / evaṃ yuktaṃ maheśāno naiva devo hinasti tam
44 ॥ ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध5म्लमीश्वरम् । नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया
44 // tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ dha5mlamīśvaram / nāma yadvai paśupatirityuktaṃ pañcamaṃ mayā
45 ॥ पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते । इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्
45 // pañcamī pañcama syaiṣā tanurnāmnāgnirastu te / ityukte yaccharīrasthaṃ tejastasyoṣṇasaṃjñitam
46 ॥ विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः । यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः
46 // viveśa tattadā hyagniṃ tasmātpaśupatistu saḥ / yasmādagniḥ paśuścāsīdyasmātpāti paśūṃśca saḥ
47 ॥ तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते । तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्
47 // tasmātpaśupatestasya tanuragnirnirucyate / tasmādamedyaṃ na dahenna ca pādau pratāpayet
48 ॥ अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् । नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै
48 // adhastānnopadadhyācca na cainamatilaṅghayet / nainaṃ paśupatirdeva evaṃ yuktaṃ hinasti vai
49 ॥ ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् । षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो
49 // tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ śvetapiṅgalam / ṣaṣṭaṃ nāma mayā proktaṃ tava bhīmeti yatprabho
50 ॥ आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति । इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्
50 // ākāśaṃ tasya nāmnastu tanuḥ ṣaṣṭhī bhavatviti / ityukte suṣiraṃ tasya śarīrasthamabhūcca yat
51 ॥ विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः । यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्
51 // viveśa tattadākāśaṃ tasmādbhīmasya sā tanuḥ / yadākāśe smṛto devastasmānnā saṃvṛtaḥ kvacit
52 ॥ कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा । मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्
52 // kuryānmūtraṃ purīṣaṃ vā na bhuñjīta pibenna vā / maithunaṃ vāpi na careducchiṣṭāni ca notkṣipet
53 ॥ न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् । ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्
53 // na hinasti ca taṃ devo yo bhīme hyevamācaret / tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ sabalaṃ prabhum
54 ॥ सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो । तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः
54 // saptamaṃ yanmayā proktaṃ nāmogreti tava prabho / tasya nāmnastanustubhyaṃ dvijo bhavati dīkṣitaḥ
55 ॥ एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् । विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्
55 // evamukte tu yattasya caitanyaṃ vai śarīragam / viveśa dīkṣitaṃ tadvai brāhmaṇaṃ somayājinam
56 ॥ तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः । तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्
56 // tāvatkālaṃ smṛto vipra ugro devastu dīkṣitaḥ / tasmānnemaṃ parivadennāślīlaṃ cāsya kīrttayet
57 ॥ ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् । एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै
57 // te harantyasya pāpmānaṃ ye vai parivadanti tam / evaṃ yuktān dvijānugro devastānna hinasti vai
58 ॥ ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् । अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया
58 // tatobravītpunarbrahmā taṃ devaṃ bhāskaradyutim / aṣṭamaṃ nāma yat proktaṃ mahādeveti te mayā
59 ॥ तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः । इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः
59 // tasya nāmno 'ṣṭamasyāstu tanustubhyaṃ tu candramāḥ / ityukte yanmana stasya saṃkalpakamabhūtprabhoḥ
60 ॥ विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी । तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः
60 // viveśa taccandramasaṃ mahādevastataḥ śaśī / tasmādvibhāvyate hyeṣa mahādevastu candramāḥ
61 ॥ अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः । महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः
61 // amāvāsyāṃ na vai chindyādvṛkṣagulmauṣadhīrdvijaḥ / mahādevaḥ smṛtaḥ somastasyātmā hyauṣadhīgaṇaḥ
62 ॥ एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि । न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्
62 // evaṃ yo varttate caiha sadā parvaṇi parvaṇi / na hanti taṃ mahādevo ya evaṃ veda taṃ prabhum
63 ॥ गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः । एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ
63 // gopāyati divādityaḥ prajā naktaṃ tu candramāḥ / ekarātrau sameyātāṃ sūryā candramasāvubhau
64 ॥ अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् । रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह
64 // amāvāsyāniśāyāṃ tu tasyāṃ yuktaḥ sādā bhavet / rudrāviṣṭaṃ sarvamidaṃ tanubhirnnāmabhiśca ha
65 ॥ एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते । सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः
65 // ekākī caścaratyeṣa sūryo 'sau rudra ucyate / sūryasya yatprakāśena vīkṣante cakṣuṣā prajāḥ
66 ॥ मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः । अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया
66 // muktātmā saṃsthito rudraḥ pibatyaṃbho gabhastibhiḥ / adyate pīyate caiva hyannapānādikāmyayā
67 ॥ तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते । यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा
67 // tanuraṃbūdbhavā sā vai deheṣvevopacīyate / yayā dhatte prajāḥ sarvāḥ sthirībhūtena tejasā
68 ॥ पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः । या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः
68 // pārthivī sā tanustasya sādhvī dhārayate prajāḥ / yā ca sthitā śarīreṣu bhūtānāṃ prāṇavṛttibhiḥ
69 ॥ वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह । पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह
69 // vātātmikā tu caiśānī sā prāṇaḥ prāṇināmiha / pītāśitāni pacati bhūtānāṃ jaṭhareṣviha
70 ॥ तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते । यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै
70 // tanuḥ pāśupatī tasya pācakaḥ so 'gnirucyate / yānīha śuṣirāṇi syurdeheṣvantargatāni vai
71 ॥ वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः । वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्
71 // vāyoḥ saṃcaraṇārthāni bhīmā sā procyate tanuḥ / vaitānyādīkṣitānāṃ tu yā sthitirbrahmavādinām
72 ॥ तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः । यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्
72 // tanurugrātmikā sā tu tenogro dīkṣitaḥ smṛtaḥ / yattu saṃkalpakaṃ tasya prajāsviha samāsthitam
73 ॥ सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः । नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः
73 // sā tanurmānasī tasya candramāḥ prāṇiṣu sthitaḥ / navonavo yo bhavati jāyamānaḥ punaḥpunaḥ
74 ॥ पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह । महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः
74 // pīyate 'sau yathākālaṃ vibudhaiḥ pitṛbhiḥ saha / mahādevo 'mṛtātmā sa candramā ammayaḥ smṛtaḥ
75 ॥ तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता । पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः
75 // tasya yā prathamā nāmnā tanū raudrī prakīrttitā / patnī suvarccalā tasyāḥ putraścāsya śanaiścaraḥ
76 ॥ भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता । तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः
76 // bhavasya yā dvitīyā tu āpo nāmnā tanuḥ smṛtā / tasyā dhātrī smṛtā patnī putraśca uśanā smṛtaḥ
77 ॥ शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता । तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः
77 // śarvasya yā tṛtīyasya nāmno bhūmistanuḥ smṛtā / tasyāḥ patnī vikeśī tu putro 'syāṅgārakaḥ smṛtaḥ
78 ॥ ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या । तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः
78 // īśānasya caturthasya nāmnā vātastanustu yā / tasyāḥ patnī śivā nāma putraścāsyā manojavaḥ
79 ॥ अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु । नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता
79 // avijñātagatiścaiva dvau putrau cānilasya tu / nāmnā paśupateryā tu tanuragnirdvijaiḥ smṛtā
80 ॥ तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः । नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते
80 // tasyāḥ patnī smṛtā svāhā skandastasyāḥ sutaḥ smṛtaḥ / nāmnā ṣaṣṭhasya yā bhīmā tanurākāśamucyate
81 ॥ दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः । अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः
81 // diśaḥ patnyaḥ smṛtāstasya svargaścāpi sutaḥ smṛtaḥ / agrā tanuḥ saptamī yā dīkṣito brāhmaṇaḥ smṛtaḥ
82 ॥ दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते । नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः
82 // dīkṣā patnī smṛtā tasyāḥ saṃtānaḥ putra ucyate / nāmnāṣṭamasya mahastanuryā candramāḥ smṛtaḥ
83 ॥ तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः । इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः
83 // tasya vai rohiṇī patnī putrastasya budhaḥ smṛtaḥ / ityetāstanavastasya nāmabhiḥ saha kīrtitāḥ
84 ॥ तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै । सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते
84 // tāsu vandyo namasyaśca pratināmatanūṣu vai / sūryepsūrvyāṃ tathā vāyāvagnau vyomnyatha dīkṣite
85 ॥ भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः । एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह
85 // bhaktaistathā candramasi bhattayā vandyastu nāmabhiḥ / evaṃ yo vetti taṃ devaṃ tanubhirnāmabhiśca ha
86 ॥ प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः । इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः
86 // prajāvāneti sāyujyamīśvarasya bhavasya saḥ / ityetadvo mayā proktaṃ guhyaṃ bhīmāsya yadyaśaḥ
87 ॥ शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे । एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह । महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः
87 // śanno 'stu dvipade viprāḥ śanno 'stu ca catuṣpade / etatproktamidānīṃ ca tanūnāṃ nāmabhi saha / mahādevasya devasya bhṛgostu śṛṇuta prajāḥ